ಸರ್ಗ
ಜಾಂಬವಂತನು ಹನುಮಂತನನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸಿ ಅವನ ಜನ್ಮಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುವುದು
ವಿಷಣ್ಣವಾದ ವಾನರಸೇನೆ, ಗರುಡನೊಡನೆ ಹೋಲಿಕೆ, ಅಂಜನೆಯ ವೃತ್ತಾಂತ, ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಹಿಡಿಯುವ ಪ್ರಯತ್ನ, ವಜ್ರಪಾತ, ದೇವತೆಗಳ ವರದಾನಗಳು, ‘ವಿಜೃಂಭಸ್ವ’ (ಬೆಳೆದು ನಿಲ್ಲು) ಎಂಬ ಪ್ರೇರಣೆ
ಅನೇಕ ಲಕ್ಷ ಸಂಖ್ಯೆಯ, ವಿಷಣ್ಣವಾದ ವಾನರಸೇನೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಋಕ್ಷರಾಜ ಜಾಂಬವಂತನು ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು. ‘ವೀರನೇ, ನೀನು ವಾನರಲೋಕದ ವೀರ, ಸರ್ವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ; ಏಕೆ ಮೌನವಾಗಿ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಏನನ್ನೂ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ?’ ಎಂದು ಅವನು ಕೇಳಿದನು. ‘ಹನುಮಂತನೇ, ತೇಜಸ್ಸಿನಲ್ಲೂ ಬಲದಲ್ಲೂ ನೀನು ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಸಮಾನ, ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಗೂ ಸರಿಸಮಾನ’ ಎಂದೂ ಹೇಳಿದನು. ಸೈನ್ಯದ ವಿಷಾದ, ನಾಯಕನ ಮೌನ, ವೃದ್ಧನ ಪ್ರಬೋಧನೆ — ಈ ಮೂರರಿಂದ ಸರ್ಗದ ಆರಂಭವಾಗಿದೆ. ಹನುಮಂತನು ತನ್ನ ಬಲವನ್ನು ಮರೆತಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದು ಜಾಂಬವಂತನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ನೆನಪಿಸುವುದೇ ಇಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ಉಪಾಯ. ಲಕ್ಷಾಂತರ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಸೇನೆಯಾದರೂ ನಿರುತ್ಸಾಹಗೊಂಡಾಗ ನಿಷ್ಫಲವೇ; ಆದ್ದರಿಂದ ಮೊದಲು ನಾಯಕನ ಚೇತನವನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸಲು ಜಾಂಬವಂತನು ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ‘ಕಿಂ ನ ಜಲ್ಪಸಿ’ (ಏಕೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮೃದುವಾದ ಆಕ್ಷೇಪಣೆ, ಅದರಿಂದ ಹನುಮಂತನ ಮೌನ ಮುರಿಯುತ್ತದೆ. ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆಯೂ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರೊಡನೆಯೂ ಹೋಲಿಸುವುದರಿಂದ ಅವನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಉನ್ನತದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ.
‘ಅರಿಷ್ಟನೇಮಿಯಾದ ಕಶ್ಯಪನ ಮಗನೂ ವಿನತೆಯ ಆನಂದನೂ ಮಹಾಬಲನೂ ಆದ ಗರುತ್ಮಂತನು ಎಲ್ಲ ಪಕ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮನೆಂದು ವಿಖ್ಯಾತನು. ಸಾಗರದಿಂದ ಸರ್ಪಗಳನ್ನು ಮೇಲೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಮಹಾಬಾಹು, ಮಹಾಬಲ ಪಕ್ಷಿಯನ್ನು ನಾನು ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಕಂಡಿದ್ದೇನೆ. ಅವನ ರೆಕ್ಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಬಲವಿದೆಯೋ ಅಷ್ಟೇ ಬಲ ನಿನ್ನ ತೋಳುಗಳಲ್ಲಿದೆ; ಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲೂ ವೇಗದಲ್ಲೂ ನೀನು ಅವನಿಗಿಂತ ಕಡಿಮೆಯಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಜಾಂಬವಂತನು ಹೇಳಿದನು. ‘ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಬಲ, ಬುದ್ಧಿ, ತೇಜಸ್ಸು, ಸತ್ತ್ವ — ಇವೆಲ್ಲವೂ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗಿಂತ ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿವೆ; ಹಾಗಿರುವಾಗ ಸಮುದ್ರಲಂಘನಕ್ಕೆ ನೀನು ನಿನ್ನನ್ನು ಏಕೆ ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿಲ್ಲ?’ ಎಂದೂ ಕೇಳಿದನು. ಆತ್ಮವಿಸ್ಮೃತಿಯೇ ಇಲ್ಲಿರುವ ಏಕೈಕ ದೋಷ; ಅದನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲು ಹಿಂದಿನ ವೃತ್ತಾಂತದ ಕಥನ ಆರಂಭವಾಗಿದೆ. ಗರುಡನು ಪಕ್ಷಿರಾಜ, ಹನುಮಂತನು ವಾಯುಪುತ್ರ — ಇಬ್ಬರೂ ಆಕಾಶಗಾಮಿಗಳು, ಮಹಾಬಲರು. ಈ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಸಮುದ್ರಲಂಘನ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಅಸಾಧ್ಯವಲ್ಲ ಎಂದು ಜಾಂಬವಂತನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಲ, ಬುದ್ಧಿ, ತೇಜಸ್ಸು, ಸತ್ತ್ವ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ಗುಣಗಳು ಎಲ್ಲಿ ಒಂದೆಡೆ ಸೇರುತ್ತವೆಯೋ ಅಲ್ಲಿ ಅಸಾಧ್ಯವೆಂಬುದು ಏನೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಕಿಮಾತ್ಮಾನಂ ನ ಸಜ್ಜಸೇ’ (ನಿನ್ನನ್ನು ಏಕೆ ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದು ಎನ್ನಬಹುದು.
‘ಅಪ್ಸರೆಯರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠಳಾದ ಪುಂಜಿಕಸ್ಥಲೆ ಎಂದು ವಿಖ್ಯಾತಳಾದ ಒಬ್ಬ ಅಪ್ಸರೆಯಿದ್ದಳು; ಅವಳೇ ಅಂಜನೆ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧಳಾಗಿ ವಾನರರಾಜ ಕೇಸರಿಯ ಪತ್ನಿಯಾದಳು. ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧಳಾದ ಅವಳು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಾಟಿಯಿಲ್ಲದವಳಾಗಿದ್ದಳು; ಶಾಪದಿಂದಾಗಿ ಕಪಿಯಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿ ಇಚ್ಛಾರೂಪಧಾರಿಣಿಯಾದಳು. ಮಹಾತ್ಮನಾದ ವಾನರೇಂದ್ರ ಕುಂಜರನ ಮಗಳು ಅವಳು. ಒಮ್ಮೆ ಅವಳು ಮಾನವದೇಹವನ್ನು ಧರಿಸಿ, ರೂಪಯೌವನಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಾ, ಬಗೆಬಗೆಯ ಮಾಲೆಗಳಿಂದಲೂ ಆಭರಣಗಳಿಂದಲೂ ಅಲಂಕೃತಳಾಗಿ, ರೇಷ್ಮೆವಸ್ತ್ರವನ್ನುಟ್ಟು, ಮಳೆಗಾಲದ ಮೋಡದಂತಿದ್ದ ಪರ್ವತಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು.’ ಕಪಿಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ್ದರೂ ಅವಳು ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಮಾನವರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಬಲ್ಲವಳಾಗಿದ್ದಳು; ಇದೇ ಅವಳಿಗಿದ್ದ ವರದಾನ. ಅಪ್ಸರೆಯ ಅವತರಣ, ಶಾಪ, ಕಪಿಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಜನನ, ವಾನರೇಂದ್ರನ ಮಗಳಾದುದು, ಕೇಸರಿಯೊಡನೆ ವಿವಾಹ — ಈ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳ ಮೂಲಕ ಕವಿಯು ಹನುಮಂತನ ತಾಯಿಯ ದಿವ್ಯಮೂಲವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೋಡದಂತೆ ಕಪ್ಪಾದ ಪರ್ವತಶಿಖರ, ಅದರ ಮೇಲೆ ಶುಭ್ರವಸ್ತ್ರ ಧರಿಸಿದ ಸುಂದರಿ — ಈ ಚಿತ್ರವೇ ಮುಂದಿನ ವೃತ್ತಾಂತದ ಹಿನ್ನೆಲೆ. ‘ಕಾಮರೂಪಿಣೀ’ (ಇಚ್ಛಾರೂಪಧಾರಿಣಿ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ರೂಪಧಾರಣೆಯೇ ಅವಳ ಪ್ರಧಾನ ಲಕ್ಷಣ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.
‘ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿಯಾದ ಅವಳ ಸುಂದರ ವಸ್ತ್ರ ಹಳದಿ ಬಣ್ಣದ್ದಾಗಿತ್ತು, ಅದರ ಅಂಚು ಮಾತ್ರ ಕೆಂಪಾಗಿತ್ತು. ಪರ್ವತದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಅವಳ ಆ ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಮಾರುತನು ಮೆಲ್ಲನೆ ಸರಿಸಿದನು. ಆಗ ಅವನು ಅವಳ ಒತ್ತಾದ ದುಂಡನೆಯ ತೊಡೆಗಳನ್ನೂ, ತುಂಬಿದ ಒತ್ತಾದ ಸ್ತನಗಳನ್ನೂ, ಸುಂದರವಾದ ಚೆಲುವಾದ ಮುಖವನ್ನೂ ಕಂಡನು. ವಿಶಾಲನಿತಂಬೆಯೂ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಕಟಿಯುಳ್ಳವಳೂ ತೆಳುನಡುವಿನವಳೂ ಯಶಸ್ವಿನಿಯೂ ಸರ್ವಾಂಗಸುಂದರಿಯೂ ಆದ ಅವಳನ್ನು ಕಂಡ ಕೂಡಲೇ ಪವನನು ಬಲವಾಗಿ ಕಾಮಮೋಹಿತನಾದನು. ಅನಂತರ ಆ ಮಾರುತನು ತುಂಬಿದ ನೀಳವಾದ ತೋಳುಗಳಿಂದ ನಿಂದ್ಯಳಲ್ಲದ ಅವಳನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡನು; ಸರ್ವಾಂಗಗಳಲ್ಲೂ ಮನ್ಮಥಾವಿಷ್ಟನಾಗಿ ತನ್ನನ್ನು ತಾನೇ ಮರೆತನು’ ಎಂದು ಜಾಂಬವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ವಾಯುವು ಅಮೂರ್ತನಾದರೂ ಮೂರ್ತನಂತೆ ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಕಾವ್ಯದ ರೀತಿ. ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಸರಿಸಿದುದು ದೌರ್ಜನ್ಯವಲ್ಲ, ವಾಯುವಿನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಚೇಷ್ಟೆ; ಅದರ ಪರಿಣಾಮ ದರ್ಶನ, ದರ್ಶನದ ಪರಿಣಾಮ ಕಾಮ. ‘ಗತಾತ್ಮಾ’ (ತನ್ನನ್ನು ಮರೆತವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿಯು ವಾಯುವಿನ ಆತ್ಮವಿಸ್ಮೃತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ವರ್ಣನೆ ಕೇವಲ ಶೃಂಗಾರವಲ್ಲ, ದಿವ್ಯಜನ್ಮದ ಕಾರಣಕಥನ. ಹಳದಿ ವಸ್ತ್ರ, ಕೆಂಪು ಅಂಚು — ಬಣ್ಣಗಳ ವೈದೃಶ್ಯದಿಂದ ಕವಿಯು ದೃಶ್ಯದ ಸ್ಪಷ್ಟತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾನೆ.
‘ಸುವ್ರತೆಯಾದ ಅವಳಾದರೋ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಗಾಬರಿಗೊಂಡು “ನನ್ನ ಈ ಏಕಪತ್ನೀವ್ರತವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲು ಯಾರು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ?” ಎಂದು ಹೇಳಿದಳು. ಅಂಜನೆಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಾರುತನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು — “ಸುಂದರಿ, ನಾನು ನಿನಗೆ ಹಾನಿ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಸೌಭಾಗ್ಯವತಿಯೇ, ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಯವಿರದಿರಲಿ. ಯಶಸ್ವಿನಿಯೇ, ನಾನು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಮಾತ್ರ ನಿನ್ನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಹೋಗಿದ್ದೇನೆ; ಅದರಿಂದ ನಿನಗೆ ವೀರ್ಯವಂತನೂ ಬುದ್ಧಿಸಂಪನ್ನನೂ ಆದ ಮಗನು ಹುಟ್ಟುವನು. ಮಹಾಸತ್ತ್ವನೂ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಮಹಾಬಲಪರಾಕ್ರಮಿಯೂ ಆದ ಅವನು ಲಂಘನದಲ್ಲೂ ಹಾರುವುದರಲ್ಲೂ ನನಗೆ ಸಮಾನನಾಗುವನು.” ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ತಾಯಿ ಸಂತುಷ್ಟಳಾದಳು; ಓ ಮಹಾಕಪಿಯೇ, ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಅನಂತರ ಅವಳು ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಜನ್ಮವಿತ್ತಳು’ ಎಂದು ಜಾಂಬವಂತನು ಹೇಳಿದನು. ವ್ರತರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ವರಪ್ರಾಪ್ತಿ ಎರಡೂ ಇಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಿಸಿದವು. ಇಲ್ಲಿ ಅಂಜನೆಯ ಶೀಲವೇ ಮುಖ್ಯ — ಅವಳು ಹೆದರಿದುದು ಬೇರಾವುದಕ್ಕೂ ಅಲ್ಲ, ವ್ರತಭಂಗಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ. ವಾಯುವೂ ಅವಳ ಶೀಲವನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತಾ ‘ಮನಸಾ ಏವ’ (ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಮಾತ್ರ) ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ; ಹೀಗೆ ಪುತ್ರಜನ್ಮ ಮಾನಸಿಕ ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದಲೇ ಸಿದ್ಧಿಸಿತು, ಶರೀರಸಂಸರ್ಗದಿಂದಲ್ಲ. ಮಗನ ಗುಣಗಳನ್ನೂ ಮೊದಲೇ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ — ಮಹಾಸತ್ತ್ವ, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ, ಲಂಘನದಲ್ಲಿ ತಂದೆಗೆ ಸಮಾನ. ‘ಗುಹಾಯಾಮ್’ (ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಜನ್ಮಸ್ಥಾನವನ್ನೂ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ; ಅದು ವಾನರಜಾತಿಯ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ನಿವಾಸಸ್ಥಾನ.
‘ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಹಾವನದಲ್ಲಿ ಉದಯಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಕಂಡು “ಇದೊಂದು ಹಣ್ಣು” ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ, ಅದನ್ನು ಹಿಡಿಯಬಯಸಿ ನೀನು ನೆಗೆದು ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹಾರಿದೆ. ಓ ಮಹಾಕಪಿಯೇ, ಮುನ್ನೂರು ಯೋಜನ ಹೋಗಿ ಆ ಸೂರ್ಯನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಬಳಲಿದರೂ ನೀನು ವಿಷಾದಗೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ಓ ಮಹಾಕಪಿಯೇ, ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲಿ ವೇಗವಾಗಿ ಸಮೀಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಂಡು ಕೋಪಾವಿಷ್ಟನಾದ ಇಂದ್ರನು ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ವಜ್ರವನ್ನು ಎಸೆದನು. ಆಗ ಪರ್ವತಶಿಖರದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದ ನಿನ್ನ ಎಡದವಡೆ (ಹನು) ಮುರಿಯಿತು; ಅಂದಿನಿಂದಲೇ ನಿನಗೆ “ಹನುಮಾನ್” ಎಂಬ ಹೆಸರು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಯಿತು.’ ಬಾಲಕನ ನಿರ್ಭಯತೆ, ಸೂರ್ಯತೇಜಸ್ಸಿನ ಅಸಹನೀಯತೆ, ಇಂದ್ರನ ಕೋಪ, ಹೆಸರಿನ ನಿರ್ವಚನ — ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಒಂದೆಡೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಫಲಮ್’ (ಹಣ್ಣು) ಎಂಬ ಭಾವನೆ ಬಾಲಕನ ನಿಷ್ಕಪಟತೆಯನ್ನೇ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಮುನ್ನೂರು ಯೋಜನ ನೆಗೆದು ಸೂರ್ಯನ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ಶಕ್ತಿ ಮಾತ್ರ ಹುಟ್ಟಿನಿಂದಲೇ ಸಿದ್ಧವಾಗಿತ್ತು. ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರವೂ ಅವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ, ದವಡೆಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಮುರಿಯುತ್ತದೆ — ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಹೆಸರೂ ಸೋಲಿನ ಚಿಹ್ನೆಯಲ್ಲ, ಅಜೇಯತೆಯದೇ ಚಿಹ್ನೆ. ವಜ್ರಪಾತದಿಂದಲೂ ವಿಷಾದವುಂಟಾಗಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದರಿಂದ ಬಾಲಕನ ಸಹಜ ಧೈರ್ಯ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ.
‘ಅನಂತರ ನೀನು ಹತನಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ಗಂಧವಾಹನಾದ ವಾಯುವು ಸ್ವತಃ ಅತ್ಯಂತ ಕೋಪಗೊಂಡು ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ಬೀಸಲಿಲ್ಲ; ಪ್ರಭಂಜನನು ಸ್ತಬ್ಧನಾದನು. ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳ್ಳಲು ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಗಾಬರಿಗೊಂಡರು; ಭುವನೇಶ್ವರರು ಕೋಪಗೊಂಡ ಮಾರುತನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಿದರು. ಪವನನು ಪ್ರಸನ್ನನಾದ ಮೇಲೆ ಬ್ರಹ್ಮನು ನಿನಗೆ “ಮಗೂ, ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಯೇ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನೀನು ಯಾವ ಶಸ್ತ್ರದಿಂದಲೂ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡದವನಾಗುವೆ” ಎಂದು ವರವನ್ನಿತ್ತನು. ವಜ್ರದ ಹೊಡೆತದಿಂದಲೂ ನೋವಿಲ್ಲದೆ, ಗಾಯವಿಲ್ಲದೆ ಇದ್ದ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಂಡು ಪ್ರಸನ್ನಚಿತ್ತನಾದ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷ ಇಂದ್ರನೂ ನಿನಗೆ ಉತ್ತಮವಾದ ವರವನ್ನಿತ್ತನು.’ ಪುತ್ರಸ್ನೇಹದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ವಾಯುವಿನ ಕೋಪ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಸ್ತಂಭಿಸುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದಲೇ ಹನುಮಂತನ ಅಮೋಘಬಲ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ. ವಾಯು ನಿಂತರೆ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಉಸಿರೇ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ಕ್ಷೋಭೆಗೊಂಡವು. ದೇವತೆಗಳು ಅವನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸುವುದೇ ಉಪಾಯವಾಯಿತು. ಬ್ರಹ್ಮನ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರನ ವರಗಳು ಸೇರಿ ಹನುಮಂತನ ಶರೀರವನ್ನು ಅವಧ್ಯವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತವೆ; ಮುಂದೆ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಏನೇ ಎದುರಾದರೂ ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಸಹಿಸಲು ಅವನು ಸಮರ್ಥನು ಎಂಬುದು ಇದರಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಪ್ರಭಂಜನಃ ನ ವವೌ’ (ಪ್ರಭಂಜನನು ಬೀಸಲಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯ ವಾಯುವಿನ ಮೌನದ ಭಯಂಕರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
‘“ನಿನ್ನ ಮರಣ ನಿನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದಲೇ ಆಗಲಿ” — ಪ್ರಭುವೇ, ಹೀಗೆ ಆ ವರವನ್ನು ಕೊಡಲಾಯಿತು. ಅಂತಹ ನೀನು ಕೇಸರಿಯ ಕ್ಷೇತ್ರಜ ಪುತ್ರ, ಭೀಮಪರಾಕ್ರಮಿ; ಆದರೆ ಮಾರುತನ ಔರಸಪುತ್ರ, ತೇಜಸ್ಸಿನಲ್ಲೂ ಅವನಿಗೆ ಸಮಾನ. ಮಗೂ, ನೀನು ವಾಯುಪುತ್ರ, ಹಾರುವುದರಲ್ಲೂ ಅವನಿಗೆ ಸಮಾನನೇ. ನಾವು ಇಂದು ಪ್ರಾಣ ಹೋದವರಂತಾಗಿದ್ದೇವೆ; ಈಗ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಉಳಿದಿರುವ ಆಶ್ರಯ ನೀನೊಬ್ಬನೇ. ದಕ್ಷತೆಯಿಂದಲೂ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ ನೀನು ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಪಕ್ಷಿರಾಜನಂತೆ ಬೆಳಗುತ್ತಿರುವೆ’ ಎಂದು ಜಾಂಬವಂತನು ಹೇಳಿದನು. ಕ್ಷೇತ್ರಜತ್ವ (ಕೇಸರಿಯ ಪತ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದುದರಿಂದ ಅವನ ಮಗ) ಮತ್ತು ಔರಸತ್ವ (ವಾಯುವಿನಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟಿದ ಮಗ) ಎರಡನ್ನೂ ಹೇಳಿ ಕವಿಯು ಹನುಮಂತನ ಎರಡು ಬಗೆಯ ಪಿತೃಸಂಬಂಧವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಗತಪ್ರಾಣಾಃ’ (ಪ್ರಾಣ ಹೋದವರು) ಎಂಬುದು ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಲ್ಲ — ಸೀತಾದರ್ಶನವಿಲ್ಲದೆ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ಹೋಗಲಾಗದು, ಹೋದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಮೃತ್ಯು ನಿಶ್ಚಿತ; ಆದ್ದರಿಂದ ವಾನರರ ಜೀವನ ಈಗ ಹನುಮಂತನಲ್ಲೇ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದೆ. ಪಕ್ಷಿರಾಜನ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ, ಇದರಿಂದ ಹಾರುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವೇ ಪ್ರಧಾನ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.
‘ಮಗೂ, ತ್ರಿವಿಕ್ರಮನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪರ್ವತ-ವನ-ಕಾನನಗಳೊಡನೆ ಕೂಡಿದ ಈ ಭೂಮಿಯನ್ನು ನಾನು ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು ಬಾರಿ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿದ್ದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ದೇವತೆಗಳ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ, ಯಾವುದರಿಂದ ಮಥಿಸಿ ಅಮೃತವನ್ನು ಪಡೆಯಲಾಯಿತೋ ಆ ಓಷಧಿಗಳನ್ನು ನಾವು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ್ದೆವು; ಆಗ ನಮಗೆ ಮಹಾಬಲವಿತ್ತು. ಅಂತಹ ನಾನೇ ಈಗ ಮುದುಕನಾಗಿ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ. ಈಗ ನಮ್ಮ ಸ್ಥಿತಿ ಹೀಗಿದೆ — ಸರ್ವಗುಣಸಂಪನ್ನನಾಗಿರುವವನು ನೀನೊಬ್ಬನೇ.’ ತನ್ನ ಹಿರಿಮೆಯನ್ನು ಹೇಳಿಯೂ ಅದೆಲ್ಲವೂ ಕಳೆದುಹೋದುದೆಂದು ಅವನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ವರ್ತಮಾನದ ಭಾರವನ್ನು ಹನುಮಂತನ ಮೇಲೆಯೇ ಇರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು ಬಾರಿ ಭೂಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ, ಅಮೃತಕ್ಕಾಗಿ ಓಷಧಿಸಂಗ್ರಹ — ಈ ಎರಡು ವೃತ್ತಾಂತಗಳು ಜಾಂಬವಂತನ ಅತಿಪ್ರಾಚೀನತೆಯನ್ನು ಪ್ರಮಾಣೀಕರಿಸುತ್ತವೆ. ಆದರೂ ಅವನು ಗರ್ವಪಡುವುದಿಲ್ಲ; ‘ಸಾಂಪ್ರತಂ ಕಾಲಃ ಅಸ್ಮಾಕಮ್’ (ಈಗ ನಮ್ಮ ಕಾಲ ಹೀಗಿದೆ) ಎನ್ನುತ್ತಾ ತನ್ನ ಯುಗದ ಮುಕ್ತಾಯವನ್ನೂ ಹನುಮಂತನ ಯುಗದ ಆರಂಭವನ್ನೂ ಅವನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.
‘ಪರಾಕ್ರಮಿಯೇ, ಆದ್ದರಿಂದ ಬೆಳೆದು ನಿಲ್ಲು; ಹಾರುವವರಲ್ಲಿ ನೀನೇ ಉತ್ತಮನು. ಈ ಸಮಸ್ತ ವಾನರಸೇನೆ ನಿನ್ನ ವೀರ್ಯವನ್ನು ಕಾಣಲು ಬಯಸುತ್ತಿದೆ. ಕಪಿಶಾರ್ದೂಲನೇ, ಏಳು, ಮಹಾಸಮುದ್ರವನ್ನು ಲಂಘಿಸು; ಹನುಮಂತನೇ, ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಗತಿಗಿಂತಲೂ ನಿನ್ನ ಗತಿ ಮಿಗಿಲಾದುದು. ಎಲ್ಲ ಕಪಿಗಳೂ ವಿಷಣ್ಣರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ನೀನೇಕೆ ಉಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತಿರುವೆ? ಮಹಾವೇಗಶಾಲಿಯೇ, ವಿಷ್ಣುವು ಮೂರು ಹೆಜ್ಜೆಗಳನ್ನಿಟ್ಟಂತೆ ನೀನೂ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಹೆಜ್ಜೆಯಿಡು.’ ಅನಂತರ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಜಾಂಬವಂತನಿಂದ ಪ್ರಚೋದಿತನಾದ, ಪ್ರಸಿದ್ಧವೇಗಶಾಲಿಯಾದ ಪವನಪುತ್ರ ಕಪಿಯು ಆ ವಾನರವೀರರ ಸೇನೆಯನ್ನು ಹರ್ಷಗೊಳಿಸುತ್ತಾ ಆಗ ತನ್ನ ಮಹಾರೂಪವನ್ನು ತಾಳಿದನು. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಷಾದದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಹರ್ಷ ನೆಲೆಗೊಂಡಿತು. ‘ವಿಜೃಂಭಸ್ವ’ (ಬೆಳೆದು ನಿಲ್ಲು) ಎಂಬ ಧಾತು ಸಿಂಹದ ಮೈಮುರಿಯುವಿಕೆಯಂತೆ ಅಂಗಗಳ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ವಿಷ್ಣುವಿನ ತ್ರಿವಿಕ್ರಮದ ಉಪಮೆ ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಬಂದಿದೆ — ಹಿಂದೆ ಜಾಂಬವಂತನು ತನಗೆ ಅನ್ವಯಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಅದನ್ನು ಈಗ ಹನುಮಂತನಲ್ಲಿ ಇರಿಸುತ್ತಾನೆ. ರೂಪವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿದುದೇ ಅವನ ಉತ್ತರ, ಮಾತಲ್ಲ — ಕರ್ಮದಿಂದಲೇ ಅವನು ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे षट्षष्टितमः सर्गः॥ ६६॥