॥वाल्मीकिरामायणम् ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡ · 65ನೇ ಸರ್ಗ

ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ವಾನರರು ತಮ್ಮ ಹಾರುವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳುವುದು ಮತ್ತು ಜಾಂಬವಂತನ ಪ್ರಬೋಧನೆ

ವಾನರರು ಕ್ರಮವಾಗಿ ತಮ್ಮ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ನಿವೇದಿಸುವುದು, ಜಾಂಬವಂತನ ಹಿಂದಿನ ವೃತ್ತಾಂತ, ಅಂಗದನ ನೂರು ಯೋಜನಗಳ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ, ಸ್ವಾಮಿಯನ್ನು ದೂತನಾಗಿ ಕಳುಹಿಸಬಾರದೆಂಬ ನಿಷೇಧ, ಹನುಮಂತನನ್ನು ಪ್ರಚೋದಿಸುವುದು

ಅಂಗದನ ಹಿಂದಿನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ಎಲ್ಲ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಸಮುದ್ರಲಂಘನದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮತಮ್ಮ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನೂ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ, ತಮ್ಮಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟಿದೆಯೋ ಅಷ್ಟನ್ನು ಮಾತ್ರ, ನಿವೇದಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಗಜ, ಗವಾಕ್ಷ, ಗವಯ, ಶರಭ, ಗಂಧಮಾದನ, ಮೈಂದ, ದ್ವಿವಿದ, ಸುಷೇಣ ಮತ್ತು ಜಾಂಬವಂತ — ಈ ಒಂಬತ್ತು ಮಂದಿ ಆ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನ ವೀರರಾಗಿದ್ದರು; ಇತರ ವಾನರರು ಇವರ ಮಾತನ್ನು ಪ್ರಮಾಣದಂತೆ ಭಾವಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಗಜನು ‘ನಾನು ಒಂದೇ ನೆಗೆತದಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ಯೋಜನಗಳವರೆಗೆ ಹೋಗಬಲ್ಲೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಅದರ ಬಳಿಕ ಗವಾಕ್ಷನು ‘ನಾನು ಇಪ್ಪತ್ತು ಯೋಜನ ಹೋಗುವೆನು’ ಎಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದನು. ಹೀಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬ ವಾನರನೂ ತನ್ನ ಹಾರುವ ಮಿತಿಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳತೊಡಗಿದನು; ಯಾರೂ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ, ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನೂ ತನ್ನ ಬಲವನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿಯೇ ಹೇಳಿದನು. ಅಂಗದನು ಕೇಳಿದ ಪ್ರಶ್ನೆ ಸರಳವಾಗಿತ್ತು — ‘ನೂರು ಯೋಜನಗಳನ್ನು ಯಾರು ದಾಟಬಲ್ಲರು?’; ಆದರೆ ಉತ್ತರವು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಒಂದು ಪರೀಕ್ಷೆಯಂತಾಯಿತು.

ಅನಂತರ ಅಲ್ಲಿ ಶರಭನೆಂಬ ವಾನರನು ಆ ವಾನರರಿಗೆ ‘ಓ ವಾನರರೇ, ನಾನು ಒಂದೇ ನೆಗೆತದಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತು ಯೋಜನ ಹೋಗುವೆನು’ ಎಂದನು. ಆಮೇಲೆ ಋಷಭನು ಅವರನ್ನೇ ಸಂಬೋಧಿಸಿ ‘ನಲವತ್ತು ಯೋಜನ ಹೋಗುವೆನು, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ’ ಎಂದನು. ಅದರ ಬಳಿಕ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಗಂಧಮಾದನನು ವಾನರರಿಗೆ ‘ಐವತ್ತು ಯೋಜನ ಹೋಗಬಲ್ಲೆ, ಸಂಶಯಪಡಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ’ ಎಂದನು. ಮೈಂದನೂ ಅಲ್ಲಿ ವಾನರರಿಗೆ ‘ಅರವತ್ತು ಯೋಜನಗಳವರೆಗೆ ಹಾರಲು ಉತ್ಸಾಹವಿದೆ, ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿಲ್ಲ’ ಎಂದನು. ಅನಂತರ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ದ್ವಿವಿದನು ‘ಎಪ್ಪತ್ತು ಯೋಜನ ಹೋಗುವೆನು, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸತ್ತ್ವಶಾಲಿಯೂ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಆದ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಸುಷೇಣನು ‘ನನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಎಂಬತ್ತು ಯೋಜನ ಹೋಗುವೆನೆಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ನಿವೇದಿಸಿದನು. ಹೀಗೆ ಹತ್ತರಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಹತ್ತುಹತ್ತರಂತೆ ಏರುತ್ತಾ ಹೋಗುವ ಈ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗಳ ಸರಣಿ ಒಂದೆಡೆ ವಾನರರ ಮಹಾಬಲವನ್ನು ಸಾರುತ್ತದೆ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ನೂರು ಯೋಜನ ವಿಸ್ತಾರದ ಸಮುದ್ರದ ದುಸ್ತರತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ನೂರು ಯೋಜನವನ್ನು ಇನ್ನೂ ಯಾರೂ ಮುಟ್ಟಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುವವರ ಕ್ರಮವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಹತ್ತರಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಹತ್ತುಹತ್ತರಂತೆ ಏರುವ ಸಂಖ್ಯೆಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚುಹೆಚ್ಚು ಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ವಾನರರ ಬಾಯಿಂದ ಹೊರಡುತ್ತವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಸಭೆಯ ಕುತೂಹಲವೂ ಕ್ರಮೇಣ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನೂ ‘ನ ಸಂಶಯಃ’ (ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ), ‘ನ ಸಂದೇಹಃ’ (ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ತನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ದೃಢತೆಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆಯೇ ಹೊರತು ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಹೊಗಳಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಸುಷೇಣನ ‘ಪ್ರತಿಜಾನೇ’ (ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ) ಎಂಬ ಪದ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದುದು — ಇತರರು ‘ಗಮಿಷ್ಯಾಮಿ’ (ಹೋಗುವೆನು) ಎಂದು ಭವಿಷ್ಯತ್ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಅವನಾದರೋ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಮಾತಿನ ಗುರುತ್ವ ಹೆಚ್ಚು.

ಅಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವರೆಲ್ಲರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಮನ್ನಿಸಿ ಗೌರವಿಸಿ, ಅವರಲ್ಲಿ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಹಿರಿಯನಾದ ಋಕ್ಷರಾಜ ಜಾಂಬವಂತನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ‘ಹಿಂದೆ ನಮಗೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಗತಿಪರಾಕ್ರಮವಿತ್ತು, ಆದರೆ ಈಗ ನಾವು ವಯಸ್ಸಿನ ಕೊನೆಯನ್ನು ಮುಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ’ ಎಂದು ಅವನು ವಿನಯದಿಂದ ಹೇಳಿದನು — ವೃದ್ಧಾಪ್ಯ ನಾಚಿಕೆಯಲ್ಲ, ಆದರೆ ಸತ್ಯವನ್ನೇ ಹೇಳಬೇಕು ಎಂಬುದು ಅವನ ಭಾವ. ‘ಆದರೂ ಹೀಗಿರುವಾಗ ಈ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸಲಾಗದು; ಯಾವುದಕ್ಕಾಗಿ ಕಪಿರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನೂ ರಾಮನೂ ಇಬ್ಬರೂ ದೃಢನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿದ್ದಾರೋ, ಆ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ತ್ಯಜಿಸಲಾದೀತು?’ ‘ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಉಳಿದಿರುವ ಗತಿಯನ್ನು ಕೇಳಿರಿ — ತೊಂಬತ್ತು ಯೋಜನಗಳನ್ನು ನಿಃಸಂಶಯವಾಗಿ ಹೋಗುವೆನು’ ಎಂದು ಅವನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದನು. ಇದರಿಂದ ಸಮುದ್ರದ ಆಚೆಯ ದಡ ತಲುಪಲು ಇನ್ನು ಹತ್ತೇ ಯೋಜನ ಉಳಿದಿದೆ ಎಂದು ಎಲ್ಲರೂ ಅರಿತರು. ವೃದ್ಧನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಎರಡು ಅಂಶಗಳಿವೆ — ತನ್ನ ಕ್ಷೀಣತೆಯ ನಿಷ್ಕಪಟ ಸ್ವೀಕಾರ, ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯದ ಅನಿವಾರ್ಯತೆಯ ಸ್ಮರಣೆ. ಇದರಿಂದ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಶಿಥಿಲತೆ ಹೆಚ್ಚುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯ ಅರಿವು ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ಅವನು ಆ ಎಲ್ಲ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠರಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸಂಚಾರದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮ ಇಷ್ಟು ಮಾತ್ರ ಆಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಹಿಂದೆ ಇದಕ್ಕಿಂತ ಬಹಳ ಹೆಚ್ಚಾಗಿತ್ತು.’ ‘ವಿರೋಚನನ ಮಗನಾದ ಬಲಿಯ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಸನಾತನನೂ ಸರ್ವಸಮರ್ಥನೂ ಆದ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವು ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಅಳೆಯುತ್ತಾ ತ್ರಿವಿಕ್ರಮರೂಪದಿಂದ ಬೆಳೆದಾಗ, ನಾನು ಅವನಿಗೆ ಸುತ್ತಲೂ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿದ್ದೆ’ ಎಂದು ಅವನು ಪುರಾತನ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ನೆನಪಿಸಿದನು. ‘ಅಂತಹ ನಾನೇ ಈಗ ಮುದುಕನಾಗಿ ಹಾರುವುದರಲ್ಲಿ ಮಂದಪರಾಕ್ರಮಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ; ಯೌವನದಲ್ಲಾದರೋ ಇತರರಿಗೆ ಸಾಟಿಯಿಲ್ಲದ ಮಹಾಬಲ ನನ್ನಲ್ಲಿತ್ತು. ಈಗ ಸಂಚಾರದಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟು ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ನಾನು ಅಂದಾಜು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ; ಆದರೆ ಇಷ್ಟರಿಂದ ಈ ಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಅವನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಿದನು. ಆತ್ಮಪ್ರಶಂಸೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ವೃದ್ಧವೀರನು ತನ್ನ ಮಿತಿಯನ್ನೇ ಸತ್ಯವಾಗಿ ನಿವೇದಿಸಿದನು; ಅದೇ ಅವನ ಹಿರಿಮೆ. ವಾಮನಾವತಾರದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವಿನ ವಿರಾಡ್ರೂಪಕ್ಕೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡುವುದು ಊಹೆಗೂ ನಿಲುಕದ ಕಾರ್ಯ; ಅದನ್ನು ನೆನೆದು ಜಾಂಬವಂತನ ಹಿಂದಿನ ಬಲ ಎಂಥದಿತ್ತು ಎಂದು ವಾನರರು ಅರಿಯುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಆ ಸ್ಮರಣೆಯಿಂದ ಅವನು ಗರ್ವಪಡುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ಈಗಿನ ಕಾರ್ಯದ ಗುರುತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅನಂತರ ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನಾದ ಯುವರಾಜ ಅಂಗದನು ಮಹಾಕಪಿಯಾದ ಜಾಂಬವಂತನನ್ನು ಮನ್ನಿಸಿ, ಅವನ ವಯೋಜ್ಯೇಷ್ಠತೆಯನ್ನು ಆದರಿಸಿ, ಉದಾರಾರ್ಥವುಳ್ಳ ಉತ್ತರವನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ನೂರು ಯೋಜನ ಪ್ರಮಾಣದ ಈ ಮಹಾ ಅಂತರವನ್ನು ನಾನು ದಾಟುವೆನು; ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದ ಮೇಲೆ ಹಿಂದಿರುಗುವ ಶಕ್ತಿ ನನಗಿರುವುದೋ ಇಲ್ಲವೋ ಎಂಬುದು ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿ ನನಗೆ ತಿಳಿಯದು.’ ಹೀಗೆ ಅವನು ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯ ಅರ್ಧಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದನು, ಪೂರ್ಣಕ್ಕಲ್ಲ. ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನಿಪುಣನಾದ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಜಾಂಬವಂತನು ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಓ ಕಪಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕರಡಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಿನ್ನ ಸಂಚಾರಶಕ್ತಿ ನಮಗೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದೇ ಇದೆ, ಅದರ ಬಗ್ಗೆ ಯಾರಿಗೂ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.’ ಜಾಂಬವಂತನ ಈ ಮಾತು ಸ್ತುತಿಯಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅವನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಬೇರೆ — ಶಕ್ತಿಯಿದೆ, ಆದರೂ ಕಳುಹಿಸುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲ ಎಂದು ಅವನು ಮುಂದೆ ಹೇಳಲಿದ್ದಾನೆ.

‘ನೀನು ಬೇಕಾದರೆ ಲಕ್ಷ ಯೋಜನಗಳನ್ನು ಹೋಗಿ ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಿರುಗಲೂ ಶಕ್ತನಾಗಿರುವೆ, ಆದರೂ ಇದು ವಿಧಿಯೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಜಾಂಬವಂತನು ಹೇಳಿದನು. ‘ಅಪ್ಪಾ, ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಕಳುಹಿಸುವವನಾದ ಸ್ವಾಮಿಯು ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಡುವವನಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಈ ಜನರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ನೀನೇ ಕಳುಹಿಸಬೇಕು, ನಿನ್ನನ್ನು ಯಾರೂ ಕಳುಹಿಸಬಾರದು. ನೀನು ನಮಗೆ ಗೃಹಿಣಿಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿರುವೆ, ಸ್ವಾಮಿಭಾವದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿರುವೆ; ಗೃಹಿಣಿಯನ್ನು ಎಲ್ಲರೂ ರಕ್ಷಿಸಬೇಕಾದಂತೆ ಸ್ವಾಮಿಯನ್ನು ಸೈನ್ಯವು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು — ಓ ಪರಂತಪನೇ, ಇದೇ ಲೋಕದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ರೀತಿ. ಓ ಅರಿಂದಮನೇ, ಮೇಲಾಗಿ ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ನೀನೇ ಮೂಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಗೃಹಿಣಿಯಂತೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಸದಾ ಕಾಪಾಡಬೇಕು. ಕಾರ್ಯದ ಮೂಲವನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸಬೇಕು ಎಂಬುದು ಕಾರ್ಯಜ್ಞರ ನೀತಿ; ಮೂಲವಿದ್ದರೆ ಮಾತ್ರ ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳೂ ಫಲಕಾರಿಯಾಗಿ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತವೆ, ಮೂಲ ನಾಶವಾದರೆ ಎಲ್ಲವೂ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಓ ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಯೇ, ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಸಾಧನ ನೀನೇ, ಬುದ್ಧಿಪರಾಕ್ರಮಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ನೀನೇ ಇಲ್ಲಿ ಕಾರಣ. ಓ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನೀನೇ ನಮಗೆ ಗುರುವೂ ಗುರುಪುತ್ರನೂ — ವಾಲಿಯ ಮಗನಾದುದರಿಂದ ಗುರುಪುತ್ರ, ಯುವರಾಜನಾದುದರಿಂದ ಗುರು; ನಿನ್ನನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿಯೇ ನಾವು ಕಾರ್ಯಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥರಾಗುತ್ತೇವೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಜಾಂಬವಂತನು ರಾಜನೀತಿಯ ಮೂರು ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲನೆಯದು ಸ್ವಾಮಿ ಮತ್ತು ದೂತರ ನಡುವಿನ ಭೇದ, ಎರಡನೆಯದು ಮೂಲವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ನೀತಿ, ಮೂರನೆಯದು ಗುರುತ್ವದ ಸಂಬಂಧ. ಮೂರರಿಂದಲೂ ಒಂದೇ ನಿಷ್ಕರ್ಷ — ಯುವರಾಜನು ಸ್ವತಃ ಹೋಗಬಾರದು, ಆದರೆ ಬೇರೊಬ್ಬನನ್ನು ಕಳುಹಿಸಲು ಸಮರ್ಥನು. ‘ಕಲತ್ರಮ್’ (ಗೃಹಿಣಿ) ಎಂಬ ಉಪಮಾನ ಕಠೋರವಾದುದಲ್ಲ, ರಕ್ಷಿಸಬೇಕಾದುದು ಎಂಬುದನ್ನೇ ಅದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಗೃಹಿಣಿ ಎಲ್ಲರ ಜೀವನದ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿರುವಂತೆ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಮಿ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಪ್ರಾಣಕ್ಕೆ ಅಪಾಯ ಬಂದರೆ ಎಲ್ಲರ ಪ್ರಾಣಕ್ಕೂ ಅಪಾಯ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞ ಜಾಂಬವಂತನಿಗೆ ವಾಲಿಯ ಮಗನಾದ ಮಹಾಕಪಿ ಅಂಗದನು ಉತ್ತರವಾಗಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನಾನು ಹೋಗದಿದ್ದರೆ, ಬೇರೆ ಯಾವ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಹೋಗದಿದ್ದರೆ, ನಾವು ಮತ್ತೆ ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶವನ್ನೇ ಮಾಡಬೇಕಾಗುವುದು. ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ ಕಪಿರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ನೆರವೇರಿಸದೆ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ಹೋದರೂ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ದಾರಿಯನ್ನು ನಾನು ಕಾಣೆನು. ಆ ಕಪಿಪ್ರಭುವು ಅನುಗ್ರಹದಲ್ಲೂ ಕೋಪದಲ್ಲೂ ಅತ್ಯಂತ ಸಮರ್ಥನು — ಪ್ರಸನ್ನನಾದರೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಕುಪಿತನಾದರೆ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನೂ ತೆಗೆಯುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮೀರಿ ಹಿಂದಿರುಗಿದರೆ ವಿನಾಶವೇ ಖಚಿತ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಕಾರ್ಯ ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಡದಂತೆ, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಕಂಡ ಅನುಭವಿಯಾದ ನೀನೇ ಆಲೋಚಿಸಬೇಕು.’ ಹೀಗೆ ಅಂಗದನು ತನ್ನ ಅಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನಲ್ಲ, ಸ್ವಾಮಿಯ ಆಜ್ಞಾಭಂಗದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಭಯವನ್ನೇ ಪ್ರಕಟಿಸಿದನು; ನಿರ್ಣಯದ ಭಾರವನ್ನು ವೃದ್ಧನ ಹೆಗಲ ಮೇಲೆ ಇರಿಸಿದನು. ಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಸದಿದ್ದರೆ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯಲ್ಲಿ ಮೃತ್ಯು ನಿಶ್ಚಿತ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಅನಶನದಿಂದ ಮರಣ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ ಎಂಬುದು ಅವನ ತರ್ಕ. ಅವನು ಹೇಡಿಯಲ್ಲ, ಸ್ಥಿತಿಯ ಸತ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಹರಿಃ ಈಶ್ವರಃ’ (ಕಪಿ, ಪ್ರಭು) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ದ್ವಿಮುಖತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅವನು ವಾನರರ ಸ್ವಾಮಿ, ಆದರೆ ಈಶ್ವರನಂತೆ ದಂಡಧಾರಿಯೂ ಹೌದು.

ಅಂಗದನು ಹೀಗೆ ಉತ್ತರಿಸಲು, ವೀರನೂ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಆದ ಜಾಂಬವಂತನು ಆಗ ಅಂಗದನಿಗೆ ಈ ಉತ್ತಮವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ವೀರನೇ, ನಿನ್ನ ಈ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಕೊರತೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಈ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಸಾಧಿಸುವ ಆ ಪುರುಷನನ್ನೇ ಇದೋ ನಾನು ಪ್ರಚೋದಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಅನಂತರ ಕಪಿವೀರನಾದ ಜಾಂಬವಂತನು ಹಾರುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ, ಪ್ರಸಿದ್ಧಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ, ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಮೌನವಾಗಿ ಸುಖವಾಗಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಕಪಿವೀರ ಹನುಮಂತನನ್ನೇ ಪ್ರಚೋದಿಸಿದನು. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ಎಲ್ಲರ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನೂ ಈ ಮಹಾಕಾರ್ಯದ ನಿಜವಾದ ಕರ್ತೃವಿನ ಕಡೆಗೆ ಒಯ್ಯುತ್ತಾನೆ. ‘ಏಷಃ ಅಹಂ ಸಂಚೋದಯಾಮಿ’ (ಇದೋ ನಾನು ಪ್ರಚೋದಿಸುತ್ತೇನೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಆಶೆಯ ಪುನರುತ್ಥಾನವಿದೆ; ಅವನು ಯಾರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಎಲ್ಲ ವಾನರರೂ ಕುತೂಹಲದಿಂದ ನೋಡುತ್ತಾರೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे पञ्चषष्टितमः सर्गः॥ ६५॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ