ಸರ್ಗ
ಸಾಗರವನ್ನು ಕಂಡು ವಾನರರ ವಿಷಾದ ಮತ್ತು ಅಂಗದನ ಆಶ್ವಾಸನೆ
ಸಾಗರತೀರದಲ್ಲಿ ಬಿಡಾರ, ಸಮುದ್ರದ ಭೀಷಣ ವರ್ಣನೆ, ವಾನರರ ವಿಷಾದ, ಅಂಗದನಿಂದ ವಿಷಾದದ ನಿಂದೆ, ಹಾರುವ ಶಕ್ತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರಶ್ನೆ
ಗೃಧ್ರರಾಜನಾದ ಸಂಪಾತಿಯು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು, ಸಿಂಹಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ವಾನರರು ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೆಗೆದು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸಿದರು. ಸಂಪಾತಿಯ ಮಾತನ್ನೂ ರಾವಣನ ವಿನಾಶದ ಸೂಚನೆಯನ್ನೂ ಕೇಳಿ, ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣುವ ಹಂಬಲದಿಂದ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಕಪಿಗಳು ಸಾಗರದ ಬಳಿಗೆ ಬಂದರು. ಭೀಮಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ಅವರು ಆ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ತಲುಪಿ, ಮಹಾಲೋಕದ ಸಮಗ್ರ ಪ್ರತಿಬಿಂಬದಂತೆ ನೆಲೆನಿಂತಿದ್ದ ಸಾಗರವನ್ನು ಕಂಡರು. ಅನಂತರ ದಕ್ಷಿಣಸಮುದ್ರದ ಉತ್ತರದಿಕ್ಕನ್ನು ಸೇರಿ ಮಹಾಬಲರಾದ ಆ ವಾನರವೀರರು ಬಿಡಾರ ಹೂಡಿದರು. ‘ಲೋಕಸ್ಯ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಮ್’ (ಲೋಕದ ಪ್ರತಿಬಿಂಬ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಸಮುದ್ರದ ವಿಸ್ತಾರವೂ, ಕನ್ನಡಿಯ ಹೋಲಿಕೆಯಿಂದ ಅದರ ನಿಶ್ಚಲತೆಯೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಹೊರಟವರು ಇಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಗುರಿಗೆ ಮೊದಲ ಅಡ್ಡಿಯನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾರೆ — ಕಥೆಯ ಗತಿ ಇಲ್ಲಿಯೇ ತಿರುವು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ‘ಸಮುತ್ಪ್ಲುತ್ಯ’ (ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೆಗೆದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಾನರರ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಚೇಷ್ಟೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅವರ ಹರ್ಷ ಮಾತಿನಿಂದಲ್ಲ, ನೆಗೆತದಿಂದಲೇ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸೀತಾದರ್ಶನಕಾಂಕ್ಷಿಣಃ’ (ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣಬಯಸುವವರು) ಎಂಬುದು ಅವರ ಪ್ರಯೋಜನ; ರಾವಣನ ವಿನಾಶವೂ ಸೀತಾದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಸಾಧನವೇ. ‘ಉತ್ತರಾಂ ದಿಶಂ ಸಮಾಸಾದ್ಯ’ (ಉತ್ತರದಿಕ್ಕನ್ನು ಸೇರಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ — ದಕ್ಷಿಣಸಮುದ್ರದ ಉತ್ತರತೀರ, ಏಕೆಂದರೆ ಮುಂದೆ ಲಂಕೆ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕಿದೆ.
ಆ ಸಾಗರವು ಒಂದೆಡೆ ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆಯೂ ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಆಟವಾಡುತ್ತಿರುವಂತೆಯೂ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು; ಕೆಲವೆಡೆ ಪರ್ವತಗಾತ್ರದ ಜಲರಾಶಿಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿತ್ತು. ಪಾತಾಳತಲದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ದಾನವೇಂದ್ರರಿಂದ ತುಂಬಿದ, ರೋಮಾಂಚನಗೊಳಿಸುವ ಆ ಸಾಗರವನ್ನು ಕಂಡು ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠರು ವಿಷಾದಗೊಂಡರು. ಆಕಾಶದಂತೆ ದಾಟಲಸಾಧ್ಯವಾದ ಅದನ್ನು ನೋಡಿ ಎಲ್ಲ ವಾನರರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ವಿಷಣ್ಣರಾಗಿ ‘ಏನು ಮಾಡುವುದು?’ ಎನ್ನುತ್ತಿದ್ದರು. ನಿದ್ರೆ, ಆಟ ಎಂಬ ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ಸಮುದ್ರದ ಶಾಂತ ಮತ್ತು ಕ್ಷುಬ್ಧ ಎಂಬ ಎರಡೂ ರೂಪಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ‘ಆಕಾಶಮಿವ ದುಷ್ಪಾರಮ್’ (ಆಕಾಶದಂತೆ ದಾಟಲಸಾಧ್ಯ) ಎಂಬುದರಿಂದ ಅದರ ಅಪಾರತೆ. ಇಲ್ಲಿ ವಿಷಾದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಶತ್ರುವಲ್ಲ, ದಾರಿಯೇ — ಇದೇ ಈ ಸರ್ಗದ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ. ‘ಕಥಂ ಕಾರ್ಯಮ್’ (ಏನು ಮಾಡುವುದು) ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳ ವಿಷಯ; ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನೆ ಎದ್ದಿದೆ, ಉತ್ತರ ಮಾತ್ರ ಹನುಮಂತನಲ್ಲೇ ನೆಲೆಗೊಳ್ಳಲಿದೆ.
ಸಾಗರವನ್ನು ನೋಡಿದುದರಿಂದ ವಿಷಣ್ಣವಾದ ಸೇನೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅಂಗದನು ಭಯಪೀಡಿತರಾದ ಕಪಿಗಳನ್ನು ಸಂತೈಸಿದನು — ‘ವಿಷಾದಕ್ಕೆ ಮನಸ್ಸು ಕೊಡಬಾರದು; ವಿಷಾದವು ಬಹಳ ದೋಷಪೂರ್ಣವಾದುದು. ಕೋಪಗೊಂಡ ಸರ್ಪವು ಮಗುವನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವಂತೆ ವಿಷಾದವು ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ತೋರಬೇಕಾದ ಸಮಯ ಬಂದಾಗ ಯಾವನು ವಿಷಾದಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತಾನೋ, ತೇಜಸ್ಸಿಲ್ಲದ ಅವನ ಪುರುಷಪ್ರಯತ್ನ ಸಿದ್ಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ಅಂಗದನು ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತರುಣನಾದರೂ ಸೇನಾಪತಿಯ ಮಾತನ್ನಾಡುತ್ತಾನೆ; ವಿಷಾದದ ನಿಂದೆ ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆಮತ್ತೆ ಉಪದೇಶಿಸಲಾದ ಸಿದ್ಧಾಂತ. ಸರ್ಪದ ಉಪಮೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಾರ್ಮಿಕವಾದುದು — ಸರ್ಪವು ಮಗುವನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಮಗುವಿಗೆ ಪ್ರತೀಕಾರ ತಿಳಿಯದು; ಹಾಗೆಯೇ ವಿಷಾದವು ಬುದ್ಧಿ ಪಕ್ವವಾಗದ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ. ‘ದೋಷವತ್ತರಃ’ (ಹೆಚ್ಚು ದೋಷಪೂರ್ಣ) ಎಂಬ ತರಪ್ ಪ್ರತ್ಯಯದಿಂದ ವಿಷಾದವು ಇತರ ದೋಷಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನದು ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸೇನಾಪತಿಯ ಮೊದಲ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಮೊದಲು ಚಿತ್ತದ ಸ್ಥೈರ್ಯ, ಅನಂತರ ಉಪಾಯದ ಚಿಂತನೆ.
ಆ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದ ಮೇಲೆ ಅಂಗದನು ವಾನರರೊಡನೆಯೂ ವೃದ್ಧರಾದ ಕಪಿಗಳೊಡನೆಯೂ ಸೇರಿ ಮತ್ತೆ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ನಡೆಸಿದನು. ಅಂಗದನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ನಿಂತ ಆ ವಾನರಸೇನೆಯು ವಾಸವನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ನಿಂತ ಮರುದ್ಗಣಗಳ ಸೇನೆಯಂತೆ ಶೋಭಿಸಿತು. ವಾಲಿಯ ಮಗನನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ, ಹನುಮಂತನನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ, ಆ ವಾನರಸೇನೆಯನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಲು ಬೇರೆ ಯಾರು ಶಕ್ತರಾಗಿದ್ದರು? ಅನಂತರ ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕನಾದ ಶ್ರೀಮಂತ ಅಂಗದನು ಆ ವೃದ್ಧ ಕಪಿಗಳನ್ನೂ ಆ ಸೈನ್ಯವನ್ನೂ ಸಮ್ಮಾನಿಸಿ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು. ಕವಿಯು ಇಲ್ಲಿ ಅಂಗದ ಮತ್ತು ಹನುಮಂತ ಈ ಇಬ್ಬರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಮುಂದಿನ ಸುಂದರಕಾಂಡದ ಪೂರ್ವಸೂಚನೆ. ‘ಅನುಮಾನ್ಯ’ (ಸಮ್ಮಾನಿಸಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅಂಗದನ ವಿನಯ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಅವನು ವೃದ್ಧರನ್ನು ಕಡೆಗಣಿಸಿ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಗೌರವಿಸಿ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ತಸ್ಯಾಂ ರಾತ್ರ್ಯಾಂ ವ್ಯತೀತಾಯಾಮ್’ (ಆ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದ ಮೇಲೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿಯು ಕಾಲವನ್ನೂ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಒಂದು ತಿಂಗಳ ಗಡುವಿನ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದೊಂದು ದಿನವೂ ಮಹತ್ವದ್ದು. ಮರುದ್ಗಣಗಳ ಸೇನೆಯ ಉಪಮೆಯಿಂದ ವಾನರಸೇನೆಯ ಶೋಭೆ ಮತ್ತು ಸಂಖ್ಯೆ ಎರಡೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ, ಅಂಗದನ ಸ್ಥಾನ ಇಂದ್ರನದಂತೆ.
‘ಈಗ ಯಾವ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಸಾಗರವನ್ನು ಲಂಘಿಸುವನು? ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕನಾದ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಯಾರು ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವರು? ಯಾವ ವೀರ ವಾನರನು ನೂರು ಯೋಜನಗಳನ್ನು ದಾಟಬಲ್ಲನು, ಈ ಎಲ್ಲ ಯೂಥಪತಿಗಳನ್ನು ಮಹಾಭಯದಿಂದ ಯಾರು ಬಿಡಿಸಬಲ್ಲರು? ಯಾರ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ನಾವು ಕೃತಾರ್ಥರಾಗಿ ಸುಖವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗಿ ಹೆಂಡತಿಯರನ್ನೂ ಮಕ್ಕಳನ್ನೂ ಮನೆಗಳನ್ನೂ ಕಾಣುವೆವು? ಯಾರ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ನಾವು ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಮಹಾಬಲನಾದ ರಾಮನನ್ನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ವನವಾಸಿಯಾದ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನೂ ಸೇರುವೆವು?’ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಂದ ಅಂಗದನು ಕಾರ್ಯದ ಗುರುತ್ವವನ್ನೂ ಸ್ವಜನರನ್ನು ಕಾಣುವ ಆಸೆಯನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಸುಗ್ರೀವಂ ಸತ್ಯಸಂಧಂ ಕರಿಷ್ಯತಿ’ (ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಜನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯೇ ಸೇನೆಯ ಹೊಣೆ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಒಂದು ತಿಂಗಳ ಗಡುವು ಮೀರಿಹೋಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ನೆನೆದು ಭಯ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ‘ಕಸ್ಯ ಪ್ರಸಾದಾತ್’ (ಯಾರ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ) ಎಂಬುದನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಪುನರಾವರ್ತಿಸಿ ಅಂಗದನು ಇದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸಾಗರವನ್ನು ಲಂಘಿಸುವವನು ಕೇವಲ ತನ್ನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಎಲ್ಲರ ಜೀವವನ್ನೂ ಕಾಪಾಡುತ್ತಾನೆ. ಮನೆ, ಹೆಂಡತಿ, ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಕಾಣುವುದು ವಾನರರ ಹೃದಯವನ್ನು ಮುಟ್ಟುವ ಆಕರ್ಷಣೆ; ಬರಿಯ ಕರ್ತವ್ಯಬುದ್ಧಿ ದಣಿದ ಸೇನೆಯನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸೇನಾಪತಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ.
‘ನಿಮ್ಮಲ್ಲಿ ಯಾವ ಕಪಿಯಾದರೂ ಸಾಗರವನ್ನು ಹಾರಿ ದಾಟಲು ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದರೆ, ಅವನು ಇಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಪುಣ್ಯವಾದ ಅಭಯದಕ್ಷಿಣೆಯನ್ನು ಕೊಡಲಿ.’ ಅಂಗದನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಯಾರೂ ಏನನ್ನೂ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ; ಆ ಸಮಸ್ತ ವಾನರಸೇನೆಯು ಅಲ್ಲಿ ಸ್ತಬ್ಧವಾದಂತಾಯಿತು. ಆಗ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅಂಗದನು ಮತ್ತೆ ಆ ಕಪಿಗಳಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಬಲಶಾಲಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರು, ದೃಢಪರಾಕ್ರಮಿಗಳು, ಹೆಸರಾಂತ ಕುಲಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವರು, ಸದಾ ಸಮ್ಮಾನಿತರು. ನಿಮ್ಮಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೂ ಎಂದೂ ಸಂಚಾರದಲ್ಲಿ ತಡೆಯಿಲ್ಲ; ಓ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರೇ, ಹಾರುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೆ ಎಷ್ಟು ಶಕ್ತಿಯಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ಹೇಳಿರಿ.’ ‘ಅಭಯದಕ್ಷಿಣಾ’ (ಅಭಯವೆಂಬ ದಕ್ಷಿಣೆ) ಎಂಬ ಯಜ್ಞಪದವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ — ಈ ಕಾರ್ಯವೇ ಯಜ್ಞ, ಹಾರುವುದೇ ದಕ್ಷಿಣೆ. ಸೇನೆಯ ಮೌನವನ್ನು ಕವಿಯು ‘ಸ್ತಿಮಿತಾ ಇವ’ (ಸ್ತಬ್ಧವಾದಂತೆ) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಚಿತ್ರಿಸಿದ್ದಾನೆ; ಇದರಿಂದಲೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಶಕ್ತಿಪರಿಗಣನೆಗೆ ಪೀಠಿಕೆ ಹಾಕಲಾಗಿದೆ. ‘ನ ಕಶ್ಚಿತ್ ಕಿಂಚಿತ್ ಅಬ್ರವೀತ್’ (ಯಾರೂ ಏನನ್ನೂ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಎರಡು ನಿಷೇಧಗಳಿಂದ ಮೌನದ ಗಾಂಭೀರ್ಯ ವ್ಯಕ್ತವಾಗಿದೆ. ಅನಂತರ ಅಂಗದನು ಬೇರೊಂದು ಉಪಾಯವನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾನೆ — ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನ ಶಕ್ತಿಯನ್ನೂ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದಲೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಗಜ, ಗವಾಕ್ಷ ಮೊದಲಾದವರ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ಎಣಿಕೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे चतुःषष्टितमः सर्गः॥ ६४॥