ಸರ್ಗ
ಸಂಪಾತಿಗೆ ರೆಕ್ಕೆಗಳು ಮೂಡುವುದು ಮತ್ತು ವಾನರರು ದಕ್ಷಿಣದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೊರಡುವುದು
ನಿಶಾಕರನ ಆಶ್ರಮಪ್ರವೇಶ, ವಿಂಧ್ಯದಲ್ಲಿ ನೂರು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಯುವಿಕೆ, ಮಗನನ್ನು ಗದರಿಸಿದುದು, ರೆಕ್ಕೆಗಳ ಪುನರುತ್ಪತ್ತಿ, ವಾನರರ ಪ್ರಸ್ಥಾನ
‘ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನಿಪುಣನಾದ ಆ ಮುನಿಯು ಇವುಗಳಿಂದಲೂ ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ಮಾತುಗಳಿಂದಲೂ ನನ್ನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿ, ಅನುಮತಿಯನ್ನಿತ್ತು ತನ್ನ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ನಾನು ಪರ್ವತದ ಗುಹೆಯಿಂದ ಮೆಲ್ಲಮೆಲ್ಲನೆ ತೆವಳಿಕೊಂಡು ಹೊರಬಂದು ವಿಂಧ್ಯವನ್ನೇರಿ ನಿಮ್ಮನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಅಂದಿನಿಂದ ಇಂದಿಗೆ ನೂರು ವರ್ಷಗಳಿಗೂ ಮೀರಿದ ಕಾಲ ಕಳೆದಿದೆ; ಮುನಿಯ ಮಾತನ್ನು ಹೃದಯದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ನಾನು ದೇಶಕಾಲಗಳನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.’ ‘ಶನೈಃ ಶನೈಃ’ (ಮೆಲ್ಲಮೆಲ್ಲನೆ) ಎಂಬ ದ್ವಿರುಕ್ತಿಯಿಂದ ರೆಕ್ಕೆ ಸುಟ್ಟವನ ನಡೆಯ ಕಷ್ಟ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಹಿಂದೆ ಆದಿತ್ಯಪಥಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದ್ದವನು ಈಗ ಗುಹೆಯಿಂದ ಹೊರಬರಲೂ ಬಹುಕಾಲ ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪ್ರತಿಪಾಲಯೇ’ (ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದೇನೆ) ಎಂಬ ವರ್ತಮಾನಕಾಲದಿಂದ ಕವಿಯು ಕೇಳುಗರಾದ ವಾನರರನ್ನೇ ನೇರವಾಗಿ ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲೊಂದು ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಯಿದೆ — ಮೂಲದಲ್ಲಿ ‘ಸಾಗ್ರಶತಮ್’ (ನೂರಕ್ಕೂ ಮೀರಿದ) ಎಂದಿದೆ, ಆದರೆ ಅರವತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಎರಡರ ಹೊಂದಾಣಿಕೆಗಾಗಿ ‘ಶತ’ (ನೂರು) ಎಂಬ ಶಬ್ದವು ಉಪಲಕ್ಷಣ (ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಸೂಚನೆ) ಎಂದು ನಿರ್ಣಯಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಭವತಃ ಪ್ರತಿಪಾಲಯೇ’ (ತಮ್ಮನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದೇನೆ) ಎಂಬ ಬಹುವಚನದ ಗೌರವಸೂಚಕ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ವಾನರರ ಬಗ್ಗೆ ಸಂಪಾತಿಯ ಆದರ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.
‘ನಿಶಾಕರನು ಮಹಾಪ್ರಸ್ಥಾನವನ್ನು ಕೈಗೊಂಡು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದ ಮೇಲೆ, ಅನೇಕ ಸಂಶಯಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ನನ್ನನ್ನು ಸಂತಾಪವು ಸುಡುತ್ತಿದೆ. ಮರಣದ ಕಡೆಗೆ ಏಳುವ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಮುನಿಯ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿಸುತ್ತೇನೆ; ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಬಗ್ಗೆ ಅವನು ಕೊಟ್ಟ ಬುದ್ಧಿಯು, ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಯು ಕತ್ತಲೆಯನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುವಂತೆ, ನನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುತ್ತದೆ. ದುರಾತ್ಮನಾದ ರಾವಣನ ವೀರ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದ ನಾನು “ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ನೀನು ಏಕೆ ರಕ್ಷಿಸಲಿಲ್ಲ?” ಎಂದು ನನ್ನ ಮಗನನ್ನು ಮಾತುಗಳಿಂದ ಗದರಿಸಿದೆ. ಅವಳ ಪ್ರಲಾಪವನ್ನು ಕೇಳಿಯೂ, ಸೀತೆಯಿಂದ ಅಗಲಿದ ಆ ಇಬ್ಬರನ್ನು ಕಂಡೂ, ದಶರಥನ ಮೇಲಿನ ನನ್ನ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ಗಣಿಸಿ ನನ್ನ ಮಗನು ನನಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನು ಮಾಡಲಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ಸಂಪಾತಿಯ ದುಃಖ ಮೂರು ಬಗೆಯದು — ಮುನಿಯ ವಿಯೋಗ, ತನ್ನ ಅಂಗವೈಕಲ್ಯ, ಮಗನ ಉದಾಸೀನತೆ. ‘ದೀಪ್ತೇವಾಗ್ನಿಶಿಖಾ ತಮಃ’ (ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಯು ಕತ್ತಲೆಯನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುವಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಮುನಿವಚನದ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಶೋಕದ ನಿವಾರಣೆ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದಿಂದಲೇ ಆಗುವುದು ಎಂಬುದು ಇದರ ಧ್ವನಿ. ಮಗನ ಹೆಸರನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಅವನು ಸುಪಾರ್ಶ್ವನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ‘ವಾಗ್ಭಿಃ ಸಂತರ್ಜಿತಃ’ (ಮಾತುಗಳಿಂದ ಗದರಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತಂದೆಯ ಅಸಹಾಯಕತೆಯೇ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ — ರೆಕ್ಕೆಯಿಲ್ಲದವನು ಮಾತಿನಿಂದ ಮಾತ್ರ ದಂಡಿಸಬಲ್ಲನು. ಹಿಂದೆ ದಶರಥನೊಡನೆ ಇದ್ದ ಸ್ನೇಹವನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಮಾಣರೂಪವಾಗಿ ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಹೀಗೆ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದ ವಾನರರೊಡನೆ ಇದ್ದು ಸಂಪಾತಿಯು ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ, ಆ ವನಚರರ ಕಣ್ಣೆದುರಿನಲ್ಲೇ ಅವನಿಗೆ ರೆಕ್ಕೆಗಳು ಮೂಡಿದವು. ಕೆಂಬಣ್ಣದ ಗರಿಗಳುಳ್ಳ, ಹೊಸದಾಗಿ ಮೂಡಿದ ರೆಕ್ಕೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ತನ್ನ ದೇಹವನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ಅತುಲವಾದ ಹರ್ಷವನ್ನು ಪಡೆದು ವಾನರರಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಅಮಿತತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಜರ್ಷಿ ನಿಶಾಕರನ ಪ್ರಸಾದದಿಂದ, ಸೂರ್ಯರಶ್ಮಿಗಳಿಂದ ಸುಟ್ಟುಹೋಗಿದ್ದ ನನ್ನ ರೆಕ್ಕೆಗಳು ಮತ್ತೆ ಬಂದಿವೆ.’ ಮುನಿವಚನದ ಸತ್ಯತೆ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು; ನೂರು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಯುವಿಕೆಯ ಫಲ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಬಂದಿತು. ‘ಸಮಕ್ಷಂ ವನಚಾರಿಣಾಮ್’ (ವನಚರರ ಕಣ್ಣೆದುರಿನಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿಯು ಸಾಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ವಾನರರು ತಾವೇ ಕಂಡುದೇ ಅವರ ಉತ್ಸಾಹದ ಮೂಲ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಮುನಿಯು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದ್ದು — ‘ಪಕ್ಷೌ ಚ ತೇ ಪ್ರಪಕ್ಷೌ ಚ ಪುನರನ್ಯೌ ಭವಿಷ್ಯತಃ’ (ನಿನ್ನ ರೆಕ್ಕೆಗಳೂ ಉಪರೆಕ್ಕೆಗಳೂ ಮತ್ತೆ ಹೊಸದಾಗಿ ಹುಟ್ಟುವುವು) — ಅದೇ ಇಲ್ಲಿ ಅಕ್ಷರಶಃ ಫಲಿಸಿತು; ಕಥೆಯ ಎರಡೂ ಎಳೆಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ ಸೇರುತ್ತವೆ.
‘ಯೌವನದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ನನಗಿದ್ದ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನೇ, ಅದೇ ಬಲವನ್ನೂ ಪೌರುಷವನ್ನೂ ಇಂದು ನಾನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿರಿ, ನೀವು ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುವಿರಿ; ನನಗೆ ರೆಕ್ಕೆಗಳು ದೊರೆತುದು ನಿಮ್ಮ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯ ಬಗ್ಗೆ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುವಂಥದು.’ ಹೀಗೆ ಆ ಎಲ್ಲ ಕಪಿಗಳಿಗೆ ಹೇಳಿ, ಪಕ್ಷಿಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಸಂಪಾತಿಯು ತನ್ನ ಗತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯಬಯಸಿ ಗಿರಿಶಿಖರದಿಂದ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹಾರಿದನು. ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಯ ಪರೀಕ್ಷೆಯೇ ಇತರರ ಉತ್ಸಾಹಕ್ಕೆ ನಿದರ್ಶನ — ನೂರು ವರ್ಷ ನಿಶ್ಚಲನಾಗಿದ್ದವನು ಮತ್ತೆ ಹಾರಿ ತನ್ನ ಹೊಸ ಗತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಿದ್ಧಿಪ್ರತ್ಯಯಕಾರಕಃ’ (ಸಿದ್ಧಿಯ ಬಗ್ಗೆ ವಿಶ್ವಾಸ ಹುಟ್ಟಿಸುವಂಥದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತನಗೆ ರೆಕ್ಕೆ ದೊರೆತುದನ್ನು ವಾನರರ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯ ಶಕುನವಾಗಿ ಅವನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಗತಿಂ ಜಿಜ್ಞಾಸುಃ’ (ಗತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯಬಯಸಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹಾರಾಟದ ಉದ್ದೇಶ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ — ಪಲಾಯನವಲ್ಲ, ಪ್ರದರ್ಶನವಲ್ಲ, ತನ್ನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಪರೀಕ್ಷೆ. ಹಿಂದೆ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿ ರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡವನೇ ಈಗ ಸಂಯಮದಿಂದ ಗಿರಿಶಿಖರದಿಂದ ಮಾತ್ರ ಹಾರುತ್ತಾನೆ.
ಅವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠರು ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಮೆರೆಯಲು ಸಿದ್ಧರಾದರು. ಅನಂತರ ವಾಯುವಿಗೆ ಸಮಾನ ವಿಕ್ರಮವುಳ್ಳ, ಪೌರುಷವನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆದ ಆ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಜನಕನ ಮಗಳನ್ನು ಹುಡುಕುವ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಅಭಿಜಿತ್ತಿಗೆ ಅಭಿಮುಖವಾದ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೊರಟರು. ‘ಅಭಿಜಿತ್’ ಎಂಬ ನಕ್ಷತ್ರವು ಪ್ರಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಶುಭವಾದ ಮುಹೂರ್ತ; ‘ಪ್ರತಿಲಬ್ಧಪೌರುಷಾಃ’ (ಪೌರುಷವನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆದವರು) ಎಂಬುದು ಹಿಂದೆ ವಿಷಾದಗೊಂಡಿದ್ದವರ ಪುನರುತ್ಥಾನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಗೃಧ್ರರಾಜನ ಕಥೆ ಮುಗಿಯಿತು, ವಾನರರ ಸಾಗರತೀರದ ಯಾತ್ರೆ ಆರಂಭವಾಯಿತು.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे त्रिषष्टितमः सर्गः॥ ६३॥