॥वाल्मीकिरामायणम् ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡ · 62ನೇ ಸರ್ಗ

ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ನಿಶಾಕರನು ಸಂಪಾತಿಯನ್ನು ಸಂತೈಸಿ ಮುಂದೆ ನಡೆಯಲಿರುವ ರಾಮಕಾರ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುವುದು

ರೆಕ್ಕೆಗಳು ಮತ್ತೆ ಬರುವವೆಂಬ ಆಶ್ವಾಸನೆ, ರಾಮನ ಜನನ, ವನಗಮನ ಮತ್ತು ಸೀತಾಪಹರಣದ ಭವಿಷ್ಯಕಥನ, ದೇಶಕಾಲಗಳನ್ನು ಕಾಯಬೇಕೆಂಬ ನಿರ್ದೇಶ, ಮಹರ್ಷಿಯ ದೇಹತ್ಯಾಗಸಂಕಲ್ಪ

ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ನಿಶಾಕರನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಸಂಪಾತಿಯು ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಿತನಾಗಿ ಅತ್ತನು. ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತಕಾಲ ಧ್ಯಾನಿಸಿ ಪೂಜ್ಯನಾದ ಮುನಿಯು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನಿನ್ನ ರೆಕ್ಕೆಗಳೂ ಉಪರೆಕ್ಕೆಗಳೂ ಮತ್ತೆ ಹೊಸದಾಗಿ ಹುಟ್ಟುವುವು; ನಿನ್ನ ಕಣ್ಣುಗಳು, ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿ, ಪರಾಕ್ರಮ ಮತ್ತು ಬಲ ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಿರುಗಿ ಬರುವುವು.’ ಇಲ್ಲಿ ಧ್ಯಾನವೇ ಮುನಿಗೆ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಸಾಧನ; ಅಳುವಿಗೆ ಅವನು ಕೊಟ್ಟ ಉತ್ತರ ಕೇವಲ ಸಮಾಧಾನವಲ್ಲ, ಅದೊಂದು ನಿಶ್ಚಿತವಾದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ. ‘ಪಕ್ಷೌ ಪ್ರಪಕ್ಷೌ’ (ರೆಕ್ಕೆಗಳು, ಉಪರೆಕ್ಕೆಗಳು) ಎಂಬ ಭೇದದಿಂದ ದೊಡ್ಡ ಗರಿಗಳೂ ಸಣ್ಣ ಗರಿಗಳೂ ಬೇರೆಬೇರೆಯಾಗಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ‘ಭಗವಾನ್’ (ಪೂಜ್ಯನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮುನಿಯ ಐಶ್ವರ್ಯವೂ ತಪಃಸಾಮರ್ಥ್ಯವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ; ಅವನ ಈ ಮಾತೇ ಮುಂದೆ ಸಂಪಾತಿಯ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಒಂದು ಆಧಾರವಾಗಲಿದೆ.

‘ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ಮುಂದೆ ನಡೆಯಲಿರುವ ಒಂದು ಬಹುದೊಡ್ಡ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಾನು ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಕಂಡಿದ್ದೇನೆ, ಕೇಳಿ ಅರಿತಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದು ಮುನಿಯು ತನ್ನ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಶ್ರವಣ, ತಪಸ್ಸು, ಅನುಭವ ಎಂಬ ಮೂರು ಸಾಧನಗಳು. ‘ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶವನ್ನು ಬೆಳೆಸುವ ದಶರಥ ಎಂಬ ಒಬ್ಬ ರಾಜನಿರುವನು; ಅವನಿಗೆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಮ ಎಂಬ ಮಗನಿರುವನು. ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಅವನು ತಂದೆಯಿಂದ ಆ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ನಿಯಮಿತನಾಗಿ ತಮ್ಮನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಗುವನು. ದೇವದಾನವರಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲಾಗದ, ನೈರ್ಋತವಂಶದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನಾದ ರಾವಣ ಎಂಬುವನು ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಅವನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವನು.’ ಹೀಗೆ ಮುನಿಯು ಸಂಪಾತಿಯ ಮುಂದಿನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆಯನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇಂದು ದೂರದಲ್ಲಿರುವುದೇ ಇವನ ಜೀವನದ ಪ್ರಯೋಜನವಾಗಲಿದೆ. ‘ಭವಿಷ್ಯತಿ’ (ಆಗುವುದು) ಎಂಬ ಭವಿಷ್ಯತ್ಕಾಲವನ್ನು ಮತ್ತೆಮತ್ತೆ ಬಳಸಿ ಕವಿಯು ಇದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹೇಳಲಾಗುವುದೆಲ್ಲವೂ ಇಂದು ಇನ್ನೂ ನಡೆದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಮುನಿಯ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅದು ಆಗಲೇ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ರಾಮನ ಜನನ, ಅವನ ವನಗಮನ, ಸೀತೆಯ ಅಪಹರಣ ಎಂಬ ಮೂರು ಸೂತ್ರಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ಇಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಅವುಗಳಲ್ಲೇ ಸಂಪಾತಿಯ ದೀರ್ಘವಾದ ಕಾಯುವಿಕೆಯ ಬೀಜ ಅಡಗಿದೆ.

‘ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿನಿಯೂ ಯಶಸ್ವಿನಿಯೂ ಆದ ಆ ಮೈಥಿಲಿಯು ಭೋಗವಸ್ತುಗಳಿಂದಲೂ ಭಕ್ಷ್ಯಭೋಜ್ಯಗಳಿಂದಲೂ ಪ್ರಲೋಭಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಉಣ್ಣುವುದಿಲ್ಲ, ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿಯೇ ಇರುವಳು. ಅವಳ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಿಳಿದು ವಾಸವನು (ಇಂದ್ರನು) ಅವಳಿಗೆ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಅನ್ನವನ್ನು ಕೊಡುವನು — ಅಮೃತಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ, ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ದುರ್ಲಭವಾದ ಅನ್ನ. ಆ ಅನ್ನವನ್ನು ಪಡೆದು ಮೈಥಿಲಿಯು “ಇದು ಇಂದ್ರನಿಂದ ಬಂದುದು” ಎಂದು ತಿಳಿದು, ಅದರ ಅಗ್ರಭಾಗವನ್ನು ತೆಗೆದು ರಾಮನಿಗಾಗಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಅರ್ಪಿಸುವಳು. “ನನ್ನ ಪತಿಯು ಬದುಕಿದ್ದರೆ, ಅಥವಾ ಮೈದುನನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಬದುಕಿದ್ದರೆ, ಅಥವಾ ಇಬ್ಬರೂ ದೇವತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದರೆ, ಈ ಅನ್ನ ಅವರಿಬ್ಬರಿಗೆ” ಎಂದು ಅವಳು ಹೇಳುವಳು.’ ಪತಿವ್ರತೆಯ ನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಆಹಾರತ್ಯಾಗದಿಂದಲೂ ಪಿತೃಯಜ್ಞದಂತಹ ಅರ್ಪಣದಿಂದಲೂ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ನ ಭೋಕ್ಷ್ಯತಿ’ (ಉಣ್ಣುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಕ್ರಿಯಾಪದದಿಂದ ಸೀತೆಯ ಸಮಗ್ರ ವ್ರತವೂ, ‘ದುಃಖಮಗ್ನಾ’ (ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದವಳು) ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವಳ ಅಂತರಂಗದ ಸ್ಥಿತಿಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ಇಂದ್ರನ ಅನ್ನದಾನ ದೈವದ ಅನುಗ್ರಹ, ಸೀತೆಯ ಅರ್ಪಣ ಪತಿಸ್ಮರಣೆಯ ಆಚಾರ — ಎರಡೂ ಅವಳ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯವನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತವೆ.

‘ಅಲ್ಲಿಗೆ ರಾಮನು ಕಳುಹಿಸಿದ ವಾನರದೂತರು ಬರುವರು; ಓ ಪಕ್ಷಿಯೇ, ರಾಮನ ಮಹಿಷಿಯ ವಿಷಯವನ್ನು ನೀನು ಅವರಿಗೆ ಹೇಳಬೇಕು’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಮುನಿಯು ಸಂಪಾತಿಯನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತಾನೆ — ‘ನೀನು ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಇಲ್ಲಿಂದ ಹೋಗಬಾರದು; ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರುವ ನೀನು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುವೆ? ದೇಶಕಾಲಗಳನ್ನು ಕಾಯು, ನೀನು ಮತ್ತೆ ರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ. ಇಂದೇ ನಿನಗೆ ರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ಕೊಡಲು ನಾನು ಶಕ್ತನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಇದ್ದುಕೊಂಡು ನೀನು ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಹಿತವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುವೆ.’ ರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ಕೊಡುವುದರಲ್ಲಿನ ವಿಳಂಬ ಅಸಾಮರ್ಥ್ಯದಿಂದಲ್ಲ, ಪ್ರಯೋಜನಕ್ಕಾಗಿ — ತಪಸ್ವಿಯ ಶಕ್ತಿಯೂ ಕಾಲವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಆಖ್ಯೇಯಾ’ (ಹೇಳಬೇಕು) ಎಂಬ ಕೃತ್ಯಪ್ರತ್ಯಯದಿಂದ ಸಂಪಾತಿಯ ಕರ್ತವ್ಯ ನಿರ್ದೇಶಿತವಾಗಿದೆ — ಇದೇ ಅವನ ದೀರ್ಘಜೀವನದ ಪ್ರಯೋಜನ. ‘ದೇಶಕಾಲೌ ಪ್ರತೀಕ್ಷಸ್ವ’ (ದೇಶಕಾಲಗಳನ್ನು ಕಾಯು) ಎಂಬ ಉಪದೇಶವು ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆಮತ್ತೆ ಉಪದೇಶಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಧೈರ್ಯದ ಸಿದ್ಧಾಂತ.

‘ಆ ಇಬ್ಬರು ರಾಜಪುತ್ರರ ಆ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೀನೂ ಮಾಡಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ, ಗುರುಗಳ, ಮುನಿಗಳ ಮತ್ತು ವಾಸವನ ಕಾರ್ಯವೂ ಹೌದು’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಮುನಿಯು ತನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ನಾನೂ ಆ ಸೋದರರಾದ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಕಾಣಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ, ಆದರೆ ಬಹುಕಾಲ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿರಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ; ಈ ದೇಹವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವೆನು.’ ಹೀಗೆ ತತ್ತ್ವಾರ್ಥವನ್ನು ಕಂಡ ದೃಷ್ಟಿಯುಳ್ಳ ಮಹರ್ಷಿಯು ಹೇಳಿದನು. ಕೊನೆಯ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕವು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ, ಅದು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇರುವುದು; ಅದರೊಡನೆ ಸಂಪಾತಿಯ ಹಿಂದಿನ ವೃತ್ತಾಂತಕಥನ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ‘ದೃಷ್ಟತತ್ತ್ವಾರ್ಥದರ್ಶನಃ’ (ತತ್ತ್ವಾರ್ಥವನ್ನು ಕಂಡ ದೃಷ್ಟಿಯುಳ್ಳವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮುನಿಯ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे द्विषष्टितमः सर्गः॥ ६२॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ