॥वाल्मीकिरामायणम् ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡ · 61ನೇ ಸರ್ಗ

ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಸಂಪಾತಿಯು ನಿಶಾಕರನಿಗೆ ರೆಕ್ಕೆ ಸುಟ್ಟ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳುವುದು

ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವ ಪಣ, ಆದಿತ್ಯಪಥದಿಂದ ಜಗತ್ತಿನ ದರ್ಶನ, ಮೂರ್ಛೆ, ಜಟಾಯುವಿನ ಪತನ, ಸಂಪಾತಿಯ ರೆಕ್ಕೆಗಳ ದಹನ, ಗಿರಿಶಿಖರದಿಂದ ಬೀಳುವ ಸಂಕಲ್ಪ

ನಿಶಾಕರಮುನಿಯ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಸಂಪಾತಿಯು ಆ ದಾರುಣವೂ ದುಷ್ಕರವೂ ಆದ ಕರ್ಮವನ್ನು ಹೇಳಲು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಲೋಚಿಸದೆ ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆ ಮಾಡಿದ ಆ ಸೂರ್ಯಾನುಗಮನವನ್ನೆಲ್ಲ ಅವನು ಮುನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಆದರೆ ಹೇಳುವ ಮೊದಲೇ ಅವನು ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಪೂಜ್ಯನೇ, ಗಾಯಗಳಿಂದಾಗಿ ದೇಹ ನೋಯುತ್ತಿದೆ, ನಾಚಿಕೆಯಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಕಳವಳಗೊಂಡಿವೆ; ಬಳಲಿರುವ ನಾನು ಮಾತನಾಡಲೂ ಆರೆನು.’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ದೇಹವ್ಯಥೆಯೊಡನೆ ಮಾನಸಿಕ ನಾಚಿಕೆಯನ್ನೂ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪಕ್ಷಿರಾಜನ ಪರಾಭವ ಕೇವಲ ದೈಹಿಕವಲ್ಲ, ಆತ್ಮಗೌರವದ್ದೂ ಹೌದು. ಆದರೂ ಅವನು ಹೇಳುವುದರಿಂದ ವಿರಮಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಕೇಳಿದವನು ಮುನಿ. ‘ಸಹಸಾ’ (ಆಲೋಚಿಸದೆ, ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕರ್ಮದ ಮೂಲದೋಷ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ವಿಚಾರಹೀನತೆಯೇ ಮುಂದಿನ ಸಮಸ್ತ ದುಃಖದ ಬೀಜ.

‘ನಾನೂ ಜಟಾಯುವೂ ಪರಸ್ಪರ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಿಂದ ಗರ್ವದಿಂದ ಮೋಹಗೊಂಡಿದ್ದೆವು. ನಮ್ಮ ಪರಾಕ್ರಮದ ಮಿತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯಬಯಸಿ ನಾವು ದೂರದಿಂದಲೇ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹಾರಿದೆವು. ಕೈಲಾಸಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಮುನಿಗಳ ಎದುರಿನಲ್ಲಿ ನಾವು ಪಣ ಕಟ್ಟಿದೆವು — ಸೂರ್ಯನು ಮಹಾಗಿರಿಯಾದ ಅಸ್ತಪರ್ವತವನ್ನು ಸೇರುವವರೆಗೂ ಅವನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಬೇಕು ಎಂದು. ಮುನಿಗಳೇ ಸಾಕ್ಷಿಗಳು, ಸ್ಥಳವೋ ತೀರ್ಥ; ಹೀಗೆ ಪಂಥವು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ರೂಪವನ್ನು ತಾಳಿತು. ಒಟ್ಟಿಗೆ ಹಾರಿದ ನಾವು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲಿನ ನಗರಗಳನ್ನು ರಥದ ಚಕ್ರದಷ್ಟು ಗಾತ್ರದವಾಗಿ ಬೇರೆಬೇರೆಯಾಗಿ ಕಂಡೆವು. ಎಲ್ಲೋ ವಾದ್ಯಗಳ ಘೋಷ, ಎಲ್ಲೋ ಆಭರಣಗಳ ಝಣತ್ಕಾರ ಕೇಳುತ್ತಿತ್ತು; ಕೆಂಪು ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಉಟ್ಟು ಹಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಅನೇಕ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನೂ ನಾವು ಕಂಡೆವು.’ ಹಾರಾಟದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಭೂಮಿ ಸುಂದರವಾಗಿಯೂ ಚಿಕ್ಕದಾಗಿಯೂ ತೋರುತ್ತದೆ, ಕಿವಿಗೆ ಮಂಗಳಧ್ವನಿಗಳು ಬೀಳುತ್ತವೆ — ಇದು ಗರ್ವದ ಮೊದಲ ಫಲಶ್ರುತಿ; ಇದರ ಬಳಿಕ ವಿಪರ್ಯಾಸ ಬರಲಿದೆ. ನಗರಗಳ ಸಣ್ಣತನವನ್ನು ಕಾಣುವುದರಿಂದ ಏರುವಿಕೆಯ ಎತ್ತರ ಅಳೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ‘ಪಣಮ್’ (ಪಣ) ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ವಪೂರ್ಣ — ಆಟಕ್ಕಾಗಿ ಕಟ್ಟಿದ ಪಂಥವೇ ಪ್ರಾಣಸಂಶಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಲಿದೆ. ‘ದೂರಾತ್’ (ದೂರದಿಂದಲೇ) ಎಂದು ಹೇಳುವ ಸಂಪಾತಿ ತನ್ನ ದೋಷವನ್ನು ಮರೆಮಾಚುವುದಿಲ್ಲ; ಗರ್ವ ಮತ್ತು ಸ್ಪರ್ಧೆ ಎರಡನ್ನೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ — ಇದು ಅವನ ನೇರತನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಅನಂತರ ಬೇಗನೆ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹಾರಿ ನಾವು ಸೂರ್ಯನ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ತಲುಪಿದೆವು; ಅಲ್ಲಿಂದ ಹುಲ್ಲುಹಾಸಿನಂತೆ ಹರಡಿದ ವನವನ್ನು ಕಂಡೆವು. ಬೆಣಚುಕಲ್ಲುಗಳಂತಹ ಬೆಟ್ಟಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಭೂಮಿ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು; ದಾರಗಳಿಂದ ಸುತ್ತಿದಂತೆ ನದಿಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ವಸುಂಧರೆ. ಹಿಮವಂತ, ವಿಂಧ್ಯ, ಮಹಾಗಿರಿಯಾದ ಮೇರು — ಇವು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಕೊಳದಲ್ಲಿ ನಿಂತ ಆನೆಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು.’ ಮೂರು ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ಕವಿ ದೂರವನ್ನು ಅಳೆಯುತ್ತಾನೆ — ಬೆಟ್ಟಗಳು ಬೆಣಚುಕಲ್ಲುಗಳಷ್ಟು, ನದಿಗಳು ದಾರದಷ್ಟು, ಮಹಾಗಿರಿಗಳು ಆನೆಯಷ್ಟು. ಅನಂತರ ವರ್ಣನೆ ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆ ತಿರುವುಮುರುವಾಗುತ್ತದೆ — ‘ನಮಗೆ ತೀವ್ರವಾದ ಬೆವರು, ಆಯಾಸ, ಭಯ ಉಂಟಾಯಿತು; ಮೋಹ ಆವರಿಸಿತು, ಅನಂತರ ದಾರುಣ ಮೂರ್ಛೆ ಬಂದಿತು. ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕು ತಿಳಿಯಲಿಲ್ಲ, ಆಗ್ನೇಯ ತಿಳಿಯಲಿಲ್ಲ, ಪಶ್ಚಿಮ ತಿಳಿಯಲಿಲ್ಲ; ನಿಯತವಾಗಿದ್ದ ಲೋಕವೂ ಯುಗಾಂತದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಸುಟ್ಟುಹೋದಂತೆ ತೋರುತ್ತಿತ್ತು.’ ದಿಗ್ಭ್ರಮೆಯೇ ಆಪತ್ತಿನ ಮೊದಲ ಚಿಹ್ನೆ; ಪಣ ಕಟ್ಟಿ ಹಾರಿದ ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಈಗ ದಿಕ್ಕೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ. ಸೌಂದರ್ಯದರ್ಶನದಿಂದ ತಾಪದರ್ಶನದತ್ತ ಸಾಗುವ ಈ ಗತಿಯೇ ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರ. ‘ನಿಯತಃ’ (ನಿಯತವಾಗಿದ್ದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಲೋಕವು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಸ್ವಸ್ಥವಾಗಿಯೇ ಇತ್ತು, ವಿಕಾರವಿದ್ದುದು ನೋಡುವವರ ಕಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ. ಹೊರಗಿನ ಜಗತ್ತು ಪ್ರಳಯಗ್ರಸ್ತವಾದಂತೆ ತೋರುವುದು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅವರ ಮೂರ್ಛೆಯ ಪ್ರತಿಬಿಂಬವೇ.

‘ಮನಸ್ಸು ಕುಸಿಯಿತು, ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಹುಡುಕಿದ ಕಣ್ಣೂ ಮತ್ತೆ ಕುಸಿಯಿತು. ಆದರೂ ಮಹಾಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಮನಸ್ಸನ್ನೂ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನೂ ಇದೇ ಸೂರ್ಯನಲ್ಲಿ ನೆಟ್ಟು ನಾವು ಅವನನ್ನು ಕಂಡೆವು. ಮತ್ತೆ ಮಹಾಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಭಾಸ್ಕರನನ್ನು ನೋಡಲಾಯಿತು — ಅವನು ನಮಗೆ ಭೂಮಿಯಷ್ಟು ದೊಡ್ಡವನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು.’ ಸೂರ್ಯನ ಸಾಮೀಪ್ಯವನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ಅವನ ಗಾತ್ರದಿಂದ ಅಳೆಯಲಾಗಿದೆ; ಭೂಮಿಯ ಮೇಲಿದ್ದವರಿಗೆ ಕೇವಲ ಒಂದು ಬಿಲ್ಲೆಯಷ್ಟು ಕಾಣುವುದು ಹತ್ತಿರದಿಂದ ಭೂಮಿಯಷ್ಟು ದೊಡ್ಡದು. ಮೊದಲು ನಗರಗಳು ರಥಚಕ್ರದಷ್ಟು ಇದ್ದವು, ಈಗ ಸೂರ್ಯ ಭೂಮಿಯಷ್ಟು — ಗಾತ್ರಗಳ ಈ ವಿಪರೀತ ಗತಿ ಏರುವಿಕೆಯ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ; ಅದು ಜನಪ್ರಚಲಿತ ಪಾಠಕ್ಕೆ (ವಲ್ಗೇಟ್‌ಗೆ) ಮಾತ್ರ ಸೇರಿದುದು.

‘ಜಟಾಯು ನನ್ನನ್ನು ಕೇಳದೆಯೇ ಅಲ್ಲಿಂದ ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದನು. ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ನಾನೂ ಬೇಗನೆ ಆಕಾಶದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಕೆಳಕ್ಕೆ ಬಿಟ್ಟುಕೊಂಡೆನು. ನನ್ನ ರೆಕ್ಕೆಗಳಿಂದ ಮರೆಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಜಟಾಯು ಸುಡಲಿಲ್ಲ; ಅಜಾಗರೂಕತೆಯಿಂದ ವಾಯುಪಥದಿಂದ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದ ನಾನೇ ಅಲ್ಲಿ ಸುಟ್ಟುಹೋದೆನು. ಅವನು ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದನೆಂದು ಶಂಕಿಸುತ್ತೇನೆ; ನಾನಾದರೋ ವಿಂಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು, ರೆಕ್ಕೆ ಸುಟ್ಟು, ಜಡನಾದೆನು. ರಾಜ್ಯವಿಲ್ಲದ, ತಮ್ಮನಿಲ್ಲದ, ರೆಕ್ಕೆಗಳೂ ಪರಾಕ್ರಮವೂ ಇಲ್ಲದ ನಾನು ಹೇಗಾದರೂ ಸಾಯಬಯಸಿ ಬೆಟ್ಟದ ಶಿಖರದಿಂದ ಬೀಳುತ್ತೇನೆ.’ ತಮ್ಮನನ್ನು ಕಾಪಾಡುವುದೇ ಅವನ ದಹನಕ್ಕೆ ಕಾರಣ — ಇಲ್ಲಿ ಸ್ನೇಹವು ಪರಾಕ್ರಮಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲು, ಅಣ್ಣನ ಧರ್ಮವು ಗರ್ವಕ್ಕಿಂತ ಬಲವತ್ತರ. ‘ಹೀನಃ’ (ಇಲ್ಲದವನು) ಎಂಬ ಮೂರು ಪದಗಳಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ರಿಕ್ತತೆಯನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೂ ಸರ್ಗವು ಇಲ್ಲಿಯೇ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಮುನಿಯ ಉತ್ತರ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಇದೆಲ್ಲವೂ ವಾನರರ ಮುಂದೆ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತಿರುವ ಹಿಂದಿನ ವೃತ್ತಾಂತ; ಆದ್ದರಿಂದ ಉತ್ತಮಪುರುಷದಲ್ಲಿ (ತನ್ನ ಬಾಯಿಂದಲೇ) ರಚಿತವಾಗಿದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे एकषष्टितमः सर्गः॥ ६१॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ