॥वाल्मीकिरामायणम् ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡ · 60ನೇ ಸರ್ಗ

ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಸಂಪಾತಿಯ ಆತ್ಮಕಥೆ

ವಾನರರು ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದು, ವಿಂಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಪತನ, ನಿಶಾಕರನ ಆಶ್ರಮ, ಋಷಿಯ ಗುರುತಿಸುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಶ್ನೆ

ಜಲತರ್ಪಣ ಮಾಡಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದ್ದ ಆ ಗೃಧ್ರನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ವಾನರಯೂಥಪರು ರಮ್ಯವಾದ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಲೂ ಕುಳಿತರು. ಜಲಾಂಜಲಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ತಮ್ಮನ ಋಣವನ್ನು ತೀರಿಸಿದ ಸಂಪಾತಿ ಈಗ ಶಾಂತನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ವಾನರರು ಅವನನ್ನು ನಡುವೆ ಇರಿಸಿ ವೃತ್ತಾಕಾರವಾಗಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ — ಇದು ಶ್ರೋತೃಸಭೆಯ ಚಿತ್ರ. ಆ ಎಲ್ಲ ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಕುಳಿತಿದ್ದ ಅಂಗದನನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ, ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಿದ್ದ ಸಂಪಾತಿಯು ಹರ್ಷದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು. ‘ಜನಿತಪ್ರತ್ಯಯಃ’ (ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಿದವನು) ಎಂಬ ಪದ ಇಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವಪೂರ್ಣ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶಂಕಿತನಾಗಿದ್ದವನು ಈಗ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಿದ್ದಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಮಾತು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಕೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ‘ವಾನರರು ಸದ್ದಿಲ್ಲದೆ ಏಕಾಗ್ರರಾಗಿ ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಲಿ; ನಾನು ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಬಲ್ಲೆನೋ ಅದನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ಅವನು ಕಥೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ತಥ್ಯಮ್’ (ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಕಲ್ಪನೆಯ ಲೇಶವನ್ನೂ ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ಪಾಪರಹಿತನೇ, ಹಿಂದೆ ನಾನು ಈ ವಿಂಧ್ಯದ ಶಿಖರದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದೆನು; ನನ್ನ ಅಂಗಗಳು ಸೂರ್ಯನ ತಾಪದಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದವು, ಸೂರ್ಯನ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ನಾನು ಸುಟ್ಟುಹೋಗಿದ್ದೆನು.’ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾದ ರೆಕ್ಕೆಗಳ ದಹನವು ಇಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಈಗ ಆತ್ಮಕಥೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ. ‘ಆರು ರಾತ್ರಿಗಳ ಬಳಿಕ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಮರಳಿದ ನಾನು ವಿವಶನಾಗಿ, ತತ್ತರಿಸುತ್ತಿರುವವನಂತೆ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಏನನ್ನೂ ಗುರುತಿಸಲಾಗಲಿಲ್ಲ.’ ಆರು ರಾತ್ರಿಗಳ ಮೂರ್ಛೆ, ಅನಂತರ ಸ್ಮೃತಿಯ ಕ್ರಮೇಣ ಆಗಮನ — ಇದು ಯಥಾರ್ಥ ವರ್ಣನೆ. ‘ಅನಂತರ ಸಾಗರಗಳನ್ನೂ ಬೆಟ್ಟಗಳನ್ನೂ ಎಲ್ಲ ನದಿಗಳನ್ನೂ ಸರೋವರಗಳನ್ನೂ ವನಗಳನ್ನೂ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನೂ ನೋಡಿ ನನಗೆ ತಿಳಿವು ಮೂಡಿತು.’ ದೃಶ್ಯಗಳ ಎಣಿಕೆಯಿಂದಲೇ ಸ್ಮೃತಿ ಮರಳುತ್ತದೆ. ‘ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಪಕ್ಷಿಸಮೂಹಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಗುಹೆ-ಕಣಿವೆ-ಶಿಖರಗಳುಳ್ಳ ಇದು ದಕ್ಷಿಣ ಸಮುದ್ರದ ತೀರದಲ್ಲಿರುವ ವಿಂಧ್ಯ’ ಎಂದು ನಾನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದೆನು — ಹೀಗೆ ಸ್ಥಳಜ್ಞಾನದಿಂದ ಅವನ ಹೊಸ ಜೀವನ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಪತನದ ವರ್ಣನೆ ಮೂರು ಪದಗಳಿಂದ — ತಾಪ, ದಹನ, ಮೂರ್ಛೆ; ಮರಳುವಿಕೆಯಾದರೋ ದರ್ಶನದಿಂದಲೇ. ‘ನಿರೀಕ್ಷ್ಯ’ (ನೋಡಿ) ಎಂಬ ಪದ ಇಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವಪೂರ್ಣ — ಪಕ್ಷಿಯ ಬುದ್ಧಿ ಕಣ್ಣಿನಲ್ಲಿಯೇ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ನೋಡಿಯೇ ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ.

‘ಇಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳಿಂದಲೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪೂಜಿತವಾದ ಒಂದು ಪವಿತ್ರ ಆಶ್ರಮವಿತ್ತು; ಅದರಲ್ಲಿ ನಿಶಾಕರನೆಂಬ ಉಗ್ರತಪಸ್ವಿಯಾದ ಋಷಿಯಿದ್ದನು.’ ವಿಂಧ್ಯದ ವರ್ಣನೆಯ ಬಳಿಕ ತಪೋವನದ ಸ್ಮರಣೆ — ಕವಿಯು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕಥೆಯನ್ನು ತಪಸ್ವಿಯತ್ತ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ. ‘ಆ ಋಷಿಯೊಡನೆ ಈ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ನನಗೆ ಎಂಟು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದವು; ಧರ್ಮಜ್ಞನಾದ ನಿಶಾಕರನಾದರೋ ಸ್ವರ್ಗಸ್ಥನಾದನು.’ ಎಂಟು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಎಣಿಕೆ ಗೃಧ್ರನ ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯವನ್ನೂ ಮಹರ್ಷಿಯ ವಿಯೋಗದ ದೀರ್ಘತೆಯನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ದುರ್ಗಮವಾದ ವಿಂಧ್ಯದ ತುದಿಯಿಂದ ಕಷ್ಟಪಟ್ಟು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಇಳಿದು, ಹರಿತವಾದ ದರ್ಭೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಭೂಮಿಗೆ ದುಃಖದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಬಂದೆನು. ಆ ಋಷಿಯನ್ನು ಕಾಣಬಯಸಿ ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖದಿಂದ ಬಂದೆನು; ಜಟಾಯುವೂ ನಾನೂ ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಅವನನ್ನು ಕಾಣಲು ಹೋಗಿದ್ದೆವು.’ ರೆಕ್ಕೆಯಿಲ್ಲದವನಿಗೆ ಬೆಟ್ಟದಿಂದ ಇಳಿಯುವುದು ಕಷ್ಟಸಾಧ್ಯ; ಆದರೂ ಗುರುದರ್ಶನದ ಇಚ್ಛೆ ಅವನನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತದೆ. ತಮ್ಮನ ಒಡನಾಟದ ಸ್ಮರಣೆಯೂ ಇಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಮಿಕವಾಗಿದೆ. ಆಶ್ರಮದ ಸ್ಮರಣೆಯೊಡನೆ ಮುನಿಯ ತಪಸ್ಸಿನ ಸ್ಮರಣೆಯೂ ಬರುತ್ತದೆ; ಹೀಗೆ ಸ್ಥಳಕಥೆ ಗುರುಕಥೆಯತ್ತ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತದೆ. ರೆಕ್ಕೆಯಿಲ್ಲದವನ ಇಳಿಯುವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ‘ಶನೈಃ’ (ನಿಧಾನವಾಗಿ), ‘ಕೃಚ್ಛ್ರೇಣ’ (ಕಷ್ಟಪಟ್ಟು) ಎಂಬ ಎರಡೂ ಪದಗಳು ಕಷ್ಟವನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.

‘ಆ ಆಶ್ರಮಪ್ರದೇಶದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಸುಗಂಧಭರಿತ ಗಾಳಿಗಳು ಬೀಸುತ್ತಿದ್ದವು; ಹೂಬಿಡದ ಅಥವಾ ಹಣ್ಣುಬಿಡದ ಒಂದು ಮರವೂ ಕಾಣುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ.’ ತಪಸ್ಸಿನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಋತುಗಳ ನಿಯಮವೂ ಸಡಿಲವಾಗಿದೆ — ಸದಾ ಹೂವೂ ಹಣ್ಣೂ. ಈ ಆಶ್ರಮವರ್ಣನೆ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ರೀತಿ; ಅದರಿಂದ ತಪಸ್ವಿಯ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಪರಿಸರದ ಮೂಲಕವೇ ಸೂಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಪವಿತ್ರವಾದ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಂದು, ಮರದ ಬುಡವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ, ಪೂಜ್ಯನಾದ ನಿಶಾಕರನನ್ನು ಕಾಣಬಯಸಿ ನಾನು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದೆನು.’ ಅತಿಥಿಯು ಬಂದು ಮರದ ಬುಡದಲ್ಲೇ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಕರೆಯದೆ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಇದು ಶಿಷ್ಟಾಚಾರ. ‘ಅನಂತರ ದೂರದಲ್ಲಿ ಉರಿಯುವ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ ಋಷಿಯನ್ನು ಕಂಡೆನು — ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ಎದುರಿಸಲಾಗದವನಾಗಿ, ಉತ್ತರಾಭಿಮುಖನಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಿದ್ದನು.’ ಸ್ನಾನದಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಿದ್ದ ತೇಜಸ್ವಿ ಮುನಿ ದೂರದಿಂದಲೇ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಗಾಳಿಯ ಸುಗಂಧ, ಮರಗಳು ಸದಾ ಹೂ-ಹಣ್ಣು ಬಿಡುವುದು — ಈ ಎರಡೇ ಗುರುತುಗಳಿಂದ ತಪೋವನದ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಕರಡಿಗಳೂ ಸೃಮರಗಳೂ (ಚಮರೀಮೃಗಗಳೂ) ಹುಲಿಗಳೂ ಸಿಂಹಗಳೂ ಬಗೆಬಗೆಯ ಸರೀಸೃಪಗಳೂ ಅವನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ಬರುತ್ತಿದ್ದವು — ದಾನಿಯ ಬಳಿಗೆ ಜನರು ಬರುವಂತೆ.’ ಉಪಮೆ ಮನೋಹರವಾಗಿದೆ — ಮುನಿಯು ಅಭಯದಾತ, ಪಶುಗಳು ಯಾಚಕರು. ‘ಅನಂತರ ಋಷಿಯು ಆಶ್ರಮವನ್ನು ತಲುಪಿದುದನ್ನು ಅರಿತು ಆ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಹೊರಟುಹೋದವು — ರಾಜನು ಅರಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಾಗ ಮಂತ್ರಿಗಳ ಸಹಿತ ಇಡೀ ಸೈನ್ಯ ತಮ್ಮತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನಗಳಿಗೆ ತೆರಳುವಂತೆ.’ ಎರಡನೆಯ ಉಪಮೆ ರಾಜಸಭೆಯದು; ವನದಲ್ಲಿಯೂ ಮರ್ಯಾದೆಯಿದೆ ಎಂಬುದು ಧ್ವನಿ. ‘ನನ್ನನ್ನು ಕಂಡು ಸಂತುಷ್ಟನಾದ ಋಷಿಯು ಮತ್ತೆ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಮುಹೂರ್ತಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಹೊರಬಂದು ನನ್ನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಕೇಳಿದನು.’ ‘ಸೌಮ್ಯನೇ, ನಿನ್ನ ವೈಕಲ್ಯವನ್ನು ಕಂಡು ನಿನ್ನ ಗರಿಗಳ ಲೆಕ್ಕವೇ ಸಿಗುತ್ತಿಲ್ಲ; ಈ ಎರಡು ರೆಕ್ಕೆಗಳೂ ಬೆಂಕಿಯಿಂದ ಸುಟ್ಟುಹೋಗಿವೆ, ದೇಹದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಗಳು ಕ್ಷೀಣಿಸಿವೆ’ ಎಂದು ಮುನಿಯು ಅವನ ದುರ್ದಶೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಬರುವಿಕೆ-ಹೋಗುವಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳು — ದಾನಿ ಮತ್ತು ರಾಜ; ಎರಡೂ ಮುನಿಯ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಮುಹೂರ್ತಮಾತ್ರಾತ್’ (ಮುಹೂರ್ತಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮುನಿಯ ಶೀಘ್ರತೆಯೂ ಅತಿಥಿಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಆದರವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ.

‘ನಾನು ಹಿಂದೆ ಇಬ್ಬರು ಗೃಧ್ರರನ್ನು ಕಂಡಿದ್ದೆನು — ವೇಗದಲ್ಲಿ ವಾಯುವಿಗೆ ಸಮಾನರು, ಗೃಧ್ರಗಳ ರಾಜರು, ಸೋದರರು, ಇಚ್ಛಾರೂಪಿಗಳು.’ ಮುನಿಯು ಸ್ಮೃತಿಯಿಂದಲೇ ಅವನನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದರಿಂದ ಆ ಸೋದರರಿಬ್ಬರೂ ಹಿಂದೆ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸಂಪಾತಿಯೇ, ನೀನು ಹಿರಿಯವನು, ಜಟಾಯು ನಿನ್ನ ತಮ್ಮ; ಮಾನವರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ನೀವಿಬ್ಬರೂ ನನ್ನ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಿದ್ದಿರಿ.’ ಇಚ್ಛಾರೂಪಿಗಳಾದ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಮಾನವರೂಪದಲ್ಲಿ ಗುರುವಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾರೆ — ಇದು ಭಕ್ತಿಯ ರೀತಿ. ‘ನಿನಗೆ ಈ ವ್ಯಾಧಿ ಹೇಗೆ ಹುಟ್ಟಿತು? ರೆಕ್ಕೆಗಳು ಹೇಗೆ ಉದುರಿದವು? ಅಥವಾ ಈ ದಂಡನೆಯನ್ನು ಯಾರು ವಿಧಿಸಿದರು? ಕೇಳುತ್ತಿರುವ ನನಗೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಹೇಳು.’ ಮೂರು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳೊಡನೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಉತ್ತರವನ್ನಾದರೋ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಂಪಾತಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಅಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದ ದಾರುಣ ಕರ್ಮ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಪ್ರಶ್ನೆಗಳೊಡನೆಯೇ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಉತ್ತರ ಮುಂದೆ — ಇದು ಕವಿಯ ಕಥಾವಿಭಾಗದ ರೀತಿ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे षष्टितमः सर्गः॥ ६०॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ