॥वाल्मीकिरामायणम् ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡ · 59ನೇ ಸರ್ಗ

ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಸಂಪಾತಿಯಿಂದ ಸುಪಾರ್ಶ್ವನ ವೃತ್ತಾಂತದ ನಿವೇದನೆ

ಜಾಂಬವಂತನ ಪ್ರಶ್ನೆ, ಸಂಪಾತಿಯ ದುರವಸ್ಥೆ, ಸುಪಾರ್ಶ್ವನು ರಾವಣನನ್ನು ಕಂಡುದು, ಸಿದ್ಧರ ಮಾತು, ಮಾತಿನಿಂದ ಮಾತ್ರ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ

ಗೃಧ್ರರಾಜನು ಹೇಳಿದ ಅಮೃತದಂತೆ ಸವಿಯಾದ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಹರ್ಷಗೊಂಡರು. ಹಿಂದೆ ಯಾರ ಬಗ್ಗೆ ಶಂಕೆಯಿತ್ತೋ ಅವನೇ ಈಗ ವಿಶ್ವಾಸಕ್ಕೆ ಪಾತ್ರನಾದನು — ಈ ಪರಿವರ್ತನೆ ವಾನರರ ಮುಖಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ. ಅನಂತರ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಜಾಂಬವಂತನು ಎಲ್ಲ ವಾನರರೊಡನೆ ನೆಲದಿಂದ ಥಟ್ಟನೆ ಎದ್ದು ಗೃಧ್ರರಾಜನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ‘ಸಹಸಾ ಉತ್ಥಾಯ’ (ಥಟ್ಟನೆ ಎದ್ದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರ ತ್ವರೆ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದರೂ ಕೇಳಿದ ಕೂಡಲೇ ಅವರು ಏಳುತ್ತಾರೆ. ಅವನ ಪ್ರಶ್ನೆ ನಾಲ್ಕು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ — ‘ಸೀತೆ ಎಲ್ಲಿದ್ದಾಳೆ? ಅವಳನ್ನು ಯಾರು ಕಂಡರು? ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸುತ್ತಿರುವವನು ಯಾರು? ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನೀನು ಹೇಳು, ವನವಾಸಿಗಳಾದ ನಮಗೆ ಗತಿಯಾಗು.’ ‘ಗತಿರ್ಭವ’ (ಗತಿಯಾಗು) ಎಂಬ ಯಾಚನೆಯಿಂದ ಜಾಂಬವಂತನು ವೃದ್ಧ ಪಕ್ಷಿಯನ್ನು ತಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಆಶ್ರಯವನ್ನಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಅವನ ವಿನಯವೂ ನಾಯಕತ್ವವೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ.

‘ವಜ್ರದ ವೇಗದಲ್ಲಿ ಬೀಳುವ ದಾಶರಥಿಯ ಬಾಣಗಳ, ಸ್ವತಃ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಬಿಡುವ ಬಾಣಗಳ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದ ಈ ಧೂರ್ತನು ಯಾರು?’ ಎಂಬುದು ಜಾಂಬವಂತನ ಎರಡನೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ನಿಂದೆ — ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದವನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಮೂಢನು ಎಂಬುದು ಧ್ವನಿ. ಅನಂತರ ಸೀತೆಯ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಕೇಳಲು ಏಕಾಗ್ರರಾಗಿದ್ದ, (ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶನವನ್ನು) ತೊರೆದ ವಾನರರನ್ನು ಕಂಡು ಪ್ರೀತನಾದ ಸಂಪಾತಿಯು ಮತ್ತೆ ಅವರನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ‘ಪ್ರತಿಸಮ್ಮುಕ್ತಾನ್’ (ತೊರೆದವರನ್ನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರು ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶನವನ್ನು ತೊರೆದಿದ್ದರು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ; ‘ಸೀತಾಶ್ರುತಿಸಮಾಹಿತಾನ್’ (ಸೀತೆಯ ಸುದ್ದಿಯಲ್ಲಿ ಏಕಾಗ್ರರಾದವರನ್ನು) ಎಂಬುದು ಅವರ ಏಕಾಗ್ರತೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ‘ವೈದೇಹಿಯ ಅಪಹರಣವನ್ನು ನಾನು ಕೇಳಿದಂತೆಯೂ, ಯಾರು ನನಗೆ ಹೇಳಿದರೋ ಅದನ್ನೂ, ಆ ವಿಶಾಲನಯನೆ ಎಲ್ಲಿದ್ದಾಳೋ ಅದನ್ನೂ ಕೇಳಿರಿ’ ಎಂದು ಅವನು ಕಥೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ವಕ್ತಾರನು ಕೇಳುವವರ ಕುತೂಹಲವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಮೂರು ವಿಷಯಗಳಾಗಿ ವಿಭಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪುನಃ ಆಶ್ವಾಸಯನ್’ (ಮತ್ತೆ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ — ಹಿಂದೆಯೂ ಅವನು ಅವರನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿದ್ದನು, ಈಗ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

‘ಅನೇಕ ಯೋಜನ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಈ ದುರ್ಗಮ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಕಾಲದಿಂದ ಬಿದ್ದಿರುವ ನಾನು ವೃದ್ಧನು, ಪ್ರಾಣವೂ ಪರಾಕ್ರಮವೂ ಕ್ಷೀಣಿಸಿದವನು’ ಎಂದು ಅವನು ತನ್ನ ಅವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ಪಕ್ಷಿಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಸುಪಾರ್ಶ್ವನೆಂಬ ನನ್ನ ಮಗನು ಕಾಲಕಾಲಕ್ಕೆ ಆಹಾರ ತಂದು ಪೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ.’ ತಂದೆಯನ್ನು ಪೋಷಿಸುವುದು ಮಗನ ಧರ್ಮ ಎಂದು ಕವಿಯು ಇಲ್ಲಿ ಶಾಂತ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ತನ್ನ ಜಾತಿಯ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಗಂಧರ್ವರಿಗೆ ಕಾಮ ತೀಕ್ಷ್ಣ, ಸರ್ಪಗಳಿಗೆ ಕೋಪ ತೀಕ್ಷ್ಣ, ಮೃಗಗಳಿಗೆ ಭಯ ತೀಕ್ಷ್ಣ, ನಮಗಾದರೋ ಹಸಿವು ತೀಕ್ಷ್ಣ.’ ಈ ನಾಲ್ಕು ಭಾಗಗಳ ಉಪಮೆ ಗೃಧ್ರಗಳ ಹಸಿವಿನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕತೆಯನ್ನು ಕ್ಷಮಾರ್ಹವಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಒಮ್ಮೆ ಹಸಿವಿನಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ ಆಹಾರವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದ ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ನನ್ನ ಮಗನು ಸೂರ್ಯಾಸ್ತವಾದ ಮೇಲೆ ಮಾಂಸವಿಲ್ಲದೆಯೇ ಬಂದನು. ಆಹಾರ ಸಿಗದುದರಿಂದ ನನ್ನಿಂದ ಬೈಸಿಕೊಂಡ ಆ ಪ್ರೀತಿವರ್ಧಕನು ನನ್ನನ್ನು ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು.’ ತಂದೆಯ ಕೋಪ, ಮಗನ ವಿನಯ — ಎರಡರ ಚಿತ್ರಣವನ್ನೂ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ‘ತೀಕ್ಷ್ಣ’ ಎಂಬ ಪದ ನಾಲ್ಕು ಬಾರಿ ಪುನರುಕ್ತವಾಗಿದೆ — ಅದರಿಂದ ಕವಿಯು ಸ್ವಭಾವದ ಅನಿವಾರ್ಯತೆಯನ್ನು ಧ್ವನಿಸುತ್ತಾನೆ; ಹಸಿವು ಗೃಧ್ರನ ದೋಷವಲ್ಲ, ಜಾತಿಧರ್ಮ. ತಂದೆಯ ಕೋಪವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವ ಮೂಲಕ ಸಂಪಾತಿಯು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಆತ್ಮನಿಂದೆಯನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಕೇಳುವವರ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪ್ರೀತಿವರ್ಧನಃ’ (ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವವನು) ಎಂಬ ಮಗನ ವಿಶೇಷಣವು ತಂದೆಯ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವವನೇ ಪೀಡಿತನಾಗಿದ್ದನು. ವೃದ್ಧನ ಆಶ್ರಯ ಮಗನೇ, ಅವನ ಕಥೆಯ ಆರಂಭವೂ ಮಗನಿಂದಲೇ — ಇದನ್ನು ಕವಿ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ.

‘ಅಪ್ಪಾ, ಎಂದಿನಂತೆ ಮಾಂಸವನ್ನು ಬಯಸಿ ನಾನು ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹಾರಿ, ಮಹೇಂದ್ರಗಿರಿಯ ದ್ವಾರವನ್ನು ಆವರಿಸಿ ಅಲ್ಲಿ ನೆಲೆಯೂರಿದೆನು. ಅಲ್ಲಿ ತಲೆ ತಗ್ಗಿಸಿಕೊಂಡು ಒಬ್ಬನೇ ಸಾಗರದ ನಡುವೆ ಸಂಚರಿಸುವ ಸಾವಿರಾರು ಜೀವಿಗಳ ದಾರಿಯನ್ನು ತಡೆಯಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದೆನು.’ ಮಹೇಂದ್ರಗಿರಿಯ ದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಸಮುದ್ರಜೀವಿಗಳ ದಾರಿಯನ್ನು ತಡೆಯುವುದು — ಇದೇ ಗೃಧ್ರಗಳ ಬೇಟೆಯ ವಿಧಾನ. ‘ಅಲ್ಲಿ ಒಡೆದ ಕಾಡಿಗೆಯ ರಾಶಿಯಂತಿದ್ದ ಒಬ್ಬನನ್ನು ನಾನು ಕಂಡೆನು; ಅವನು ಸೂರ್ಯೋದಯದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಒಬ್ಬ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಹೊತ್ತುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದನು.’ ಅವನು ಕಪ್ಪು ಕಾಡಿಗೆಯ ರಾಶಿಯಂತೆ, ಅವಳು ಅರುಣಕಾಂತಿಯಂತೆ — ಬಣ್ಣಗಳ ವಿರೋಧದಿಂದ ಕವಿ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅವರಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಕಂಡು ಆಹಾರವಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ನಾನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ್ದೆನು; ಆದರೆ ಅವನು ವಿನೀತನಾಗಿ ಸಾಮದಿಂದ ದಾರಿಯನ್ನು ಬೇಡಿಕೊಂಡನು.’ ಅನಂತರ ಸುಪಾರ್ಶ್ವನು ತಾನು ಹಿಂದೆ ಸರಿದ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಸಾಮದಿಂದ ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುವವರನ್ನು ಹೊಡೆಯುವವನು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ; ನೀಚರಲ್ಲಿಯೂ ಯಾರೋ ಒಬ್ಬನು ಮಾತ್ರ ಹಾಗೆ ಮಾಡಿಯಾನು, ಇನ್ನು ನನ್ನಂಥವನ ಮಾತೇನು?’ ಈ ಆರ್ಯತೆಯೇ ಕಥೆಯ ಮರ್ಮ — ಸಾಮದಿಂದ ಬೇಡಿದಾಗ ಅವನು ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಅವನು ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಆಕಾಶವನ್ನು ಸಂಕುಚಿತಗೊಳಿಸುವಂತೆ ವೇಗವಾಗಿ ಹೋದನು; ಅನಂತರ ಆಕಾಶಸಂಚಾರಿ ಜೀವಿಗಳು ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ನನ್ನನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸಿದರು.’ ‘ಅಧ್ಯವಸಮ್’ (ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದೆನು) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದದಿಂದ ಒಂಟಿಯಾದವನ ಸಂಕಲ್ಪ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಸಾವಿರಾರು ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಅವನೊಬ್ಬನೇ ತಡೆಗಾರ. ವರ್ಣನೆಯ ಕ್ರಮವೂ ಮನೋಹರ — ಮೊದಲು ಸ್ಥಳ, ಅನಂತರ ಕ್ರಿಯೆ, ಅನಂತರ ದೃಶ್ಯ, ಅನಂತರ ಸಂವಾದ. ರಾವಣನ ಹೆಸರನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ‘ಒಬ್ಬನು’ ಎಂದು ಮಾತ್ರ — ಏಕೆಂದರೆ ಸುಪಾರ್ಶ್ವನಿಗೆ ಆಗ ಅವನು ಯಾರೆಂದು ತಿಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ; ಹೆಸರನ್ನು ಸಿದ್ಧರು ಆಮೇಲೆ ತಿಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಕಥನರೀತಿ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ತೆರೆದಿಡುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸುಪಾರ್ಶ್ವನ ಮಾತು ಸರ್ಗದೊಳಗೆ ಹೆಣೆದ ಉಪಕಥೆಯಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ.

‘“ಅದೃಷ್ಟವಶಾತ್ ಸೀತೆ ಬದುಕಿದ್ದಾಳೆ” ಎಂದು ಮಹರ್ಷಿಗಳು ನನಗೆ ಹೇಳಿದರು; “ಹೇಗೋ ಅವನು ತನ್ನ ಸ್ತ್ರೀಯೊಡನೆ ಹೋದನು, ನಿನಗೆ ನಿಸ್ಸಂಶಯವಾಗಿ ಮಂಗಳವಾಯಿತು.”’ ಋಷಿಗಳ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳು — ಸೀತೆಯ ಜೀವನ, ಸುಪಾರ್ಶ್ವನ ಕ್ಷೇಮ; ಏಕೆಂದರೆ ರಾವಣನೊಡನೆ ಕಲಹ ಅವನಿಗೆ ಸಂಕಟವೇ ಆಗುತ್ತಿತ್ತು. ‘ಹೀಗೆ ಪರಮ ಶೋಭಾಯಮಾನರಾದ ಆ ಸಿದ್ಧರು ನನಗೆ ಹೇಳಿದರು; ಅವನು ರಾಕ್ಷಸರ ರಾಜ ರಾವಣನೆಂದು ಅವರೇ ನನಗೆ ತಿಳಿಸಿದರು.’ ಅನಂತರ ಸುಪಾರ್ಶ್ವನು ತಾನು ಕಂಡುದನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಆಭರಣಗಳೂ ರೇಷ್ಮೆವಸ್ತ್ರವೂ ಜಾರಿಹೋದ, ಶೋಕವೇಗದಿಂದ ಸೋತುಹೋದ, ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಹೆಸರನ್ನು ಕೂಗುತ್ತಿದ್ದ, ಕೂದಲು ಕೆದರಿದ್ದ ದಾಶರಥಿ ರಾಮನ ಪತ್ನಿಯಾದ ಜನಕನ ಮಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದುದರಿಂದಲೇ ಅಪ್ಪಾ, ಈ ತಡವಾಯಿತು’ ಎಂದು ಮಾತುಗಾರರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅವನು ಹೇಳಿದನು. ತಡವಾದುದರ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಲೇ ಅವನು ತಂದೆಯ ಕೋಪವನ್ನು ತಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಈ ವಿಷಯವನ್ನೆಲ್ಲ ಸುಪಾರ್ಶ್ವನು ನನಗೆ ನಿವೇದಿಸಿದನು; ಅದನ್ನು ಕೇಳಿದರೂ ನನ್ನ ಬುದ್ಧಿ ಪರಾಕ್ರಮದತ್ತ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಹರಿಯಲಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಸಂಪಾತಿಯು ತನ್ನ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ತಾನೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆಯ ಅವಸ್ಥೆಯ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳು — ಆಭರಣ-ರೇಷ್ಮೆವಸ್ತ್ರಗಳು ಜಾರಿದವಳು, ಶೋಕವೇಗದಿಂದ ಸೋತವಳು, ಕೂದಲು ಕೆದರಿದವಳು — ಇವು ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತವೆ. ‘ತಚ್ಛ್ರುತ್ವಾಪಿ’ (ಅದನ್ನು ಕೇಳಿದರೂ) ಎಂಬಲ್ಲಿನ ‘ಅಪಿ’ (ಊ) ಶಬ್ದದಲ್ಲಿ ವೃದ್ಧನ ವೇದನೆ ಅಡಗಿದೆ — ಕೇಳಿದ್ದನು, ಆದರೆ ಮಾಡಲಾಗಲಿಲ್ಲ; ಈ ಆತ್ಮಗ್ಲಾನಿಯೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನ ಆತ್ಮಕಥೆಗೆ ಪ್ರೇರಕ. ಸಿದ್ಧರ ಮಾತೇ ಸಂಪಾತಿಯ ಸಾಕ್ಷ್ಯಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ತಾನೇ ಅದನ್ನು ಕಂಡಿರಲಿಲ್ಲ.

‘ರೆಕ್ಕೆಯಿಲ್ಲದ ಪಕ್ಷಿ ಯಾವ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ತಾನೇ ಆರಂಭಿಸೀತು? ಆದರೆ ಮಾತು, ಬುದ್ಧಿ, ಗುಣಗಳಿಂದ ನಾನು ಮಾಡಬಲ್ಲುದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ — ಕೇಳಿರಿ; ಅದು ನಿಮ್ಮ ಪೌರುಷವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದೆ.’ ತನ್ನ ಮಿತಿಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ನಿವೇದಿಸಿ ಅವನು ತನ್ನ ಕೊಡುಗೆಯನ್ನು ಮಾತು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಗೆ ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಮಾತು-ಬುದ್ಧಿಗಳಿಂದ ನಿಮ್ಮೆಲ್ಲರಿಗೂ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ; ದಾಶರಥಿಯ ಕಾರ್ಯವು ನನ್ನದೇ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.’ ಅನಂತರ ವಾನರರನ್ನು ಉತ್ಸಾಹಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನೀವು ಬುದ್ಧಿಶ್ರೇಷ್ಠರು, ಬಲಶಾಲಿಗಳು, ಮನಸ್ವಿಗಳು, ಕಪಿರಾಜನಿಂದ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟವರು, ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಎದುರಿಸಲಾಗದವರು. ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಕಂಕಪಕ್ಷಿಯ ಗರಿಗಳುಳ್ಳ ಬಾಣಗಳು ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ರಕ್ಷಿಸಲು ಮತ್ತು ನಿಗ್ರಹಿಸಲು ಸಾಕಾಗುವಂಥವು. ದಶಗ್ರೀವನು ತೇಜಸ್ಸು-ಬಲಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವನೇ ಇರಬಹುದು, ಆದರೆ ಸಮರ್ಥರಾದ ನಿಮಗೆ ಯಾವುದೂ ದುಷ್ಕರವಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾಲಹರಣ ಸಾಕು, ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿರಿ; ನಿಮ್ಮಂತಹ ಬುದ್ಧಿವಂತರು ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ತಡಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ.’ ಹೀಗೆ ವೃದ್ಧ ಪಕ್ಷಿಯು ಉಪದೇಶದಿಂದಲೇ ಸೇನೆಯನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಸರ್ಗವು ನಿಶ್ಚಯದ ಆಹ್ವಾನದೊಡನೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಅಪಕ್ಷಃ ಪಕ್ಷೀ’ (ರೆಕ್ಕೆಯಿಲ್ಲದ ಪಕ್ಷಿ) ಎಂಬ ವಿರೋಧದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ವೈಕಲ್ಯವನ್ನು ತೀವ್ರವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪೌರುಷಾಶ್ರಯಮ್’ (ಪೌರುಷವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದುದು) ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯದ ಭಾರವನ್ನು ವಾನರರ ಮೇಲೆಯೇ ಇರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವನು ದಾರಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಹೋಗುವುದು ಅವರು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ಸಾಹವರ್ಧನೆಗೆ ಮೂರು ಕಾರಣಗಳು — ನಿಮ್ಮ ಗುಣಗಳು, ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಬಾಣಗಳು, ಮತ್ತು ಶತ್ರುವಿನ ಬಲವೂ ನಿಮ್ಮ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಮುಂದೆ ಕಡಿಮೆ ಎಂಬುದು. ‘ನ ಹಿ ಕರ್ಮಸು ಸಜ್ಜಂತೇ ಬುದ್ಧಿಮಂತಃ’ (ಬುದ್ಧಿವಂತರು ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ತಡಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಸುಭಾಷಿತದಂತಹ ವಾಕ್ಯವೇ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯ ಮಾತು; ಅದು ವಾನರರಿಗೆ ಆದೇಶವೇ. ಹೀಗೆ ವೃದ್ಧ ಪಕ್ಷಿಯು ತನ್ನ ದುರ್ಬಲತೆಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನವನ್ನೂ ಉಪದೇಶವನ್ನೂ ನೀಡಿ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸುತ್ತಾನೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे एकोनषष्टितमः सर्गः॥ ५९॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ