॥वाल्मीकिरामायणम् ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡ · 58ನೇ ಸರ್ಗ

ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಸಂಪಾತಿಯಿಂದ ಲಂಕೆಯ ನಿವೇದನೆ

ಸಂಪಾತಿಯ ಕಂಬನಿತುಂಬಿದ ಉತ್ತರ, ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದಾಗ ರೆಕ್ಕೆಗಳ ದಹನ, ಸೀತಾಪಹರಣದ ದರ್ಶನ, ಲಂಕೆಯ ವರ್ಣನೆ, ಪಕ್ಷಿಗಳ ಮಾರ್ಗಗಳು, ತಮ್ಮನಿಗೆ ಜಲಾಂಜಲಿ

ಜೀವನದ ಆಸೆ ತೊರೆದ ವಾನರರು ಹೀಗೆ ಕರುಣಾಜನಕವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲು, ಆ ಗೃಧ್ರನು ಕಂಬನಿದುಂಬಿ ಗಂಭೀರ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿನ ಕಂಬನಿ ವೃದ್ಧನ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಗಂಭೀರ ಧ್ವನಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ದೇಹಬಲ ಕ್ಷೀಣಿಸಿದ್ದರೂ ಅವನ ವಾಕ್ಶಕ್ತಿ ಕುಂದಿಲ್ಲ. ‘ವಾನರರೇ, ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ರಾವಣನಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹತನಾದನೆಂದು ನೀವು ಹೇಳುತ್ತಿರುವ ಆ ಜಟಾಯು ನನ್ನ ತಮ್ಮ’ ಎಂದು ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ತನ್ನ ದೌರ್ಬಲ್ಯವನ್ನು ತಾನೇ ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ವೃದ್ಧಾಪ್ಯದಿಂದಲೂ ರೆಕ್ಕೆಗಳಿಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದಲೂ ಇದನ್ನು ಕೇಳಿಯೂ ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ; ಇಂದು ನನ್ನ ತಮ್ಮನ ವೈರಕ್ಕೆ ಪ್ರತೀಕಾರ ಮಾಡುವ ಶಕ್ತಿ ನನಗಿಲ್ಲ.’ ‘ಮರ್ಷಯೇ’ (ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ) ಎಂಬ ಪದವೇ ಅವನ ಅಸಹಾಯಕತೆಗೆ ಸಾಕ್ಷಿ — ಪ್ರತೀಕಾರ ಮಾಡಲಾರದವನು ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದೊಂದೇ. ಹೀಗೆ ಮೂರೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ವೈರದ ಸ್ಮರಣೆಯನ್ನೂ ವೃದ್ಧನ ವಿವಶತೆಯನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಸರ್ಗದ ಸಮಸ್ತ ಉಪಕಾರವೂ ಈ ವಿವಶತೆಯಲ್ಲಿಯೇ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದೆ.

ಅನಂತರ ಸಂಪಾತಿಯು ಹಿಂದಿನ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ — ‘ಹಿಂದೆ ಇಂದ್ರನಿಂದ ವೃತ್ರವಧೆ ನಡೆದಾಗ, ಜಯವನ್ನು ಬಯಸಿದ ನಾವಿಬ್ಬರೂ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ, ಕಿರಣಮಾಲೆಯುಳ್ಳ ಆದಿತ್ಯನ ಬಳಿಗೆ ಹೊರಟೆವು. ಆಕಾಶಮಾರ್ಗವನ್ನು ಆವರಿಸಿ ವೇಗದಿಂದ ಬಹಳ ಎತ್ತರಕ್ಕೆ, ಸ್ವರ್ಗದವರೆಗೂ ಹೋದೆವು; ಸೂರ್ಯನು ನಡುನೆತ್ತಿಗೆ ಬಂದಾಗ ಜಟಾಯು ಕುಸಿಯತೊಡಗಿದನು.’ ಎಲ್ಲಿ ತೇಜಸ್ಸು ಹೆಚ್ಚೋ ಅಲ್ಲಿ ತಮ್ಮನ ಬಲ ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತದೆ, ಅಣ್ಣನ ಸ್ನೇಹವಾದರೋ ವರ್ಧಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸೂರ್ಯನ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ ತೀವ್ರವಾಗಿ ತತ್ತರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ತಮ್ಮನನ್ನು ಕಂಡು ನಾನು ಸ್ನೇಹದಿಂದ ನನ್ನ ರೆಕ್ಕೆಗಳಿಂದ ಅವನನ್ನು ಮರೆಮಾಡಿದೆನು’ ಎಂದು ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅದರಿಂದ ಜಟಾಯು ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು, ಸಂಪಾತಿಯ ರೆಕ್ಕೆಗಳಾದರೋ ಸುಟ್ಟುಹೋದವು — ‘ರೆಕ್ಕೆಗಳು ಸುಟ್ಟುಹೋದ ನಾನು ವಿಂಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದೆನು, ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರೇ; ಇಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿರುವ ನನಗೆ ತಮ್ಮನ ಸುದ್ದಿಯೇ ತಿಳಿಯಲಿಲ್ಲ.’ ತಮ್ಮನನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ತನ್ನನ್ನೇ ಸುಟ್ಟುಕೊಂಡ ಅಣ್ಣನ ಈ ಕಥೆಯೇ ಮುಂದಿನ ಸಮಸ್ತ ಉಪಕಾರಕ್ಕೆ ಮೂಲ. ರೆಕ್ಕೆಗಳ ದಹನವೇ ಅವನ ಬಂಧನ, ಅದೇ ಅವನ ಹಿರಿಮೆ; ವಾನರರ ಶಂಕೆಯೂ ಇದರಿಂದ ಒಮ್ಮೆಗೇ ದೂರವಾಯಿತು. ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಲು ಹೊರಟ ಇಬ್ಬರು ಸೋದರರ ಗರ್ವ ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅದರ ಫಲ ಅಣ್ಣನ ಜೀವನಪರ್ಯಂತದ ಅಂಗವೈಕಲ್ಯ ಎಂದು ಕವಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಧ್ವನಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಸಂಪಾತಿಯು (ಜಟಾಯುವಿನ) ಅಣ್ಣನಾಗಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು, ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನಾದ ಯುವರಾಜ ಅಂಗದನು ಆಗ ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ಅವನ ಮಾತು ಅತ್ಯಂತ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯದು — ಅವನು ನಂಬುವುದೂ ಇಲ್ಲ, ನಂಬದಿರುವುದೂ ಇಲ್ಲ; ಬದಲಾಗಿ ಮೂರು ‘ಆದರೆ’ಗಳನ್ನು ಇಡುತ್ತಾನೆ — ‘ನೀನು ಜಟಾಯುವಿನ ಅಣ್ಣನಾಗಿದ್ದರೆ, ನಾನು ಹೇಳಿದುದನ್ನು ನೀನು ಕೇಳಿದ್ದರೆ, ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ನೆಲೆ ನಿನಗೆ ತಿಳಿದಿದ್ದರೆ, ಹೇಳು. ಮುಂದಾಲೋಚನೆಯಿಲ್ಲದ ಆ ರಾಕ್ಷಸಾಧಮ ರಾವಣನು ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿರುವನೋ ದೂರದಲ್ಲಿರುವನೋ ನಿನಗೆ ತಿಳಿದಿದ್ದರೆ ನಮಗೆ ತಿಳಿಸು.’ ‘ಅದೀರ್ಘದರ್ಶಿನಮ್’ (ಮುಂದಾಲೋಚನೆಯಿಲ್ಲದವನನ್ನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅಂಗದನು ರಾವಣನ ಅದೂರದರ್ಶಿತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪರರ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವವನು ತನ್ನ ವಿನಾಶವನ್ನೇ ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಜಟಾಯುವಿನ ಅಣ್ಣನು ವಾನರರನ್ನು ಹರ್ಷಗೊಳಿಸುತ್ತಾ ತನಗೆ ತಕ್ಕ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು; ‘ಆತ್ಮಾನುರೂಪಮ್’ (ತನಗೆ ತಕ್ಕ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಆ ಮಾತು ಅವನ ಕುಲಕ್ಕೂ ವಯಸ್ಸಿಗೂ ಜ್ಞಾನಕ್ಕೂ ತಕ್ಕುದಾಗಿತ್ತು. ಅಂಗದನ ಪ್ರಶ್ನೆ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ಮೊದಲು ಪರಿಚಯದ ವಿಷಯ, ಅನಂತರ ನೆಲೆಯ ವಿಷಯ; ಈ ಕ್ರಮವೇ ಅವನ ನೈಪುಣ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ, ವೃದ್ಧನ ಉತ್ತರವೂ ಅದೇ ಕ್ರಮವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ.

‘ವಾನರರೇ, ನಾನು ರೆಕ್ಕೆ ಸುಟ್ಟುಹೋದ, ವೀರ್ಯ ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಗೃಧ್ರ; ಆದರೂ ಮಾತಿನಿಂದ ಮಾತ್ರವಾದರೂ ರಾಮನಿಗೆ ಉತ್ತಮ ಸಹಾಯವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ಅವನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ದೇಹದಿಂದ ಅಸಮರ್ಥನಾದರೂ ಮಾತಿನಿಂದ ಉಪಕಾರ ಮಾಡಬಲ್ಲನು — ಇದೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರನೀತಿ. ತನ್ನ ಜ್ಞಾನಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾ ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ವರುಣಲೋಕಗಳನ್ನೂ, ವಿಷ್ಣುವಿನ ತ್ರಿವಿಕ್ರಮದ ಹೆಜ್ಜೆಗಳನ್ನೂ, ದೇವಾಸುರರ ಸಂಘರ್ಷಗಳನ್ನೂ, ಅಮೃತಮಂಥನವನ್ನೂ ನಾನು ಬಲ್ಲೆನು. ರಾಮನ ಈ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಾನು ಮೊದಲು ಮಾಡಬೇಕು; ಮುಪ್ಪಿನಿಂದ ನನ್ನ ತೇಜಸ್ಸು ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಪ್ರಾಣಗಳು ಸಡಿಲಗೊಂಡಿವೆ.’ ವೃದ್ಧನಾದರೂ ಅವನು ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ಅದನ್ನೇ ಮೊದಲಿಗೆ ಇಡುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ತಾನು ಕಂಡುದನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ರೂಪಸಂಪನ್ನೆಯಾದ, ಎಲ್ಲ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತಳಾದ ಒಬ್ಬ ತರುಣಿಯು ದುರಾತ್ಮ ರಾವಣನಿಂದ ಒಯ್ಯಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನಾನು ಕಂಡೆನು. ಆ ಸುಂದರಿ “ಹಾ ರಾಮ, ಹಾ ರಾಮ, ಹಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣ” ಎಂದು ಕೂಗುತ್ತಾ, ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತೆಸೆಯುತ್ತಾ, ಅಂಗಾಂಗಗಳನ್ನು ಕೊಡಹುತ್ತಿದ್ದಳು. ಬೆಟ್ಟದ ತುದಿಯ ಮೇಲಿನ ಸೂರ್ಯಪ್ರಭೆಯಂತೆ ಅವಳ ಉತ್ತಮ ರೇಷ್ಮೆವಸ್ತ್ರವು ಕಪ್ಪು ರಾಕ್ಷಸನ ಮೇಲೆ ಕಾರ್ಮೋಡದಲ್ಲಿನ ಮಿಂಚಿನಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿತ್ತು.’ ರಾಮನಾಮದ ಉಚ್ಚಾರದಿಂದಲೇ ಅವನು ಅವಳನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಅವಳೇ ಸೀತೆಯೆಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ; ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ನೆಲೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ಕೇಳಿರಿ.’ ಕಾರ್ಮೋಡದಲ್ಲಿ ಮಿಂಚು ಎಂಬ ಉಪಮೆ ರಾಕ್ಷಸನ ಕಪ್ಪನ್ನೂ ಸೀತೆಯ ಬಿಳುಪನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ವಾಙ್ಮಾತ್ರೇಣ’ (ಮಾತಿನಿಂದ ಮಾತ್ರ) ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ‘ಮಾತ್ರ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದ ಮಹತ್ವಪೂರ್ಣ — ಅವನು ತನ್ನ ಮಿತಿಯನ್ನೇ ತನ್ನ ದಾನವನ್ನಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ವರುಣಲೋಕಗಳು, ತ್ರಿವಿಕ್ರಮನ ಹೆಜ್ಜೆಗಳು, ದೇವಾಸುರಸಂಗ್ರಾಮ, ಅಮೃತಮಂಥನ — ಈ ನಾಲ್ಕೂ ಪುರಾಣಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಅವುಗಳಿಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದ್ದುದರಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ವಯಸ್ಸಿನ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆಯ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ವರ್ತಮಾನ ಕೃದಂತದ ಮೂರು ಪದಗಳು — ಕೂಗುತ್ತಾ, ಕಿತ್ತೆಸೆಯುತ್ತಾ, ಕೊಡಹುತ್ತಾ — ಅವಳ ಪ್ರತಿರೋಧದ ಮೂರು ರೂಪಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಎಸೆದುದೇ ಋಷ್ಯಮೂಕದಲ್ಲಿ ವಾನರರು ಕಂಡ ಗುರುತಿನ ಮೂಲ; ಅದರಿಂದ ಈ ಸರ್ಗ ಹಿಂದಿನ-ಮುಂದಿನ ಕಥೆಯೊಡನೆ ಹೆಣೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ವಾನರರಿಗೆ ಸೀತೆಯ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಪ್ರಮಾಣ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ; ಹಿಂದೆ ಕೇವಲ ಅನುಮಾನವಿತ್ತು.

‘ವಿಶ್ರವಸನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪುತ್ರನೂ ವೈಶ್ರವಣನಾದ ಕುಬೇರನ ತಮ್ಮನೂ ಆದ ರಾವಣನೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸನು ಲಂಕಾನಗರಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿಂದ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣ ನೂರು ಯೋಜನ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಕರ್ಮನಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ಆ ರಮ್ಯವಾದ ಲಂಕಾಪುರಿ ಇದೆ.’ ತಂದೆಯ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೂ ಅಣ್ಣನ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೂ ಪರಿಚಯ ಕೊಟ್ಟು ಸಂಪಾತಿಯು ರಾವಣನ ಕುಲವನ್ನು ಕೇಳುವವರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ನಗರವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಜಾಂಬೂನದ ಚಿನ್ನದ ಚಿತ್ರವಿಚಿತ್ರ ಬಾಗಿಲುಗಳಿಂದಲೂ, ಚಿನ್ನದ ಕಟ್ಟೆಗಳಿಂದಲೂ, ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣದ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಾಸಾದಗಳಿಂದಲೂ ಅದು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿದೆ; ಸೂರ್ಯವರ್ಣದ ಮಹಾಪ್ರಾಕಾರದಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ದೀನಳಾಗಿ, ರೇಷ್ಮೆವಸ್ತ್ರವನ್ನುಟ್ಟು ವೈದೇಹಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ — ರಾವಣನ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತಳಾಗಿ, ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಂದ ಕಾವಲಿಗೊಳಗಾಗಿ. ಸುತ್ತಲೂ ಸಾಗರದಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದ ಆ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ರಾಜ ಜನಕನ ಮಗಳಾದ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ನೀವು ಕಾಣುವಿರಿ. ಸಾಗರದ ಪೂರ್ಣ ನೂರು ಯೋಜನಗಳ ಕೊನೆಯನ್ನು ತಲುಪಿ, ದಕ್ಷಿಣ ತೀರವನ್ನು ಸೇರಿ, ಅನಂತರ ರಾವಣನನ್ನು ಕಾಣುವಿರಿ. ವಾನರರೇ, ಅಲ್ಲಿಗೇ ತ್ವರೆಯಿಂದ ಬೇಗನೆ ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರಿರಿ.’ ಈ ಸುವರ್ಣನಗರಿಯ ವರ್ಣನೆ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿದ್ದರೂ ಸುಂದರಕಾಂಡದ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಲಂಕಾವರ್ಣನೆಯ ಬೀಜ. ‘ದೀನಾ’ (ದೀನಳು) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಕವಿಯು ಸೀತೆಯ ಅವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ — ಅವಳು ಬದುಕಿದ್ದಾಳೆ, ಆದರೆ ಸುಖವಾಗಿಲ್ಲ; ಅದರಿಂದ ವಾನರರ ಶೋಕವೂ ಆಸೆಯೂ ಬೆರೆತುಹೋದವು. ನೂರು ಯೋಜನ ವಿಸ್ತಾರದ ಸಾಗರವೇ ಲಂಕೆಯ ಮಹಾರಕ್ಷೆ; ಅದಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ರಾವಣನ ನಗರ ದುರ್ಗಮವಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ‘ಸಂಪ್ರಾಪ್ಯ’ (ತಲುಪಿ), ‘ಆಸಾದ್ಯ’ (ಸೇರಿ), ‘ದ್ರಕ್ಷ್ಯಥ’ (ಕಾಣುವಿರಿ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಸಂಪಾತಿಯು ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ಸಮುದ್ರಲಂಘನ, ಅನಂತರ ದಕ್ಷಿಣ ತೀರದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ, ಅನಂತರ ರಾವಣದರ್ಶನ. ‘ವಿಕ್ರಮಧ್ವಮ್’ (ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರಿರಿ) ಎಂಬ ಆದೇಶದಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ — ಅವನು ಕೇವಲ ಸುದ್ದಿಯನ್ನಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಉತ್ಸಾಹವನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಇಷ್ಟರಿಂದ ವಾನರರ ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶನದ ಕಾರಣವೇ ನಿವಾರಣೆಯಾಯಿತು; ಸುಗ್ರೀವನು ಆದೇಶಿಸಿದ್ದ ಕಾರ್ಯದ ಸಿದ್ಧಿ ಈಗ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದೆ ಎಂದು ತೋರುತ್ತದೆ. ನಗರದ ವರ್ಣನೆ ಬಾಗಿಲುಗಳಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಪ್ರಾಕಾರದಿಂದ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ನಡುವೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಇರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಹೊರಗೆ ಚಿನ್ನ, ಒಳಗೆ ದುಃಖ ಎಂಬ ವಿರೋಧವನ್ನು ಕವಿ ಕಲ್ಪಿಸಿದ್ದಾನೆ.

‘ಜ್ಞಾನದಿಂದ ನಾನು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇನೆ — ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡು ನೀವು ಹಿಂದಿರುಗುವಿರಿ’ ಎಂದು ಅವನು ಆಶೀರ್ವದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಆಕಾಶದ ಆರು ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಮೊದಲ ಮಾರ್ಗ ಕುಲಿಂಗ ಪಕ್ಷಿಗಳದು ಮತ್ತು ಧಾನ್ಯವನ್ನು ತಿಂದು ಬದುಕುವ ಇತರ ಪಕ್ಷಿಗಳದು. ಎರಡನೆಯದು ಬಲಿಯನ್ನು ತಿನ್ನುವ ಕಾಗೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳದು ಮತ್ತು ಮರದ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುವವುಗಳದು. ಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಭಾಸಪಕ್ಷಿಗಳೂ ಕುರರಗಳೊಡನೆ ಕ್ರೌಂಚಗಳೂ ಹೋಗುತ್ತವೆ. ನಾಲ್ಕನೆಯ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಗಿಡುಗಗಳು ಹೋಗುತ್ತವೆ, ಐದನೆಯದರಲ್ಲಿ ಗೃಧ್ರಗಳು. ಬಲ-ವೀರ್ಯಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ರೂಪ-ಯೌವನಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಹಂಸಗಳದು ಆರನೆಯ ಮಾರ್ಗ; ವೈನತೇಯನಾದ ಗರುಡನ ಗತಿಯಾದರೋ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮೇಲಿನದು.’ ಪಕ್ಷಿಮಾರ್ಗಗಳ ಈ ಗಣನೆ ಪ್ರಾಚೀನ ಆಕಾಶಜ್ಞಾನದ ಅಪರೂಪದ ಚಿತ್ರ; ಅದು ಸಂಪಾತಿಯ ಸಾಕ್ಷ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಾಮಾಣಿಕವಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ‘ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರೇ, ನಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಜನ್ಮ ವೈನತೇಯನಿಂದಲೇ. ಆದರೆ ನಾವು ನಿಂದ್ಯವಾದ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಿದೆವು, ಅದರಿಂದ ಮಾಂಸಾಹಾರಿಗಳಾದೆವು; ತಮ್ಮನಿಗೆ ಮಾಡಿದ ಆ ವೈರಕ್ಕೆ ನಾನು ಪ್ರತೀಕಾರ ಮಾಡಬೇಕು. ಇಲ್ಲಿದ್ದುಕೊಂಡೇ ನಾನು ರಾವಣನನ್ನೂ ಜಾನಕಿಯನ್ನೂ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ನಮಗೂ ಗರುಡವಂಶದ ದಿವ್ಯವಾದ ದೃಷ್ಟಿಬಲವಿದೆ.’ ಆರು ಮಾರ್ಗಗಳ ಗಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವು ಕೆಳಗಿನಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ — ಧಾನ್ಯಜೀವಿಗಳು ಕೆಳಗೆ, ಗರುಡ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮೇಲೆ; ಅದರಿಂದ ಆಕಾಶದ ಸ್ತರಭೇದ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿದೆ. ತನ್ನ ಕುಲವನ್ನು ಹೇಳಿ ಸಂಪಾತಿಯು ತನ್ನ ಜಾತಿಯ ಪತನದ ಕಾರಣವನ್ನೂ ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹಿಂದೆ ಮಾಡಿದ ನಿಂದ್ಯಕರ್ಮ. ಹೀಗೆ ಅವನು ಆತ್ಮನಿಂದೆಯನ್ನು ಮರೆಮಾಚುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಅದರಿಂದಲೇ ತನ್ನ ಸತ್ಯವಾದಿತ್ವವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ದಿವ್ಯಂ ಚಕ್ಷುರ್ಬಲಮ್’ (ದಿವ್ಯವಾದ ದೃಷ್ಟಿಬಲ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದೂರದರ್ಶನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ದೈವಿಕವಾದುದು, ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಈ ಮಾರ್ಗವರ್ಣನೆ ಕೇವಲ ಶೋಭೆಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ‘ಪಕ್ಷಿಗಳ ಗತಿ ನನಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ’ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿ.

‘ಆದ್ದರಿಂದ ವಾನರರೇ, ಆಹಾರದಿಂದ ಬರುವ ವೀರ್ಯದಿಂದಲೂ ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೂ ನಾವು ನೂರು ಯೋಜನಕ್ಕೂ ಮೀರಿ ಸದಾ ಕಾಣಬಲ್ಲೆವು. ನಮ್ಮ ಜೀವನವೃತ್ತಿ ಸ್ವಭಾವತಃ ದೂರದಿಂದಲೇ ವಿಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಕಾಲುಗಳಿಂದ ಹೋರಾಡುವ ಕೋಳಿ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ವೃತ್ತಿಯಾದರೋ ಮರದ ಬುಡದಲ್ಲೇ ವಿಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.’ ತನ್ನ ಜಾತಿಯ ದೂರದರ್ಶನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಕಾರಣಸಹಿತ ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತಾ ಅವನು ತನ್ನ ಮಾತನ್ನು ನಂಬಲರ್ಹವಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಉಪ್ಪುನೀರಿನ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಲು ಯಾವುದಾದರೂ ಉಪಾಯವನ್ನು ಹುಡುಕಿರಿ; ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಸಂಧಿಸಿ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿ ಪಡೆದು ನೀವು ಹಿಂದಿರುಗುವಿರಿ. ನಿಮ್ಮ ಸಹಾಯದಿಂದ ವರುಣನ ನೆಲೆಯಾದ ಸಮುದ್ರದ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ; ಸ್ವರ್ಗಸ್ಥನಾದ ಮಹಾತ್ಮ ತಮ್ಮನಿಗೆ ಜಲತರ್ಪಣ ನೀಡುತ್ತೇನೆ.’ ಅನಂತರ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಗಳಾದ ವಾನರರು ರೆಕ್ಕೆ ಸುಟ್ಟುಹೋದ ಸಂಪಾತಿಯನ್ನು ನದನದಿಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಸಮುದ್ರದ ತೀರದ ಆ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ದರು; ಜಲತರ್ಪಣ ಮಾಡಿದ ಆ ಪಕ್ಷಿರಾಜನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಅದೇ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ತಂದು ಇರಿಸಿದರು. ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಪಡೆದ ಆ ವಾನರರು ಹರ್ಷಗೊಂಡರು. ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶನದಿಂದ ಮರಣನಿಶ್ಚಯವಿದ್ದ ಅದೇ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಆಸೆ ಹುಟ್ಟಿತು — ಇದು ಸರ್ಗದ ಪರಿಣಾಮ, ಮುಂದಿನ ಕಾಂಡದ ಆರಂಭವೂ ಹೌದು. ‘ಆಹಾರವೀರ್ಯೇಣ’ (ಆಹಾರದ ವೀರ್ಯದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಭೋಜನದಿಂದ ಬರುವ ಬಲವನ್ನೂ, ‘ನಿಸರ್ಗೇಣ’ (ಸ್ವಭಾವದಿಂದ) ಎಂಬುದರಿಂದ ಜಾತಿಸ್ವಭಾವವನ್ನೂ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ — ಎರಡರ ಸೇರುವಿಕೆಯಿಂದ ನೂರು ಯೋಜನದ ದರ್ಶನ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾಲುಗಳಿಂದ ಹೋರಾಡುವ ಕೋಳಿ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ವೃತ್ತಿವರ್ಣನೆ ಪ್ರತಿಪಕ್ಷದ ದೃಷ್ಟಾಂತ — ಯಾರ ದೃಷ್ಟಿ ಅಲ್ಪವೋ ಅವರ ಜೀವನೋಪಾಯವೂ ಅಲ್ಪ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲೇ. ಜಲಾಂಜಲಿ ನೀಡುವುದರಲ್ಲಿ ವಾನರರ ಸಹಾಯ ವೃದ್ಧನಲ್ಲಿ ಕೃತಜ್ಞತೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ, ವಾನರರಿಗೆ ಅದರಿಂದ ಸೀತೆಯ ಸುದ್ದಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ — ಇಬ್ಬರ ಉಪಕಾರವೂ ಪರಸ್ಪರ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಹೃಷ್ಟಾಃ’ (ಹರ್ಷಗೊಂಡರು) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದ ಸಮಸ್ತ ಪರಿವರ್ತನೆಗೆ ಸಾಕ್ಷಿ. ಹೀಗೆ ಸಾಯಲೆಂದು ಕುಳಿತಿದ್ದ ವಾನರರು ಜೀವನದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे अष्टपञ्चाशः सर्गः॥ ५८॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ