ಸರ್ಗ
ಅಂಗದನಿಂದ ಜಟಾಯುವಧೆಯ ವೃತ್ತಾಂತಕಥನ
ವಾನರರ ಶಂಕೆ, ಗೃಧ್ರನನ್ನು ಕೆಳಗಿಳಿಸುವುದು, ಋಕ್ಷರಜಸ್ಸಿನ ವಂಶಕಥನ, ಸೀತಾಪಹರಣ ಮತ್ತು ಜಟಾಯುವಧೆ, ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶನದ ಕಾರಣದ ನಿವೇದನೆ
ಶೋಕದಿಂದ ಧ್ವನಿ ಒಡೆದುಹೋಗಿದ್ದರೂ ಸಂಪಾತಿಯ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಾನರಯೂಥಪರು ನಂಬಲಿಲ್ಲ; ಗೃಧ್ರಗಳ ಸ್ವಭಾವಸಿದ್ಧ ಕರ್ಮದಿಂದಾಗಿ ಅವರು ಶಂಕಿತರಾಗಿದ್ದರು. ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶನ ಮಾಡಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಅವರು ಆ ದೊಡ್ಡ ಗೃಧ್ರವನ್ನು ಕಂಡು ಭಯಂಕರವಾದ ಆಲೋಚನೆ ಮಾಡಿದರು — ‘ಇದು ನಮ್ಮೆಲ್ಲರನ್ನೂ ತಿಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ.’ ಆದರೆ ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಅವರ ಮನಸ್ಸು ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಹೇಗಿದ್ದರೂ ಮರಣಾಂತ ಉಪವಾಸದಲ್ಲಿರುವ ನಮ್ಮನ್ನು ಇದು ತಿಂದರೆ, ನಾವು ಕೃತಕೃತ್ಯರಾಗುತ್ತೇವೆ, ಇಲ್ಲಿಂದ ಬೇಗನೆ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತೇವೆ.’ ಮರಣ ನಿಶ್ಚಿತವಾದ ಮೇಲೆ ಭಯಕ್ಕೆ ಎಡೆಯೇ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ತಿನ್ನಲ್ಪಡುವುದೂ ಅವರಿಗೆ ಉಪಕಾರದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ನಿರಾಶೆಯ ಒಂದು ವಿಚಿತ್ರವಾದ, ಧೈರ್ಯರೂಪದ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದೇ ಮುಂದಿನ ಸಮಸ್ತ ಸಂಭಾಷಣೆಗೆ ಭೂಮಿಕೆಯನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಶಂಕೆ, ಭಯ, ಉಪಾಯಚಿಂತನೆ, ಮರಣನಿಶ್ಚಯ — ಇವು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.
ಹೀಗೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಆ ವಾನರಯೂಥಪರೆಲ್ಲರೂ ಗೃಧ್ರವನ್ನು ಬೆಟ್ಟದ ಶಿಖರದಿಂದ ಕೆಳಗಿಳಿಸಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಇರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಆಗ ಯುವರಾಜ ಅಂಗದನು ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಋಕ್ಷರಜಸ್ ಎಂಬ ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿ ವಾನರೇಂದ್ರನಿದ್ದನು; ಅವನು ನನ್ನ ಪೂಜ್ಯ ಹಿರಿಯನು, ರಾಜನು. ಪಕ್ಷಿಯೇ, ಅವನಿಗೆ ಇಬ್ಬರು ಧಾರ್ಮಿಕ ಪುತ್ರರಿದ್ದರು — ಸುಗ್ರೀವ ಮತ್ತು ವಾಲಿ; ಇಬ್ಬರೂ ಘನಬಲರು, ಗಾಢ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳು. ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದ ವಾಲಿ ರಾಜನಾಗಿದ್ದನು; ಅವನೇ ನನ್ನ ತಂದೆ.’ ಹೀಗೆ ತನ್ನ ಕುಲವನ್ನು ನಿವೇದಿಸಿ ಅಂಗದನು ಕಥೆಯನ್ನು ರಾಮವೃತ್ತಾಂತದತ್ತ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ — ‘ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಾರಥನಾದ, ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ರಾಜನಾದ ಶ್ರೀಮಾನ್ ದಾಶರಥಿ ರಾಮನು ದಂಡಕಾರಣ್ಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು.’ ಮೊದಲು ಆತ್ಮಪರಿಚಯವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಅನಂತರ ಮುಖ್ಯ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳುವ ಮೂಲಕ ಅಂಗದನು ಶಿಷ್ಟಾಚಾರವನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತಾನೆ, ವೃದ್ಧ ಪಕ್ಷಿಯ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನೂ ಗಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬೆಟ್ಟದ ಶಿಖರದಿಂದ ಕೆಳಗಿಳಿಸಿದುದೂ ಏನನ್ನೋ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ವಾನರರು ಅವನನ್ನು ಶತ್ರುವಿನಂತಲ್ಲ, ವೃದ್ಧ ಅತಿಥಿಯಂತೆ ಆದರಿಸಿದರು. ‘ಮಮ ಆರ್ಯಃ’ (ನನ್ನ ಪೂಜ್ಯ ಹಿರಿಯ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅಂಗದನು ಅಜ್ಜನಾದ ಋಕ್ಷರಜಸ್ಸನ್ನು ಆದರದಿಂದ ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ; ‘ಪಾರ್ಥಿವಃ’ (ರಾಜ) ಎಂಬುದು ಅವನ ರಾಜತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ವಂಶಪರಿಚಯದಿಂದಲೇ ಸಂಭಾಷಣೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುವ ಅಂಗದನು ನೀತಿಜ್ಞನೆಂಬುದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.
‘ತಮ್ಮನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆಯೂ ಪತ್ನಿ ವೈದೇಹಿಯೊಡನೆಯೂ, ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿ ನಿರತನಾದ ಆ ರಾಮನು ಧರ್ಮಮಾರ್ಗವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದನು. ಅವನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಜನಸ್ಥಾನದಿಂದ ರಾವಣನು ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ಅಪಹರಿಸಿದನು. ರಾಮನ ತಂದೆ ದಶರಥನ ಮಿತ್ರನಾದ ಜಟಾಯು ಎಂಬ ಗೃಧ್ರರಾಜನು ಆಕಾಶಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಒಯ್ಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಕಂಡನು. ಅವನು ರಾವಣನನ್ನು ರಥಹೀನನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿ, ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಇರಿಸಿ, ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿದನು; ಆದರೆ ಬಳಲಿದವನೂ ವೃದ್ಧನೂ ಆಗಿದ್ದರಿಂದ ರಣದಲ್ಲಿ ಅವನಿಂದ ಹತನಾದನು. ಹೀಗೆ ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ರಾವಣನಿಂದ ಹತನಾದ ಆ ಗೃಧ್ರನು ರಾಮನಿಂದ ಸಂಸ್ಕಾರ ಪಡೆದು ಉತ್ತಮ ಗತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದನು.’ ಇಲ್ಲಿ ಅಂಗದನು ತಿಳಿಯದೆಯೇ ಸಂಪಾತಿಯ ತಮ್ಮನ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಜಟಾಯುವಿನ ಹೆಸರನ್ನು ಅವನು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲೇ ಹೇಳಿದ್ದನು, ಅದರಿಂದ ಸಂಪಾತಿಯ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಹುಟ್ಟಿತ್ತು. ‘ವಿರಥಂ ಕೃತ್ವಾ’ (ರಥಹೀನನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಜಟಾಯುವಿನ ಪರಾಕ್ರಮ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ವೃದ್ಧನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ರಥವನ್ನು ಮುರಿದು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರವಾದರೂ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಬಿಡಿಸಿದನು. ‘ರಾಮೇಣ ಸಂಸ್ಕೃತಃ’ (ರಾಮನಿಂದ ಸಂಸ್ಕಾರ ಪಡೆದವನು) ಎಂಬುದು ಅವನ ಪರಮ ಭಾಗ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಸ್ವತಃ ರಾಮನೇ ಮಾಡಿದ ಅಂತ್ಯೇಷ್ಟಿ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ದುರ್ಲಭ. ‘ಪರಿಶ್ರಾಂತಶ್ಚ ವೃದ್ಧಶ್ಚ’ (ಬಳಲಿದವನೂ ವೃದ್ಧನೂ) ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಸೋಲಿನ ಕಾರಣ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಪರಾಕ್ರಮದ ಕೊರತೆಯಲ್ಲ.
‘ಅನಂತರ ನನ್ನ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನಾದ ಮಹಾತ್ಮ ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ರಾಘವನು ಸಖ್ಯ ಮಾಡಿಕೊಂಡನು; ಅವನು ನನ್ನ ತಂದೆ ವಾಲಿಯನ್ನು ಕೊಂದನು. ನನ್ನ ತಂದೆಯಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನು ಸಚಿವರೊಡನೆ ತಡೆಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ರಾಜ್ಯಸುಖದಿಂದ ವಂಚಿತನಾಗಿದ್ದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನು ವಾಲಿಯನ್ನು ಕೊಂದು ಅವನನ್ನೇ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕಿಸಿದನು. ಅವನಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿತನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ವಾನರೇಶ್ವರನೂ ವಾನರಪ್ರಮುಖರ ರಾಜನೂ ಆದನು; ಅವನಿಂದಲೇ ನಾವು ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟೆವು.’ ತಂದೆಯ ವಧೆಯನ್ನೂ ಅಂಗದನು ನಿರ್ವಿಕಾರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ರಾಮನನ್ನು ನಿಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಇದು ಅವನ ಔದಾರ್ಯವನ್ನೂ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ನಿರುದ್ಧಃ’ (ತಡೆಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ನಿರ್ವಾಸನವೂ ರಾಜ್ಯವಂಚನೆಯೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ಅದರಿಂದ ರಾಮನ ಸಹಾಯ ಧರ್ಮಸಮ್ಮತವಾಗಿತ್ತು ಎಂಬುದು ಧ್ವನಿ. ಅಂಗದನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಪಿತೃಶೋಕವಿದೆ, ಆದರೆ ವೈರವಿಲ್ಲ — ಅವನು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ‘ಮಹಾತ್ಮ’ ಎಂದೇ ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ.
‘ಹೀಗೆ ರಾಮನಿಂದ ನಿಯೋಜಿತರಾದ ನಾವು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದರೂ, ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯಪ್ರಭೆಯನ್ನು ಕಾಣದಂತೆ, ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ. ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾಗಿ ದಂಡಕಾರಣ್ಯವನ್ನು ಶೋಧಿಸಿ, ತಿಳಿಯದೆಯೇ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ತೆರೆದಿದ್ದ ಒಂದು ಬಿಲವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದೆವು. ಮಯನ ಮಾಯೆಯಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ಆ ಬಿಲವನ್ನು ಶೋಧಿಸುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ರಾಜನು ನಿಗದಿಪಡಿಸಿದ್ದ ಅವಧಿ ಮೀರಿಹೋಯಿತು. ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಕಪಿರಾಜನ ಆಜ್ಞಾಪಾಲಕರೇ, ಆದರೂ ನಿಗದಿತ ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಮೀರಿದ್ದೇವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಭಯದಿಂದಲೇ ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶನ ಮಾಡಿ ಕುಳಿತಿದ್ದೇವೆ, ಉದಾಸೀನತೆಯಿಂದಲ್ಲ. ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೂ ಸುಗ್ರೀವನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಕೋಪಗೊಂಡಿರುವಾಗ, ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದರೂ ನಮಗೆ ಜೀವವುಳಿಯದು.’ ಹೀಗೆ ಅಂಗದನು ತಮ್ಮ ಅನಶನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವನ್ನು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಉಪಸಂಹಾರದೊಡನೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಕೇಳುವವನಾದ ಸಂಪಾತಿಯಾದರೋ ತಮ್ಮ ಜಟಾಯುವಿನ ಹೆಸರನ್ನು ಕೇಳಿ ಕಲಕಿದ ಮನಸ್ಸಿನವನಾದನು; ಅವನ ಉತ್ತರ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ. ‘ರಾತ್ರೌ ಸೂರ್ಯಪ್ರಭಾಮ್ ಇವ’ (ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯಪ್ರಭೆಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಸೀತಾದರ್ಶನದ ಅಸಂಭಾವ್ಯತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಮಯನ ಮಾಯೆ’ ಎಂಬುದು ಬಿಲದ ಅಲೌಕಿಕತೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ; ಅದರಿಂದ ಕಾಲಾತಿಕ್ರಮವು ಕ್ಷಮಾರ್ಹವೆಂಬಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ವಾನರರು ತಮ್ಮ ದೋಷವನ್ನು ಮರೆಮಾಚುವುದಿಲ್ಲ — ಇದು ಅವರ ನೇರತನ. ‘ಭಯಾತ್’ (ಭಯದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಈ ಅನಶನವು ವೈರಾಗ್ಯದಿಂದಲ್ಲ, ದಂಡನೆಯ ಭಯದಿಂದಲೇ ಆರಂಭವಾದುದು ಎಂಬುದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे सप्तपञ्चाशः सर्गः॥ ५७॥