ಸರ್ಗ
ಸಂಪಾತಿಯ ದರ್ಶನ
ಗೃಧ್ರರಾಜನ ಆಗಮನ, ವಾನರರ ಭಯ, ಅಂಗದನಿಂದ ಜಟಾಯುವಿನ ಸ್ಮರಣೆ, ಸಂಪಾತಿಯ ಶೋಕ, ಕೆಳಗಿಳಿಸಲು ಪ್ರಾರ್ಥನೆ
ಆ ವಾನರರೆಲ್ಲರೂ ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶನ ಮಾಡಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಗಿರಿಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಒಬ್ಬ ಗೃಧ್ರರಾಜನು ಬಂದನು. ಸಂಪಾತಿ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಆ ಚಿರಂಜೀವಿ ಪಕ್ಷಿ — ಜಟಾಯುವಿನ ಅಣ್ಣ, ಶ್ರೀಮಂತ, ಬಲ-ಪೌರುಷಗಳಿಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧನು — ಮಹಾಗಿರಿಯಾದ ವಿಂಧ್ಯದ ಗುಹೆಯಿಂದ ಹೊರಬಂದು, ಕುಳಿತಿದ್ದ ವಾನರರನ್ನು ಕಂಡು, ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಿಧಿಯು ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ತನ್ನ ವಿಧಾನದಂತೆಯೇ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತದೆಯಂತೆ; ಬಹಳ ಕಾಲದ ನಂತರ ಈ ಆಹಾರವು ತಾನಾಗಿಯೇ ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿದೆಯಲ್ಲ. ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರಾಗಿ ಸಾಯುತ್ತಿರುವ ಈ ವಾನರರನ್ನು ಸತ್ತಂತೆಲ್ಲ ಕ್ರಮವಾಗಿ ತಿನ್ನುತ್ತೇನೆ.’ ಆ ವಾನರರನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಆ ಪಕ್ಷಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿತು. ಕರ್ಮಫಲವು ತಾನಾಗಿಯೇ ಬಂದು ಸೇರುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಗೃಧ್ರನು ತನ್ನ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ; ಅದೇ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ವಿಪರೀತ ಮುಖವನ್ನು ವಾನರರು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾರೆ — ಒಬ್ಬನ ಆಹಾರಲಾಭ ಇತರರ ಮರಣ. ಸರ್ಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿಯೇ ಕವಿಯು ವಿರೋಧವನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ — ಸಾಯಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದವರ ಬಳಿಗೇ ಭಕ್ಷಕನು ಬಂದಿದ್ದಾನೆ. ಸಂಪಾತಿಯ ಪರಿಚಯ ಮೂರು ಪದಗಳಿಂದ ಕೊಡಲ್ಪಡುತ್ತದೆ — ಚಿರಂಜೀವಿ, ಜಟಾಯುವಿನ ಅಣ್ಣ, ಬಲ-ಪೌರುಷಗಳಿಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಈ ಮೂರರಲ್ಲೇ ಮುಂದಿನ ಸಮಸ್ತ ಕಥಾನಕದ ಬೀಜ ಅಡಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಜಟಾಯುವಿನೊಡನೆಯ ಸಂಬಂಧವೇ ಅವನನ್ನು ವಾನರರ ಸಹಾಯಕನನ್ನಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಹೃಷ್ಟಾತ್ಮಾ’ (ಹರ್ಷಗೊಂಡವನು) ಎಂಬ ಪದ ಕರುಣಾಜನಕ — ಅವನ ಹರ್ಷಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾದುದೇ ಇತರರ ಮರಣಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ‘ಪರಂಪರಾಣಾಂ ಮೃತಂ ಮೃತಮ್’ (ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರಾಗಿ ಸತ್ತಂತೆಲ್ಲ) ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿಯಿಂದ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಭಕ್ಷಣಕ್ರಮ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಪಕ್ಷಿ ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆ ಆಕ್ರಮಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಮರಣವನ್ನೇ ಕಾಯುತ್ತದೆ.
ಆಹಾರಲೋಭಿಯಾದ ಆ ಪಕ್ಷಿಯ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅತ್ಯಂತ ವ್ಯಥಿತನಾದ ಅಂಗದನು ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನೋಡು, ಸೀತೆಯ ನೆಪದಲ್ಲಿ ವೈವಸ್ವತನಾದ ಯಮನೇ ಸಾಕ್ಷಾತ್ತಾಗಿ ವಾನರರ ವಿಪತ್ತಿಗಾಗಿ ಈ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ. ರಾಮನ ಕಾರ್ಯವೂ ಆಗಲಿಲ್ಲ, ರಾಜನ ಆಜ್ಞೆಯೂ ನೆರವೇರಲಿಲ್ಲ; ವಾನರರಿಗೆ ಈ ಅನಿರೀಕ್ಷಿತ ವಿಪತ್ತು ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆ ಬಂದೊದಗಿದೆ. ವೈದೇಹಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಬಯಸಿ ಗೃಧ್ರರಾಜ ಜಟಾಯುವು ಅಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕೇಳಿದ್ದೀರಿ. ಹಾಗೆಯೇ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ — ಪಶುಪಕ್ಷಿಗಳ ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವೂ — ನಮ್ಮಂತೆಯೇ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ತೊರೆದು ರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಸ್ನೇಹ-ಕಾರುಣ್ಯಗಳಿಂದ ಬದ್ಧರಾಗಿ ಅವು ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಉಪಕಾರ ಮಾಡುತ್ತವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಉಪಕಾರ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ನಿಮ್ಮನ್ನು ನೀವೇ ತ್ಯಜಿಸಿರಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ಅಂಗದನು ಮರಣದ ಕಾರಣವನ್ನೇ ಬದಲಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸುಗ್ರೀವನ ಭಯದಿಂದಲ್ಲ, ರಾಮನಿಗೆ ಉಪಕಾರ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ ಎಂದು. ‘ಸಾಕ್ಷಾದ್ ವೈವಸ್ವತೋ ಯಮಃ’ (ಸಾಕ್ಷಾತ್ ವೈವಸ್ವತ ಯಮ) ಎಂಬ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆಯಿಂದ ಅಂಗದನು ಗೃಧ್ರನನ್ನು ಮೃತ್ಯುದೇವತೆಯೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನಿಗೆ ಎರಡು ಶೋಕಗಳು — ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯಾಗದಿರುವುದು, ಅಕಾಲಮರಣ; ಆದರೆ ಬೇಗನೆ ಅವನು ಅವೆರಡರ ಮೇಲೆ ಮೂರನೆಯ ಭಾವವನ್ನು ಇರಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಮನಿಗಾಗಿ ಮರಣ ವ್ಯರ್ಥವಲ್ಲ ಎಂದು. ಜಟಾಯುವಿನ ದೃಷ್ಟಾಂತ ಇಲ್ಲಿ ಮೂಲಭೂತವಾದುದು; ಒಂದು ಪಕ್ಷಿಯೇ ಮಾಡಿದುದನ್ನು ವಾನರರೂ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂದು. ‘ಸ್ನೇಹಕಾರುಣ್ಯಯಂತ್ರಿತಾಃ’ (ಸ್ನೇಹ-ಕಾರುಣ್ಯಗಳಿಂದ ಬದ್ಧರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಪರಸ್ಪರ ಉಪಕಾರ ಸ್ವಭಾವಸಿದ್ಧವಾದುದು, ಕೇವಲ ವಿಧಿನಿಯತವಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಅಂಗದನ ಮಾತು ಇಲ್ಲಿ ಶೋಕದಿಂದ ಧರ್ಮೋಪದೇಶದತ್ತ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ.
‘ಧರ್ಮಜ್ಞನಾದ ಜಟಾಯುವೇ ರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ನಾವಾದರೋ ರಾಘವನಿಗಾಗಿ ಬಳಲಿ, ಜೀವನದ ಆಸೆ ತೊರೆದು, ದುರ್ಗಮ ಅರಣ್ಯಗಳನ್ನು ಹೊಕ್ಕರೂ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ. ಆ ಗೃಧ್ರರಾಜನೇ ಸುಖಿ — ರಣದಲ್ಲಿ ರಾವಣನಿಂದ ಹತನಾದವನು, ಸುಗ್ರೀವನ ಭಯದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾದವನು, ಪರಮಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆದವನು. ಜಟಾಯುವಿನ ವಿನಾಶದಿಂದಲೂ, ರಾಜ ದಶರಥನ ಮರಣದಿಂದಲೂ, ವೈದೇಹಿಯ ಅಪಹರಣದಿಂದಲೂ ವಾನರರು ಪ್ರಾಣಸಂಶಯಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿದ್ದಾರೆ. ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದುದು, ರಾಘವನ ಬಾಣದಿಂದ ವಾಲಿಯ ವಧೆ, ರಾಮನ ಕೋಪದಿಂದ ಸಮಸ್ತ ರಾಕ್ಷಸರ ವಧೆ — ಈ ಎಲ್ಲ ಅನರ್ಥವೂ ಕೈಕೇಯಿಯ ವರದಾನದಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಯಿತು.’ ಒಂದು ವರದಾನದ ಫಲ ಅಯೋಧ್ಯೆ, ದಂಡಕಾರಣ್ಯ, ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆ, ಲಂಕೆಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ವ್ಯಾಪಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸುಗ್ರೀವಭಯಾದ್ ಮುಕ್ತಃ’ (ಸುಗ್ರೀವನ ಭಯದಿಂದ ಮುಕ್ತನು) ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ವ್ಯಂಗ್ಯವಿದೆ — ಸತ್ತಿದ್ದರೂ ಜಟಾಯು ವಾನರರಿಗಿಂತ ಸುಖಿ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಮೇಲೆ ಸುಗ್ರೀವನ ದಂಡನೆಯಿಲ್ಲ. ಹದಿನಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅಂಗದನು ದುಃಖಪರಂಪರೆಯ ಮೂಲವನ್ನು ಒಂದೆಡೆ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕೈಕೇಯಿಯ ವರದಾನ; ಅದರಿಂದಲೇ ವನವಾಸ, ಅದರಿಂದ ಸೀತಾಪಹರಣ, ಅದರಿಂದ ವಾಲಿವಧೆ, ಅದರಿಂದಲೇ ವಾನರರ ಈ ಮರಣವ್ರತ. ಈ ಕಾರಣಮಾಲೆಯು ರಾಮಾಯಣದ ಸಮಗ್ರ ಕಥಾನಕವನ್ನು ಒಂದೇ ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಹೆಣೆಯುತ್ತದೆ. ‘ಸಂಶಯಂ ಗತಾಃ’ (ಸಂಶಯಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮನಸ್ಸಿನ ಸಂಶಯವಲ್ಲ, ಜೀವದ ಸಂಶಯವೇ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ವಾನರರ ಸ್ಥಿತಿ ಇಲ್ಲಿ ಕಥೆಯ ಅತ್ಯಂತ ಕೆಳಗಿನ ಬಿಂದುವನ್ನು ತಲುಪಿದೆ.
ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ದುಃಖಕರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದ ವಾನರರನ್ನು ನೋಡಿ, ತೀವ್ರವಾಗಿ ಬೆಚ್ಚಿಬಿದ್ದ ಮನಸ್ಸಿನ, ಮಹಾಬುದ್ಧಿಶಾಲಿಯಾದ ಆ ಗೃಧ್ರರಾಜನು ದೀನವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಿದನು. ಅಂಗದನ ಬಾಯಿಂದ ಹೊರಬಂದ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಹರಿತವಾದ ಕೊಕ್ಕಿನ, ಗಂಭೀರ ಧ್ವನಿಯ ಆ ಗೃಧ್ರನು ಹೇಳಿದನು — ‘ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಪ್ರಿಯನಾದ ನನ್ನ ತಮ್ಮ ಜಟಾಯುವಿನ ವಧೆಯನ್ನು, ನನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನಡುಗಿಸುವಂತೆ, ತನ್ನ ಮಾತಿನಿಂದ ಸಾರುತ್ತಿರುವ ಇವನು ಯಾರು? ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸನಿಗೂ ಗೃಧ್ರನಿಗೂ ಯುದ್ಧ ಹೇಗೆ ನಡೆಯಿತು? ಬಹಳ ಕಾಲದ ನಂತರ ಇಂದು ನನ್ನ ತಮ್ಮನ ಈ ಹೆಸರನ್ನು ಕೇಳಿದೆನು.’ ‘ಕಂಪಯನ್ನಿವ’ (ನಡುಗಿಸುವಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕವಿಯು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ದೇಹ ನಡುಗುವುದಿಲ್ಲ, ಮನಸ್ಸೇ ನಡುಗುತ್ತದೆ; ಅದೇ ಹೆಚ್ಚು ಗಾಢವಾದ ದುಃಖ. ತಿನ್ನುವ ಬಯಕೆಯಿಂದ ಬಂದ ಪಕ್ಷಿ ತಮ್ಮನ ಹೆಸರನ್ನು ಕೇಳಿ ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆ ಬೇರೆಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ; ‘ಭೃಶಚಕಿತಮತಿಃ’ (ತೀವ್ರವಾಗಿ ಬೆಚ್ಚಿಬಿದ್ದ ಮನಸ್ಸಿನವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ಚಿತ್ತದ ಆಕಸ್ಮಿಕ ಪರಿವರ್ತನೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಮಹಾಮತಿಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಕೇವಲ ಪಕ್ಷಿಯಲ್ಲ, ವಿವೇಕಿ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವನದು ದೀನವಾದ ಶೋಕ, ಕ್ರೋಧವಲ್ಲ. ವಾನರರ ಮಾತು ‘ಅನುಕೀರ್ತಿತ’ವಾಗಿತ್ತು, ಅಂದರೆ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು; ಅದರಿಂದಲೇ ಅವನ ಕಿವಿಗೆ ತಮ್ಮನ ಹೆಸರು ಬಿತ್ತು. ‘ಗಿರಾ ಘೋಷಯತಿ’ (ಮಾತಿನಿಂದ ಸಾರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ) ಎಂಬ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ತಾನೇ ನಂಬಲಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಕೇಳಿದುದು ಸತ್ಯವೋ ಭ್ರಮೆಯೋ ಎಂಬುದು ಅವನ ಸಂಶಯ.
‘ಗುಣಜ್ಞನೂ ಪರಾಕ್ರಮಗಳಿಂದ ಶ್ಲಾಘನೀಯನೂ ಆದ ನನ್ನ ತಮ್ಮನ ಹೆಸರು ಕೇಳಿ, ಅತಿ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ನಂತರ ನಾನು ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರೇ, ಈ ಗಿರಿದುರ್ಗದಿಂದ ನೀವು ನನ್ನನ್ನು ಕೆಳಗಿಳಿಸಬೇಕೆಂದು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ; ಅವನ ವಿನಾಶದ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಕೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ನನ್ನ ತಮ್ಮ ಜಟಾಯುವಿಗೆ, ಗುರುಜನಪ್ರಿಯನಾದ ಜ್ಯೇಷ್ಠಪುತ್ರ ರಾಮನನ್ನು ಪ್ರಿಯಪುತ್ರನಾಗಿ ಹೊಂದಿದ್ದ ದಶರಥನು ಸಖನಾದುದು ಹೇಗೆ? ಸೂರ್ಯನ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ರೆಕ್ಕೆಗಳು ಸುಟ್ಟುಹೋಗಿರುವುದರಿಂದ ನಾನು ತೆವಳಲೂ ಆರೆನು; ಶತ್ರುದಮನರೇ, ಈ ಪರ್ವತದಿಂದ ಕೆಳಗಿಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ.’ ತಿನ್ನುವ ಬಯಕೆಯಿಂದ ಬಂದ ಗೃಧ್ರನು ತಮ್ಮನ ಹೆಸರನ್ನು ಕೇಳಿ ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆ ಶೋಕಾಕುಲನಾದನು; ವಾನರರ ಭಯ ಇಲ್ಲಿ ಆಸೆಯಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿತು. ‘ಯವೀಯಸಃ’ (ಕಿರಿಯವನ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸಂಪಾತಿಯೇ ಹಿರಿಯವನು ಎಂಬುದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ; ಅಣ್ಣನಿಗೆ ತಮ್ಮನಲ್ಲಿರುವ ಸ್ನೇಹ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ. ರೆಕ್ಕೆ ಸುಟ್ಟುಹೋದ ಕಥೆ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಇಲ್ಲಾದರೋ ಅದು ಅವನ ಅಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಕಾರಣವಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಅವತಾರಿತುಮ್’ (ಕೆಳಗಿಳಿಸಲು) ಎಂಬ ಯಾಚನೆಯೇ ಕಥೆಯ ತಿರುವು — ಭಕ್ಷಕನಾಗಿದ್ದವನು ಯಾಚಕನಾದನು; ವಾನರರ ಭಯದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಆಸೆ ಉದಿಸಿತು. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ಪ್ರಶ್ನೆಯೊಂದಿಗೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಉತ್ತರ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे षट्पञ्चाशः सर्गः॥ ५६॥