॥वाल्मीकिरामायणम् ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡ · 55ನೇ ಸರ್ಗ

ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಅಂಗದನೊಡನೆ ವಾನರರ ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶನ

ಸುಗ್ರೀವನ ದೋಷಕಥನ, ಅಂಗದನ ವಧಾಶಂಕೆ, ಸಂದೇಶ, ದರ್ಭೆಯ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದು, ವಾನರರ ಸಹಮರಣ ನಿಶ್ಚಯ

ವಿನಯಪೂರ್ಣವೂ ಧರ್ಮಯುಕ್ತವೂ ಒಡೆಯನ ಬಗೆಗಿನ ಗೌರವದಿಂದ ಕೂಡಿದುದೂ ಆದ ಹನುಮಂತನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅಂಗದನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ಸ್ಥೈರ್ಯ, ದೇಹ-ಮನಸ್ಸುಗಳ ಶುಚಿತ್ವ, ಕ್ರೂರತೆಯಿಲ್ಲದಿರುವಿಕೆ, ನೇರತನ, ಪರಾಕ್ರಮ, ಧೈರ್ಯ — ಇವು ಸುಗ್ರೀವನಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಅಣ್ಣನು ಜೀವಂತನಾಗಿರುವಾಗಲೇ, ಧರ್ಮದ ಪ್ರಕಾರ ತಾಯಿಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿರುವ ಅವನ ಪ್ರಿಯ ಪಟ್ಟದರಸಿಯಾದ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ನಿಂದ್ಯನಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದವನು ಧರ್ಮವನ್ನು ಬಲ್ಲವನು ಎಂದು ಹೇಗೆ ಹೇಳಲು ಸಾಧ್ಯ? ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಬಿಲದೊಳಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದ್ದ ಅಣ್ಣನಿರುವಾಗ ಬಿಲದ ಬಾಯಿಯನ್ನು ಮುಚ್ಚಿದ ಆ ದುರಾತ್ಮನು ಧರ್ಮಜ್ಞನು ಹೇಗಾದಾನು? ಸತ್ಯವನ್ನು ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿಟ್ಟು ಕೈಹಿಡಿದು ಸಖ್ಯ ಮಾಡಿಕೊಂಡ, ಉಪಕಾರ ಮಾಡಿದ, ಮಹಾಯಶಸ್ವಿ ರಾಘವನನ್ನೇ ಮರೆತವನು ಬೇರೆ ಯಾರ ಸುಕೃತವನ್ನು ನೆನೆದಾನು? ಅಧರ್ಮದ ಭಯದಿಂದಲ್ಲ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಭಯದಿಂದಲೇ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಆದೇಶಿಸಿದವನಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ ಹೇಗಿದ್ದೀತು? ಆ ಪಾಪಿಯಲ್ಲಿ, ಕೃತಘ್ನನಲ್ಲಿ, ಮರೆವಿನವನಲ್ಲಿ, ಚಂಚಲಚಿತ್ತನಲ್ಲಿ ಯಾವ ಆರ್ಯನು ತಾನೇ ಎಂದಾದರೂ ವಿಶ್ವಾಸವಿಟ್ಟಾನು — ಅದರಲ್ಲೂ ಅವನದೇ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವನು?’ ಇಲ್ಲಿ ಅಂಗದನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮೂರು ಅಪರಾಧಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ತಾರೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದುದು, ಬಿಲದ ಬಾಯಿ ಮುಚ್ಚಿದುದು, ರಾಮನ ಉಪಕಾರವನ್ನು ಮರೆತುದು. ಹನುಮಂತನ ಮಾತು ಧರ್ಮಯುಕ್ತವಾಗಿತ್ತು; ಆದರೆ ಅಂಗದನು ‘ಧರ್ಮ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವನ್ನೇ ಹಿಡಿದು ಉತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಧರ್ಮದ ಮಾತನಾಡುವ ಸುಗ್ರೀವನೇ ಅಧಾರ್ಮಿಕನು ಎಂದು. ‘ತತ್ಕುಲೀನಃ’ (ಅವನದೇ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನನ್ನೇ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನದೇ ಕುಲದವನೇ ಹೆಚ್ಚು ಶಂಕಿಸಬೇಕಾದವನು, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಪರ್ಧೆ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಸಾಧ್ಯ. ರುಮೆಯ ಅಪಹರಣವನ್ನು ವಾಲಿ ಮಾಡಿದ್ದನು; ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರತೀಕಾರವಾಗಿ ಸುಗ್ರೀವನು ತಾರೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು — ಈ ಹಿಂದಿನ ವೃತ್ತಾಂತ ಇಲ್ಲಿ ನೆನಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ‘ಕಸ್ಯ ಸುಕೃತಂ ಸ್ಮರೇತ್’ (ಬೇರೆ ಯಾರ ಸುಕೃತವನ್ನು ನೆನೆದಾನು) ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ ಅಂಗದನು ಲೋಕನೀತಿಯನ್ನೇ ತೆರೆದಿಡುತ್ತಾನೆ — ಅತಿದೊಡ್ಡ ಉಪಕಾರವನ್ನು ಮರೆಯುವವನಿಂದ ಸಣ್ಣ ಉಪಕಾರ ಮಾಡಿದವನಿಗೆ ಯಾವ ಆಸೆ? ಆರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಆರು ದೋಷಗಳು ಎಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ, ಏಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ನಿಷ್ಕರ್ಷೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಹೀಗೆ ಅವನ ಮಾತು ಕೇವಲ ಆವೇಗದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದಲ್ಲ, ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾದ ಆರೋಪಪತ್ರದಂತಿದೆ.

‘ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಮಗನನ್ನೇ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಬೇಕು — ಅವನು ಗುಣವಂತನಾಗಿರಲಿ ಗುಣಹೀನನಾಗಿರಲಿ; ಹೀಗೆ ಭಾವಿಸುವ ಸುಗ್ರೀವನು ಶತ್ರುಕುಲದವನಾದ ನನ್ನನ್ನು ಹೇಗೆ ಬದುಕಲು ಬಿಟ್ಟಾನು? ನನ್ನ ಗುಟ್ಟು ಬಯಲಾಗಿದೆ, ನಾನು ಅಪರಾಧ ಮಾಡಿದ್ದೇನೆ, ನನ್ನ ಶಕ್ತಿ ಒಡೆದುಹೋಗಿದೆ; ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ಹೋಗಿ ಅನಾಥನಂತೆ ದುರ್ಬಲನಾಗಿ ನಾನು ಹೇಗೆ ಬದುಕಲಿ? ರಾಜ್ಯದ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಆ ಶಠನೂ ಕ್ರೂರನೂ ನಿರ್ದಯನೂ ಆದವನು ರಹಸ್ಯ ದಂಡನೆಯಿಂದಲೋ ಬಂಧನದಿಂದಲೋ ನನ್ನನ್ನು ಮುಗಿಸಿಬಿಡಬಹುದು. ಬಂಧನಕ್ಕಿಂತಲೂ ಕೊರಗಿ ಸಾಯುವುದಕ್ಕಿಂತಲೂ ನನಗೆ ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶನವೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ. ಎಲ್ಲರೂ ನನಗೆ ಅನುಮತಿ ಕೊಡಿರಿ; ವಾನರರು ಮನೆಗೆ ಹೋಗಲಿ. ನಾನು ನಿಮಗೆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ — ನಗರಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ; ಇಲ್ಲಿಯೇ ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶನ ಮಾಡಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ; ಮರಣವೇ ನನಗೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ.’ ‘ಭಿನ್ನಮಂತ್ರಃ’ (ಗುಟ್ಟು ಬಯಲಾದವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ತಾರನ ಗುಪ್ತ ವಿಚಾರ ಬಯಲಾಗಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜದ್ರೋಹದ ಆರೋಪವೂ ಅವನ ಮೇಲೆ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಹನುಮಂತನ ಭೇದವಚನವು ನೇರವಾಗಿ ತಿರಸ್ಕರಿಸಲ್ಪಡಲಿಲ್ಲ; ಅದರಿಂದಲೇ ಅಂಗದನ ಭಯ ಇನ್ನಷ್ಟು ಗಟ್ಟಿಯಾಯಿತು. ರಾಜ್ಯದ ಆಸೆ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನ ಮಮತೆಯನ್ನೂ ಮೀರುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಅಂಗದನ ದೃಢವಾದ ನಂಬಿಕೆ. ‘ಅನಾಥ ಇವ’ (ಅನಾಥನಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವನು ತಂದೆಯ ಮರಣವನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ವಾಲಿ ಬದುಕಿದ್ದಾಗ ಅವನಿಗೆ ಯಾವ ಚಿಂತೆಯೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಬಂಧನವು ಮರಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ಅಸಹನೀಯ ಎಂಬುದು ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಮನೋವೃತ್ತಿ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಸ್ವಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಮರಣವನ್ನು ಆರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಅನುಜಾನಂತು ಮಾಂ ಸರ್ವೇ’ (ಎಲ್ಲರೂ ನನಗೆ ಅನುಮತಿ ಕೊಡಿರಿ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ಇತರರ ಸಹಮರಣವನ್ನೂ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ತನ್ನದೇ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ರಾಜನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿರಿ; ಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ರಾಘವರಿಬ್ಬರಿಗೂ ನಮಸ್ಕಾರಪೂರ್ವಕವಾಗಿಯೇ ಹಾಗೆ ಮಾಡಿರಿ. ನನ್ನ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನಾದ ವಾನರೇಶ್ವರ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೂ ಚಿಕ್ಕಮ್ಮ ರುಮೆಗೂ ಆರೋಗ್ಯ-ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ಹೇಳಬೇಕು. ನನ್ನ ತಾಯಿ ತಾರೆಯನ್ನು ನೀವು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಬೇಕು; ಅವಳು ಸ್ವಭಾವತಃ ಮಗನನ್ನು ಪ್ರೀತಿಸುವವಳು, ಕರುಣಾಮಯಿ, ಪಾಪ, ದುಃಖಿತೆ. ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ಸತ್ತುಹೋದೆನೆಂದು ಕೇಳಿ ಅವಳು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಪ್ರಾಣಬಿಡುವಳು.’ ಇಷ್ಟು ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ, ಆ ವೃದ್ಧರಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಅಂಗದನು ಅಳುತ್ತಾ ಖಿನ್ನಮನಸ್ಕನಾಗಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ದರ್ಭೆಗಳ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತನು. ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನ ಮೇಲೆ ಕೋಪ, ತಾಯಿಯ ಮೇಲೆ ಕರುಣೆ — ಈ ಎರಡರ ನಡುವೆ ಸಿಕ್ಕಿದ ಬಾಲಕನಂತೆ ಅವನು ಕೊನೆಗೆ ತಾಯಿಯ ಚಿಂತೆಯನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಸಂದೇಶದಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ‘ತಾತ’ (ಪಿತೃಸಮಾನ) ಎಂದೂ ರುಮೆಯನ್ನು ‘ಮಾತೆ’ ಎಂದೂ ಸಂಬೋಧಿಸಲಾಗಿದೆ — ನಿಂದೆಯ ಬಳಿಕವೂ ಕುಲಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಬಿಡಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು. ಮರಣಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಅವನು ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ — ರಾಜ, ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು, ಸುಗ್ರೀವ, ರುಮೆ, ತಾರೆ. ಈ ಕ್ರಮವೇ ಅವನ ಕುಲೀನತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ತಾರೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ‘ತಪಸ್ವಿನೀ’ (ಪಾಪ, ದುಃಖಿತೆ) ಎಂಬ ಪದ ಕರುಣರಸದ ಪರಮಾವಧಿ — ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ಅವಳು ಪ್ರಾಣ ಬಿಡುವಳೆಂದು ಅವನಿಗೆ ತಾನೇ ತಿಳಿದಿದೆ, ಆದರೂ ಅವನು ನಿಶ್ಚಯದಿಂದ ಕದಲುವುದಿಲ್ಲ.

ಅವನು ಅಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲು ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ದುಃಖಿತರಾಗಿ ಅಳುತ್ತಾ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಬಿಸಿ ಕಂಬನಿ ಸುರಿಸಿದರು. ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾ, ವಾಲಿಯನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾ, ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಅಂಗದನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶನ ಮಾಡಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದರು. ವಾಲಿಪುತ್ರನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಅರಿತು ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ನೀರನ್ನು ಮುಟ್ಟಿ (ಆಚಮನ ಮಾಡಿ), ಪೂರ್ವಾಭಿಮುಖರಾಗಿ, ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ತುದಿಗಳಿರುವ ದರ್ಭೆಗಳ ಮೇಲೆ, ಉತ್ತರ ತೀರವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಕುಳಿತರು. ಸತ್ತ ವಾಲಿಯ ಪ್ರಶಂಸೆ, ಬದುಕಿರುವ ಸುಗ್ರೀವನ ನಿಂದೆ — ಹೀಗೆ ವಾನರಸಮಾಜದ ವಿಭಜಿತ ಹೃದಯ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ. ನೀರಿನ ಸ್ಪರ್ಶ, ಪೂರ್ವಾಭಿಮುಖತೆ, ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ತುದಿಯಿರುವ ದರ್ಭೆಗಳು, ಉತ್ತರ ತೀರ — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತವಾದ ಮರಣವ್ರತದ ಅಂಗಗಳು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ನಿಶ್ಚಯ ಕೇವಲ ಆವೇಗದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದಲ್ಲ, ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾದುದು. ಅಂಗದನೊಬ್ಬನ ನಿಶ್ಚಯ ಎಲ್ಲರ ನಿಶ್ಚಯವಾಯಿತು; ಹನುಮಂತನ ಭೇದೋಪಾಯ ಇಲ್ಲಿ ವಿಪರೀತ ಫಲವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿತು ಎಂಬುದನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಯಾರನ್ನು ಒಡೆಯಬೇಕೆಂದು ಬಯಸಿದ್ದನೋ ಅವರೇ ಇನ್ನಷ್ಟು ಒಗ್ಗಟ್ಟಾದರು. ‘ಪರಿವಾರ್ಯ’ (ಸುತ್ತುವರಿದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರು ಯುವರಾಜನನ್ನು ಸುತ್ತಲೂ ಆವರಿಸಿ ನಿಂತರು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಮರಣಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ರಕ್ಷಣೆಯ ಭಾವವನ್ನು ಅವರು ಬಿಡಲಿಲ್ಲ.

‘ಇದೇ ಉಚಿತ’ ಎಂದು ಸಾಯಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಹೇಳಿದರು. ರಾಮನ ವನವಾಸ, ದಶರಥನ ಮರಣ, ಜನಸ್ಥಾನದ ಸಂಹಾರ, ಜಟಾಯುವಿನ ವಧೆ, ವೈದೇಹಿಯ ಅಪಹರಣ, ವಾಲಿಯ ವಧೆ, ರಾಮನ ಕೋಪ — ಇವುಗಳನ್ನು ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ವಾನರರಿಗೆ ಒಂದು ಭಯ ಎದುರಾಯಿತು. ಮಹಾಪರ್ವತಶಿಖರಗಳಂತಿದ್ದ ಅನೇಕ ವಾನರರು ಅಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರಲು, ಆ ಪರ್ವತವು ತನ್ನ ಕಣಿವೆಗಳೆಲ್ಲ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತಾ, ಜೋರಾಗಿ ಗುಡುಗುವ ಮೋಡಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆಕಾಶದಂತಾಯಿತು. ಮರಣಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನ ವೃತ್ತಾಂತಗಳ ಸ್ಮರಣೆಯೇ ಹೊಸ ಭಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಈ ದುಃಖಸ್ಥಾನಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಅಯೋಧ್ಯೆ, ದಂಡಕಾರಣ್ಯ, ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗಳ ಕಥೆಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತವೆ; ಒಂದೇ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಇಡೀ ಹಿಂದಿನ ವೃತ್ತಾಂತ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪರ್ವತದ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಯು ಅವರ ಶೋಕದ ಹೊರಗಿನ ಪ್ರತಿಬಿಂಬದಂತೆ ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತೆ ಆ ಶಬ್ದಜಾಲವು ಆಕಾಶವನ್ನೇ ತುಂಬುತ್ತದೆ. ‘ಭಯಮಾಗತಮ್’ (ಭಯ ಎದುರಾಯಿತು) ಎಂಬ ಪದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಆ ಭಯವು ಸಂಪಾತಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಬರಲಿದೆ ಎಂಬುದರ ಸೂಚನೆ ಇದು.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे पञ्चपञ्चाशः सर्गः॥ ५५॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ