॥वाल्मीकिरामायणम् ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡ · 54ನೇ ಸರ್ಗ

ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಹನುಮಂತನ ಭೇದನೀತಿ

ಅಂಗದನ ಗುಣವರ್ಣನೆ, ಭೇದೋಪಾಯದ ಪ್ರಯೋಗ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಾಣಗಳ ಭಯ, ವಾನರರು ಕೈಬಿಡುವರೆಂಬ ಆಶಂಕೆ, ಸುಗ್ರೀವನ ಧಾರ್ಮಿಕತೆಯ ವರ್ಣನೆ

ತಾರಾಧಿಪತಿಯಾದ ಚಂದ್ರನಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ತಾರನು ಹಾಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರಲು, ಅಂಗದನು ಆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಂಡೇಬಿಟ್ಟನು ಎಂದು ಹನುಮಂತನು ಭಾವಿಸಿದನು. ವಾನರರಲ್ಲಿ ಒಡಕು ಹುಟ್ಟಿದರೆ ಅನೇಕರು ಅಂಗದನ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಹಿಡಿಯುವರು, ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಅವನು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ರಾಜ್ಯದಿಂದ ವಂಚಿಸುವನು ಎಂಬುದು ಅವನ ಆಶಂಕೆ. ಹನುಮಂತನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ — ಈ ವಾಲಿಪುತ್ರನು ಎಂಟು ಅಂಗಗಳುಳ್ಳ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದವನು, ನಾಲ್ಕು ಬಗೆಯ ಬಲಗಳಿಂದ ಸಮನ್ವಿತನು, ಹದಿನಾಲ್ಕು ಗುಣಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನನು. ತೇಜಸ್ಸು, ಬಲ, ಪರಾಕ್ರಮಗಳಿಂದ ಅವನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ತುಂಬಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ — ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಕಾಂತಿಯಿಂದ ವರ್ಧಿಸುವ ಚಂದ್ರನಂತೆ. ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಬೃಹಸ್ಪತಿಗೆ ಸಮಾನನು, ಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ತಂದೆಗೆ ಸರಿಸಮಾನನು, ಪುರಂದರನು ಬೃಹಸ್ಪತಿಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳುವಂತೆ ತಾರನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಕೇಳುವವನು. ಇಂತಹ ಗುಣವಂತನಾದರೂ ಒಡೆಯನ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವನು ಬಳಲಿಹೋಗಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು, ಸರ್ವಶಾಸ್ತ್ರವಿಶಾರದನಾದ ಹನುಮಂತನು ಅವನನ್ನು ಒಲಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ತೊಡಗಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ಮೊದಲು ಪ್ರಶಂಸೆಯನ್ನೂ ಅನಂತರ ಉಪಾಯವನ್ನೂ ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ — ಪಾತ್ರದ ಬಲವನ್ನು ತಿಳಿದೇ ನೀತಿಯನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಬೇಕು ಎಂದು. ಈ ಗುಣಗಣನೆ ಹನುಮಂತನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ನಡೆಯುತ್ತದೆ, ಮಾತಿನಲ್ಲಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ಆದರವೂ ಹೌದು, ಆಶಂಕೆಯೂ ಹೌದು. ತಾರನ ಮಾತಿನಿಂದ ಬಿಲಪ್ರವೇಶಕ್ಕೆ ಎಲ್ಲರ ಸಮ್ಮತಿ ದೊರೆಯಿತು; ಅದರಿಂದಲೇ ಸುಗ್ರೀವನ ರಾಜ್ಯವು ಕೈತಪ್ಪುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಹನುಮಂತನು ಅರಿತನು. ಬುದ್ಧಿಯ ಎಂಟು ಗುಣಗಳು, ನಾಲ್ಕು ಬಲಗಳು, ಹದಿನಾಲ್ಕು ರಾಜಗುಣಗಳು — ಇವು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಗಳಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಎಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ಮೂಲದಲ್ಲಾದರೋ ಕೇವಲ ಸಂಖ್ಯೆಯಿಂದ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಇದರಿಂದ ಅಂಗದನು ಕೇವಲ ಬಲಶಾಲಿಯಲ್ಲ, ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಧರಿಸಲು ಯೋಗ್ಯನೂ ಹೌದು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವನ ವಿರೋಧ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಮಹಾಭಯವನ್ನು ತರುವಂಥದು.

ಅವನು ನಾಲ್ಕು ಉಪಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರನೆಯದನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾ, ತನ್ನ ವಾಕ್ಚಾತುರ್ಯದಿಂದ ಆ ಎಲ್ಲ ವಾನರರನ್ನೂ ಒಡೆದನು. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಬೇರೆಯಾದ ಮೇಲೆ, ಕೋಪ ಮತ್ತು ಉಪಾಯದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಭೀಷಣವಾದ ಬಗೆಬಗೆಯ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಅವನು ಅಂಗದನನ್ನು ಹೆದರಿಸಿದನು — ‘ತಾರೆಯ ಮಗನೇ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನೀನು ನಿನ್ನ ತಂದೆಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಸಮರ್ಥನೆಂಬುದು ನಿಶ್ಚಯ; ತಂದೆಯು ಕಪಿರಾಜ್ಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ಧರಿಸಿದ್ದನೋ ಹಾಗೆಯೇ ದೃಢವಾಗಿ ಅದನ್ನು ಧರಿಸಲು ನೀನೂ ಶಕ್ತನು. ಆದರೆ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಕಪಿಗಳು ಸದಾ ಚಂಚಲಚಿತ್ತರು; ಹೆಂಡತಿ-ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನಿನ್ನೊಡನೆ ಇದ್ದುಕೊಂಡು ಅವರು ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಸಹಿಸರು. ನಿನಗೆ ನೇರವಾಗಿಯೇ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ — ಇವರು ನಿನಗೆ ನಿಷ್ಠರಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಜಾಂಬವಂತ, ನೀಲ, ಮಹಾಕಪಿ ಸುಹೋತ್ರ ಹೇಗೋ ನಾನೂ ಹಾಗೆಯೇ. ನನ್ನನ್ನೂ ಸೇರಿ ಇವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಸಾಮ, ದಾನ ಮೊದಲಾದ ಗುಣಗಳಿಂದಾಗಲಿ ದಂಡದಿಂದಾಗಲಿ ನೀನು ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ ಸೆಳೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಕೌಶಲ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ಅವನು ಅಂಗದನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ಅವನ ಏಕಾಕಿತನವನ್ನೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಲವಿದ್ದರೂ ಅನುಯಾಯಿಗಳಿಲ್ಲದೆ ಅದು ನಿಷ್ಫಲ ಎಂಬುದು ನೀತಿಸಾರ. ಸಾಮ, ದಾನ, ಭೇದ, ದಂಡ — ಇವು ನಾಲ್ಕು ಉಪಾಯಗಳು; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರನೆಯದಾದ ಭೇದವನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಪ್ರಯೋಗಿಸಲಾಗಿದೆ, ನಾಲ್ಕನೆಯದಾದ ದಂಡವನ್ನು ಅನಂತರ. ಮೊದಲು ಅನುಯಾಯಿಗಳನ್ನು ಬೇರ್ಪಡಿಸಿ, ಆಮೇಲೆ ನಾಯಕನನ್ನು ಹೆದರಿಸುವುದು — ಈ ಕ್ರಮ ಶಾಸ್ತ್ರಸಮ್ಮತ. ‘ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಂ ಪ್ರವದಾಮಿ ತೇ’ (ನಿನಗೆ ನೇರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹನುಮಂತನು ಕಪಟವನ್ನು ಆಚರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಸ್ಪಷ್ಟವಾದಿತ್ವದಿಂದಲೇ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ಬಲಶಾಲಿಯೊಡನೆ ದುರ್ಬಲನು ವೈರ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ಸುಮ್ಮನೆ ಕುಳಿತಿರುವುದನ್ನೂ ನೀತಿಜ್ಞರು (ಅಪಾಯಕರವೆಂದು) ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ಆದ್ದರಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಯಸುವ ದುರ್ಬಲನು ವೈರವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳಬಾರದು. ಯಾವುದನ್ನು ನೀನು ತಾಯಿಯಂತೆ (ರಕ್ಷಿಸುವುದೆಂದು) ಭಾವಿಸುತ್ತೀಯೋ, ಈ ಬಿಲವು ಭೇದಿಸಲಾಗದ್ದು ಎಂದು ಕೇಳಿದ ಆ ಮಾತು ವ್ಯರ್ಥ; ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಾಣಗಳಿಗೆ ಇದನ್ನು ಸೀಳುವುದು ಅತ್ಯಲ್ಪ ಕೆಲಸ. ಹಿಂದೆ ವಜ್ರಾಯುಧವನ್ನು ಎಸೆದು ಇಂದ್ರನು ಇಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದುದು ಅತ್ಯಲ್ಪವೇ; ಲಕ್ಷ್ಮಣನಾದರೋ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಇದನ್ನು ಎಲೆಯ ದೊನ್ನೆಯಂತೆ ಒಡೆದುಹಾಕಬಲ್ಲನು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಅಂತಹ ಅನೇಕ ನಾರಾಚಗಳಿವೆ — ವಜ್ರ-ಸಿಡಿಲುಗಳಂತೆ ಕಠೋರ ಸ್ಪರ್ಶವುಳ್ಳವು, ಬೆಟ್ಟಗಳನ್ನೂ ಸೀಳುವಂಥವು.’ ಹೀಗೆ ಹನುಮಂತನು ತಾರನು ತೋರಿಸಿದ ಆಶ್ರಯವನ್ನೇ ನಿರಾಶ್ರಯವನ್ನಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಗುಹೆಯ ಆಶ್ರಯವು ತಾಯಿಯಂತೆ ಕಾಪಾಡುವುದೆಂದು ತಾರನು ಹುಟ್ಟಿಸಿದ ಆಸೆಯನ್ನೇ ಅವನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸೀಳುತ್ತಾನೆ; ಆಶ್ರಯ ನಾಶವಾದ ಮೇಲೆ ಶರಣಾಗತಿಯೊಂದೇ ಮಾರ್ಗ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಅವನ ಉಪಾಯಕ್ರಮ. ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸೂತ್ರವೊಂದು ಇಲ್ಲಿ ಉದ್ಧರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಬಲಶಾಲಿಯೊಡನೆ ವೈರ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡ ದುರ್ಬಲನು ಸುಮ್ಮನೆ ಕುಳಿತಿದ್ದರೂ ನೆಮ್ಮದಿಯಾಗಿರಲಾರನು, ಏಕೆಂದರೆ ವೈರವು ತಾನಾಗಿ ಶಮನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಬಿಲದ ಅಭೇದ್ಯತೆಯನ್ನು ತಾರನು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿಯೇ ಮುಂದಿಟ್ಟಿದ್ದನು; ಅದನ್ನೇ ಹನುಮಂತನು ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರಪ್ರಹಾರದ ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ಖಂಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ವಜ್ರದಿಂದ ಅಲ್ಪವಾಗಿ ಮಾಡಲಾದುದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಾಣಗಳಿಗೆ ಸುಲಭ ಎಂದು.

‘ಶತ್ರುತಾಪನನೇ, ನೀನು ಇಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ ಕೂಡಲೇ ಎಲ್ಲ ವಾನರರೂ ನಿಶ್ಚಯಮಾಡಿಕೊಂಡು ನಿನ್ನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವರು. ಹೆಂಡತಿ-ಮಕ್ಕಳನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾ, ಸದಾ ಉದ್ವಿಗ್ನರಾಗಿ, ಹಸಿದು, ದುಃಖದ ಹಾಸಿಗೆಗಳಿಂದ ಬಳಲಿ ಅವರು ನಿನ್ನನ್ನು ಹಿಂದೆ ಸರಿಸುವರು. ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುವ ಸ್ನೇಹಿತರೂ ಬಂಧುಗಳೂ ಇಲ್ಲದ ನೀನು ಅಲ್ಲಾಡುವ ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿಗೂ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಬೆಚ್ಚಿಬೀಳುವೆ. ಧರ್ಮಮಾರ್ಗದಿಂದ ವಿಮುಖನಾದವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಬಯಸುವ, ಘೋರವಾದ, ಮಹಾವೇಗವುಳ್ಳ, ಎದುರಿಸಲಾಗದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಾಣಗಳು ನಿನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲದಿರುವುದು ಎಂದಿಗೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.’ ಈ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಹನುಮಂತನು ಅಂಗದನ ಮುಂದೆ ಏಕಾಕಿ ಜೀವನದ ಚಿತ್ರವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹಸಿವು, ಭಯ, ನಿದ್ರಾಹೀನತೆ, ಬಂಧುವಿರಹ. ಇಂದು ಮರಣವೇ ಮೇಲು ಎಂದು ಭಾವಿಸುವವನ ಮುಂದೆ ಮರಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ಕಷ್ಟಕರವಾದ ಜೀವನವನ್ನು ತೋರಿಸಲು ಅವನು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದಲೇ ಅವನ ನಿಶ್ಚಯ ಸಡಿಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಸಿವು, ಹೆಂಡತಿ-ಮಕ್ಕಳ ನೆನಪು, ಕಠಿಣವಾದ ಹಾಸಿಗೆ — ಈ ಮೂರು ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಅನುಯಾಯಿಗಳು ಕ್ರಮೇಣ ಕೈಬಿಡುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದು ಲೋಕಾನುಭವಸಿದ್ಧ. ‘ಪೃಷ್ಠತಃ ಕರಿಷ್ಯಂತಿ’ (ಹಿಂದೆ ಸರಿಸುವರು) ಎಂಬ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾರ್ಮಿಕ — ತ್ಯಾಗವು ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ, ನಿಧಾನವಾಗಿ ಹಿಂದೆ ಸರಿಸುವುದರಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ‘ಅಪವೃತ್ತಮ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಸ್ವಧರ್ಮದಿಂದ ವಿಮುಖನಾದವನನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ರಾಮಕಾರ್ಯದಿಂದ ವಿಮುಖನಾದವನ ವಧೆ ಅನಿವಾರ್ಯ ಎಂಬುದೇ ಭಯದ ಮೂಲ.

‘ನಮ್ಮೊಡನೆ ಹೋಗಿ ವಿನೀತನಾಗಿ ಬಳಿ ನಿಂತ ನಿನ್ನನ್ನು ಸುಗ್ರೀವನು ಅನುಕ್ರಮವಾಗಿ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುವನು. ನಿನ್ನ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನು ಧರ್ಮರಾಜನು, ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಬಯಸುವವನು, ದೃಢವ್ರತನು, ಶುಚಿಯು, ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞನು; ಅವನು ಎಂದಿಗೂ ನಿನ್ನನ್ನು ನಾಶಮಾಡನು. ಅವನು ನಿನ್ನ ತಾಯಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಬಯಸುವವನು; ಅವನ ಜೀವನವೇ ಅವಳಿಗಾಗಿ; ಅವನಿಗೆ ಬೇರೆ ಮಕ್ಕಳಿಲ್ಲ — ಆದ್ದರಿಂದ ಅಂಗದನೇ, ಹೋಗೋಣ.’ ಭೇದದಿಂದ ಆರಂಭವಾದ ಮಾತು ಸಾಮದಿಂದಲೇ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ತಾರೆಯ ಪುತ್ರವಾತ್ಸಲ್ಯ, ಸುಗ್ರೀವನ ಅಪುತ್ರತೆ, ರಾಜ್ಯದ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರ — ಈ ಮೂರನ್ನೂ ಒಂದೆಡೆ ಜೋಡಿಸಿ ಹನುಮಂತನು ಅವನ ಹಿಂದಿರುಗುವಿಕೆಯನ್ನು ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತವಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಗಮ್ಯತಾಮ್’ (ಹೋಗೋಣ) ಎಂಬ ಭಾವೇಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲ, ವಿನಯಪೂರ್ವಕವಾದ ನಿವೇದನೆಯೇ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಭೇದದಿಂದ ಆರಂಭವಾದ ಉಪಾಯ ಸಾಮದಿಂದ ಮುಗಿಯಿತು; ಹನುಮಂತನ ಮಾತು ದಂಡ, ಭೇದ, ಸಾಮಗಳ ಒಂದು ಸಮ್ಮಿಲನ ಎಂದು ಹೇಳಬಹುದು.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे चतुःपञ्चाशः सर्गः॥ ५४॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ