ಸರ್ಗ
ಸುಗ್ರೀವನ ಭೂಮಂಡಲ ಪರಿಕ್ರಮಣದ ಕಥೆ
ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆ, ದುಂದುಭಿಯ ವೃತ್ತಾಂತ, ಬಿಲದ್ವಾರವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿದುದು, ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿದುದು, ವಾಲಿ ಬೆನ್ನಟ್ಟಿದುದು, ನಾಲ್ಕು ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಅಲೆದಾಟ, ಮತಂಗನ ಶಾಪ, ಋಷ್ಯಮೂಕದಲ್ಲಿ ವಾಸ
ವಾನರೇಂದ್ರರು ಹೊರಟುಹೋದ ಮೇಲೆ ರಾಮನು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಕೇಳಿದನು — ‘ನೀನು ಭೂಮಿಯ ಇಡೀ ಮಂಡಲವನ್ನು ಹೇಗೆ ತಿಳಿದಿರುವೆ?’ ಪ್ರಶ್ನೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವೇ; ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯಲ್ಲೇ ವಾಸಿಸುವ ವಾನರನೊಬ್ಬನು ಎಲ್ಲ ದೇಶಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನೂ ಗಡಿಗಳನ್ನೂ ಹೇಗೆ ಬಲ್ಲನು ಎಂಬುದು ರಾಮನ ವಿಸ್ಮಯ. ಸುಗ್ರೀವನಾದರೋ ವಿನಮ್ರನಾಗಿ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳುವೆನು, ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು.’ ‘ಪ್ರಣತಾತ್ಮವಾನ್’ (ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಬಾಗಿದವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ವಿನಯ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಅವನಿಗೆ ಜ್ಞಾನವಿದೆ, ಆದರೆ ಗರ್ವವಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದಲೇ ಮುಂದಿನ ಕಥೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ — ಅದು ಸುಗ್ರೀವನ ಹಿಂದಿನ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನೂ ವಾಲಿಯೊಡನೆ ವೈರದ ಮೂಲವನ್ನೂ ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಶ್ನೆ ಕಥಾಮುಖವೂ ಹೌದು — ಇದರಿಂದಲೇ ಸುಗ್ರೀವನ ಹಿಂದಿನ ವೃತ್ತಾಂತವೂ ವಾಲಿಯೊಡನಿನ ವೈರದ ಮೂಲವೂ ಕೇಳುಗರಿಗೆ ಬೆಳಕಿಗೆ ಬರುತ್ತವೆ.
‘ವಾಲಿಯು ಕೋಣದ ಆಕಾರದ ದುಂದುಭಿಯೆಂಬ ದಾನವನನ್ನು ಮಲಯಪರ್ವತದ ಕಡೆಗೆ ಅಟ್ಟಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಆ ಕೋಣವು ಮಲಯದ ಗುಹೆಯನ್ನು ಹೊಕ್ಕಿತು. ಅದನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ವಾಲಿಯೂ ಅಲ್ಲಿಗೇ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಆಗ ನಾನು ವಿನೀತನಾಗಿ ಗುಹೆಯ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟೆನು — ಅಣ್ಣನು ನನ್ನನ್ನು ಇಲ್ಲೇ ಇರುವಂತೆ ಆದೇಶಿಸಿದನು. ಒಂದು ವರ್ಷ ಕಳೆದರೂ ವಾಲಿ ಹೊರಗೆ ಬರಲಿಲ್ಲ.’ ಮುದ್ರಣದ ಕೆಳಗಿನ ಟಿಪ್ಪಣಿಯಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದೇನೆಂದರೆ, ‘ದುಂದುಭಿ’, ‘ಕೋಣ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದಗಳಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಅವನ ಮಗನಾದ ಮಾಯಾವಿಯೇ ನಿರ್ದೇಶಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಮುಂದಿನ ಕಥೆ ಅವನ ವೃತ್ತಾಂತಕ್ಕೇ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ‘ವಿನೀತವತ್’ (ವಿನೀತನಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದ ಸುಗ್ರೀವನ ಆಜ್ಞಾಪಾಲನೆಯನ್ನೂ ಭ್ರಾತೃಭಕ್ತಿಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸಂವತ್ಸರೇ ಗತೇ’ (ಒಂದು ವರ್ಷ ಕಳೆದಮೇಲೆ) ಎಂಬ ಕಾಲನಿರ್ದೇಶದಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ದೀರ್ಘ ಕಾಯುವಿಕೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಅವನು ಬೇಗನೆ ಗುಹೆಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಲಿಲ್ಲ, ವರ್ಷಪರ್ಯಂತ ಬಾಗಿಲಲ್ಲೇ ನಿಂತಿದ್ದನು. ಇದೇ ಅವನ ನಿರ್ದೋಷತೆಗೆ ಮೊದಲ ಪ್ರಮಾಣ.
‘ಅನಂತರ ಆ ಬಿಲವು ರಕ್ತದ ರಭಸದಿಂದ ತುಂಬಿಹೋಯಿತು. ಅದನ್ನು ಕಂಡು ನಾನು ವಿಸ್ಮಿತನಾದೆನು, ಅಣ್ಣನ ಶೋಕದಿಂದ ವಿಷ ತಿಂದವನಂತೆ ಪೀಡಿತನಾದೆನು. ಆಗ ಬುದ್ಧಿಗೆಟ್ಟು ಹೀಗೆ ಭಾವಿಸಿದೆನು — ಹಿರಿಯನು ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ಹತನಾದನು. ಅನಂತರ ಬೆಟ್ಟದಂತಹ ಬಂಡೆಯನ್ನು ನಾನು ಬಿಲದ ಬಾಗಿಲಿಗೆ ಇರಿಸಿದೆನು. ಹೊರಬರಲಾರದೆ ಆ ಕೋಣ ನಾಶವಾಗುವುದು ಎಂಬುದು ನನ್ನ ಆಲೋಚನೆಯಾಗಿತ್ತು. ಅನಂತರ ಅವನ ಜೀವದ ಬಗ್ಗೆ ನಿರಾಶನಾಗಿ ನಾನು ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ಬಂದೆನು.’ ಇಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಕೃತ್ಯ ದುಷ್ಟಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಮಾಡಿದುದಲ್ಲ, ಅಣ್ಣನ ಮರಣವನ್ನು ಊಹಿಸಿ ಶತ್ರುವನ್ನು ತಡೆಯಲು ಮಾಡಿದುದು ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ. ರಕ್ತದ ಹೊಳೆ ನಿಜವಾಗಿ ದಾನವನದೇ ಆಗಿತ್ತು, ಆದರೆ ಅದೇ ಅಣ್ಣತಮ್ಮಂದಿರ ವೈರದ ಬೀಜವಾಯಿತು. ‘ಸುವ್ಯಕ್ತಂ ನಿಹತೋ ಗುರುಃ’ (ಹಿರಿಯನು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಹತನಾದನು) ಎಂಬ ಊಹೆಯೇ ಅವನ ಕೃತ್ಯದ ಮೂಲ; ಪ್ರಮಾಣವಾದರೋ ರಕ್ತದ ಹೊಳೆ ಮಾತ್ರ. ಆದರೆ ಆ ರಕ್ತ ದಾನವನದು ಎಂಬುದು ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿಯಲಿಲ್ಲ — ಎಲ್ಲ ಅನರ್ಥದ ಬೀಜ ಇಲ್ಲೇ ಇದೆ.
‘ಅಲ್ಲಿ ಮಹತ್ತಾದ ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ರುಮೆಯೊಡನೆ ತಾರೆಯನ್ನೂ ಪಡೆದು ಮಿತ್ರರೊಡನೆ ನಾನು ಚಿಂತೆಯಿಲ್ಲದೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದೆನು. ಅನಂತರ ಆ ದಾನವನನ್ನು ಕೊಂದು ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ವಾಲಿ ಹಿಂದಿರುಗಿ ಬಂದನು. ಅವನ ಮೇಲಿನ ಗೌರವದಿಂದಲೂ ಭಯದಿಂದಲೂ ಕಟ್ಟುಬಿದ್ದು ನಾನು ಆ ಕ್ಷಣವೇ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಅವನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟೆನು.’ ಆದರೆ ದುಷ್ಟಾತ್ಮನಾದ ವಾಲಿ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಬಯಸಿದನು; ಅವನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಕ್ಷೋಭೆಗೊಂಡಿದ್ದವು — ಬಿಲದ ಬಾಗಿಲನ್ನು ಮುಚ್ಚಿದುದು ವಂಚನೆ ಎಂದು ಅವನು ಭಾವಿಸಿದನು. ಸಚಿವರೊಡನೆ ಓಡುತ್ತಿದ್ದ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಅವನು ಬೆನ್ನಟ್ಟಿದನು. ‘ಅದದಾಂ ರಾಜ್ಯಮ್’ (ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೊಟ್ಟೆನು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ನಿರ್ದೋಷತೆ ತೋರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಅವನು ರಾಜ್ಯದ ಆಸೆಯಿಂದ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ, ಅಣ್ಣನು ಬಂದೊಡನೆ ಅದನ್ನು ತಾನಾಗಿಯೇ ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿದನು. ವಾಲಿಯ ಕೋಪವಾದರೋ ಶಮನವಾಗಲಿಲ್ಲ; ಬಿಲದ ಬಾಗಿಲು ಮುಚ್ಚಿದುದು, ರಾಜ್ಯವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡುದು — ಎರಡನ್ನೂ ಅವನು ವಂಚನೆಯೆಂದೇ ಭಾವಿಸಿದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿದರೂ ವೈರ ನಿಲ್ಲಲಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಪ್ರಾಣಕ್ಕೇ ಸಂಕಟ ಒದಗಿತು.
‘ಅನಂತರ ಆ ವಾಲಿಯಿಂದ ಬೆನ್ನಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟು ನಾನು ಅನುಚರರೊಡನೆ ಓಡಿದೆನು. ಓಡುತ್ತಾ ನಾನು ಬಗೆಬಗೆಯ ನದಿಗಳನ್ನೂ ವನಗಳನ್ನೂ ನಗರಗಳನ್ನೂ ಕಂಡೆನು. ಆಗ ಭೂಮಿ ನನಗೆ ಕನ್ನಡಿಯ ತಳದಂತೆ, ಕೊಳ್ಳಿಯ ಚಕ್ರದಂತೆ, ಹಸುವಿನ ಗೊರಸಿನ ಗುರುತಿನಂತೆ ಕಂಡಿತು.’ ಕೊಳ್ಳಿಚಕ್ರದ ಉಪಮೆ ವೇಗದ ಅತಿಶಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ತಿರುಗಿಸುತ್ತಿರುವ ಉರಿಯುವ ಕೊಳ್ಳಿಯ ವೃತ್ತ ಒಂದೇ ಆಗಿ ಕಾಣುವಂತೆ, ಭೂಮಂಡಲವೂ ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಆಯಿತು; ಗೊರಸಿನ ಗುರುತಿನ ಉಪಮೆ ಅದರ ಕಿರಿದಾಗುವಿಕೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಅನಂತರ ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋಗಿ ಬಗೆಬಗೆಯ ಮರಗಳನ್ನೂ ಕಣಿವೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ರಮ್ಯವಾದ ಪರ್ವತಗಳನ್ನೂ ವಿವಿಧ ಸರೋವರಗಳನ್ನೂ ಕಂಡೆನು. ಅಲ್ಲಿ ಧಾತುಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಉದಯಪರ್ವತವನ್ನೂ ಅಪ್ಸರೆಯರ ನೆಲೆಯಾದ ಕ್ಷೀರೋದ ಸಾಗರವನ್ನೂ ಕಂಡೆನು.’ ಹೀಗೆ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರ ತಾನಾಗಿಯೇ ಹೊರಹೊಮ್ಮುತ್ತದೆ — ಭಯದಿಂದ ಓಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವನು ಇಡೀ ಭೂಗೋಳವನ್ನು ಕಂಡನು. ಮೊದಲು ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋದನು, ಏಕೆಂದರೆ ಪಲಾಯನ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸೂರ್ಯೋದಯದ ಕಡೆಗೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಉದಯಪರ್ವತವೂ ಕ್ಷೀರೋದವೂ ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕಿನ ಗಡಿಗುರುತುಗಳು ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.
‘ವಾಲಿಯಿಂದ ಬೆನ್ನಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟು ಅಟ್ಟಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ ನಾನು, ಓ ಪ್ರಭುವೇ, ಆಗ ಒಡನೆಯೇ ಹಿಂದಿರುಗಿ ಹೊರಟೆನು. ಆ ದಿಕ್ಕಿನಿಂದ ಮತ್ತೆ ವಿಂಧ್ಯದ ಮರಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಚಂದನವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ದಕ್ಷಿಣದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೊರಟೆನು. ಮರಗಳ ಮತ್ತು ಬೆಟ್ಟಗಳ ನಡುವೆ ನೋಡುತ್ತಾ ದಕ್ಷಿಣದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಪಶ್ಚಿಮದಿಕ್ಕನ್ನು ತಲುಪಿದೆನು; ಅಲ್ಲಿಯೂ ವಾಲಿ ನನ್ನನ್ನು ಬೆನ್ನಟ್ಟಿದನು. ಬಗೆಬಗೆಯ ದೇಶಗಳನ್ನೂ ಗಿರಿಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಅಸ್ತಪರ್ವತವನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಾ, ಆ ಅಸ್ತಗಿರಿಯನ್ನು ತಲುಪಿ ಉತ್ತರದಿಕ್ಕಿಗೆ ಓಡಿದೆನು. ಹಿಮವಂತನನ್ನೂ ಮೇರುವನ್ನೂ ಉತ್ತರಸಮುದ್ರವನ್ನೂ ತಲುಪಿದೆನು; ವಾಲಿಯಿಂದ ಬೆನ್ನಟ್ಟಲ್ಪಡುತ್ತಾ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಕಾಣಲಿಲ್ಲ.’ ನಾಲ್ಕೂ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿನ ಈ ಅಲೆದಾಟ ಪ್ರವಾಸವಲ್ಲ, ಪ್ರಾಣರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಪಲಾಯನ; ಆದರೂ ಅದರಿಂದಲೇ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಭೂಗೋಳಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾಯಿತು. ನಾಲ್ಕು ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಅಲೆದಾಟ — ಪೂರ್ವ, ದಕ್ಷಿಣ, ಪಶ್ಚಿಮ, ಉತ್ತರ — ಇದೇ ಕ್ರಮವು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಯೂಥಪತಿಗಳನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸುವಾಗಲೂ ಕಂಡುಬಂದಿತು; ತಾನು ಸ್ವತಃ ಅನುಭವಿಸಿದುದನ್ನೇ ಅವನು ಇತರರಿಗೆ ಆದೇಶಿಸಿದನು. ಅಸ್ತಗಿರಿ, ಹಿಮವಂತ, ಮೇರು ಮತ್ತು ಉತ್ತರಸಮುದ್ರ — ಇವು ಅವನಿಗೆ ಪಶ್ಚಿಮ ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕುಗಳ ಗಡಿಗುರುತುಗಳು.
‘ಆಗ ಬುದ್ಧಿಸಂಪನ್ನನಾದ ಹನುಮಂತನು ನನಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ಓ ರಾಜನೇ, ಈಗ ನನಗೆ ನೆನಪಾಯಿತು: ವಾನರೇಶ್ವರನಾದ ವಾಲಿ ಮತಂಗನಿಂದ ಈ ಆಶ್ರಮಮಂಡಲದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಶಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ — ವಾಲಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರೆ ಅವನ ತಲೆ ನೂರು ಹೋಳಾಗುವುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ವಾಸ ಸುಖವಾಗಿಯೂ ನಿರುದ್ವಿಗ್ನವಾಗಿಯೂ ಇರುವುದು.’ ‘ಓ ರಾಜಕುಮಾರನೇ, ಅನಂತರ ಋಷ್ಯಮೂಕಪರ್ವತವನ್ನು ತಲುಪಿ ನಾವು ಅಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದೆವು; ಮತಂಗನ ಭಯದಿಂದ ವಾಲಿ ಆಗ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಲಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಆಗ ನಾನು ಇಡೀ ಭೂಮಂಡಲವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಂಡೆನು, ಅನಂತರ ಈ ಗುಹೆಗೆ ಬಂದೆನು.’ ಹೀಗೆ ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಹನುಮಂತನ ಪ್ರಾಜ್ಞತೆಯೂ ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಬೆಳಗುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನ ನೆನಪೇ ಆಗ ಸುಗ್ರೀವನ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಕಾಪಾಡಿತು; ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಅವನ ಪ್ರಜ್ಞೆಯ ಕಾರ್ಯಸಾಧಕತೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ, ಅದು ಮುಂದೆ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅರಳುವುದು. ಅಂದಿನಿಂದ ಋಷ್ಯಮೂಕವೇ ಅವರ ಆಶ್ರಯ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे षट्चत्वारिंशः सर्गः॥ ४६॥