ಸರ್ಗ
ರಾಮಾದಿ ನಾಲ್ವರ ವಿವಾಹ
ಯುಧಾಜಿತ್ತಿನ ಆಗಮನ, ವಸಿಷ್ಠನಿಂದ ವೇದಿನಿರ್ಮಾಣ, ಜನಕನಿಂದ ಕನ್ಯಾದಾನ, ಅಗ್ನಿಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ
ಈ ಸರ್ಗದ ಹೊತ್ತಿಗೆ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನೂ ಶತಾನಂದನೂ ಹೇಳಿದ ಹಿಂದಿನ ಕಥೆಗಳು ಮುಗಿದಿವೆ; ಇನ್ನು ನಾಲ್ವರು ರಾಘವರ ವಿವಾಹವೇ ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದಶರಥನು ಮಕ್ಕಳಿಗಾಗಿ ಗೋದಾನಸಂಸ್ಕಾರವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದನು. ಆ ರಾಜನು ಆ ಉತ್ತಮ ಗೋದಾನವನ್ನು ಮಾಡಿದ ದಿನವೇ ವೀರನಾದ ಯುಧಾಜಿತ್ತು ಮಿಥಿಲೆಗೆ ಬಂದನು. ಅವನು ಕೇಕಯರಾಜನ ಮಗ, ಭರತನ ಸ್ವಂತ ಸೋದರಮಾವ. ಅವನು ದಶರಥನನ್ನು ಕಂಡು ಕುಶಲವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿ ಹೀಗೆಂದನು: ‘ಕೇಕಯಾಧಿಪತಿಯಾದ ರಾಜನು ಸ್ನೇಹದಿಂದ ನಿನ್ನ ಕುಶಲವನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದಾನೆ; ಯಾರ ಕುಶಲವನ್ನು ನೀನು ಬಯಸುವೆಯೋ ಅವರೂ ಈಗ ಆರೋಗ್ಯದಿಂದಿದ್ದಾರೆ. ರಾಜೇಂದ್ರ, ಆ ಮಹೀಪತಿ ನನ್ನ ಸೋದರಳಿಯ ಭರತನನ್ನು ನೋಡಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ, ರಘುನಂದನ, ನಾನು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋಗಿದ್ದೆ. ಅಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಮಕ್ಕಳು ವಿವಾಹಕ್ಕಾಗಿ ನಿನ್ನೊಡನೆ ಮಿಥಿಲೆಗೆ ಹೋಗಿದ್ದಾರೆಂದು ಕೇಳಿದೆನು. ಆದ್ದರಿಂದ ತಂಗಿಯ ಮಗನನ್ನು ನೋಡಬಯಸಿ ನಾನು ತ್ವರೆಯಿಂದ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದೆನು.’ ಹೀಗೆ ಬಂದ ಪ್ರಿಯ ಅತಿಥಿಯನ್ನು ಕಂಡು ದಶರಥನು ಪೂಜಾರ್ಹನಾದ ಅವನನ್ನು ಪರಮ ಸತ್ಕಾರಗಳಿಂದ ಪೂಜಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದು: ವಿವಾಹಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಬಂಧುಸಮಾಗಮವೂ ಅದರ ಅಂಗವೇ; ಯುಧಾಜಿತ್ತಿನ ಆಗಮನದಿಂದ ಭರತನ ತಾಯಿಯ ತವರುಕುಲವೂ ಉತ್ಸವದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಯಾರ ಆಹ್ವಾನದ ಅಪೇಕ್ಷೆಯೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೆ ಅವನು ಮೊದಲು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋಗಿ, ಅಲ್ಲಿ ರಾಜಕುಲ ಬರಿದಾಗಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಮಿಥಿಲೆಗೆ ಬಂದನು; ಇದರಿಂದ ಕಥೆಯ ದೇಶಾಂತರವೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಯುಧಾಜಿತ್ತು ಮುಂದಿನ ಕಾಂಡಗಳಲ್ಲಿ ಭರತನ ಪ್ರವಾಸಕ್ಕೆ ಕಾರಣನಾಗುವನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಅವನ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ನೆನಪಿಡಬೇಕು. ಇಲ್ಲಿ ಗೋದಾನವೆಂದರೆ ಕೇಶಾಂತಸಂಸ್ಕಾರ, ಅದನ್ನು ವಿವಾಹಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ವರನು ಮಾಡಬೇಕು; ಅದರಲ್ಲಿ ಹಸುಗಳನ್ನು ದಾನ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಆ ಹೆಸರು. ಇದರಿಂದ ವಿವಾಹದ ಎಲ್ಲ ಪೂರ್ವಾಂಗಗಳೂ ಅದೇ ದಿನ ಮುಗಿದಿದ್ದುವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಯುಧಾಜಿತ್ತಿನ ಮಾತು ಕೇವಲ ಕುಶಲಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲ, ಭರತನನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯುವ ಬೇಡಿಕೆಯೂ ಹೌದು; ಅದು ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪೂರೈಸುವುದಿಲ್ಲ.
ಅನಂತರ ದಶರಥನು ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಮಕ್ಕಳೊಡನೆ ಆ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಕಳೆದನು. ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಮತ್ತೆ ಎದ್ದು ತತ್ತ್ವಜ್ಞನಾದ ಆ ರಾಜನು ನಿತ್ಯಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ಋಷಿಗಳನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಜನಕನ ಯಜ್ಞಶಾಲೆಗೆ ಬಂದನು. ‘ವಿಜಯ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಯೋಗ್ಯ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ, ಸರ್ವಾಭರಣಭೂಷಿತರಾದ ಸಹೋದರರೊಡನೆ ಕೂಡಿ, ಕೌತುಕಮಂಗಳವನ್ನು ಮಾಡಿಸಿಕೊಂಡ ರಾಮನು ವಸಿಷ್ಠನನ್ನೂ ಇತರ ಮಹರ್ಷಿಗಳನ್ನೂ ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದನು. ಆಗ ಭಗವಾನ್ ವಸಿಷ್ಠನು ವೈದೇಹನಾದ ಜನಕನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಹೀಗೆಂದನು. ಇಲ್ಲಿ ಮುಹೂರ್ತದ ‘ವಿಜಯ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಔಚಿತ್ಯವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು - ವರನು ವಧುವನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಕಾಲವೇ ವಿಜಯ. ಹಾಗೆಯೇ ಮುನಿಗಳನ್ನು ಮುಂದಿಡುವುದರಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗುವುದು - ರಾಜಕುಲದಲ್ಲಿಯೂ ಧರ್ಮದ ನಾಯಕರು ಮುನಿಗಳೇ, ರಾಜನು ಅವರ ಅನುಗಾಮಿ. ಕೌತುಕಮಂಗಳವೆಂದರೆ ವಿವಾಹಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಮಾಡುವ ಕಂಕಣಬಂಧನ ಮೊದಲಾದ ಮಂಗಳಕರ್ಮ; ಅದು ನಾಲ್ವರು ಸಹೋದರರಲ್ಲಿಯೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ನಡೆಯಿತು.
ವಸಿಷ್ಠನು ಹೇಳಿದನು: ‘ರಾಜನ್, ನರಶ್ರೇಷ್ಠರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಜ ದಶರಥನು ಕೌತುಕಮಂಗಳವನ್ನು ಮಾಡಿಸಿಕೊಂಡ ಮಕ್ಕಳೊಡನೆ ದಾತನಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ದಾತನೂ ಸ್ವೀಕರಿಸುವವನೂ ಸೇರಿದಾಗಲೇ ಎಲ್ಲ ಅರ್ಥಗಳೂ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಉತ್ತಮವಾದ ವಿವಾಹಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಿ ನಿನ್ನ ಧರ್ಮವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸು.’ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ವಸಿಷ್ಠನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು, ಪರಮೋದಾರನೂ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಪರಮಧರ್ಮಜ್ಞನೂ ಆದ ಜನಕನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು: ‘ನನ್ನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ದ್ವಾರಪಾಲಕ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ? ಅವನು ಯಾರ ಆಜ್ಞೆಗಾಗಿ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ? ತನ್ನ ಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಮತ್ತೆ ಯಾವ ವಿಚಾರ? ಈ ರಾಜ್ಯ ನನ್ನದು ಹೇಗೋ ಹಾಗೆಯೇ ನಿನ್ನದೂ ಹೌದು.’ ಈ ಉತ್ತರದಿಂದ ಜನಕನ ಔದಾರ್ಯ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ - ದಾತನು ಕೇವಲ ಕನ್ಯೆಯನ್ನು ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ, ಮನೆಯನ್ನೂ ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ವರನ ಕಡೆಯವರಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಸಿಷ್ಠನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ‘ದಾತೃಪ್ರತಿಗ್ರಹೀತೃಭ್ಯಾಮ್’ - ‘ದಾತನಿಂದಲೂ ಸ್ವೀಕರಿಸುವವನಿಂದಲೂ’ - ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದಾನಧರ್ಮದ ಮೂಲನಿಯಮವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಒಬ್ಬ ದಾತನಿಂದಾಗಲೀ ಒಬ್ಬ ಸ್ವೀಕರಿಸುವವನಿಂದಾಗಲೀ ಅಲ್ಲ, ಇಬ್ಬರ ಸಂಯೋಗದಿಂದಲೇ ದಾನ ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಜನಕನ ಸಮ್ಮತಿ ಅಪೇಕ್ಷಿತವಾಗಿತ್ತು, ಅದು ಆ ಕ್ಷಣವೇ ದೊರೆಯಿತು. ಜನಕನ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ‘ಸ್ವಗೃಹೇ’ - ‘ತನ್ನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ’ - ಎಂಬ ಪದ ಮಾರ್ಮಿಕ: ವರನ ಕಡೆಯವರಿಗೆ ವಧುವಿನ ಮನೆ ಪರರ ಮನೆಯಲ್ಲ.
ಜನಕನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನನ್ನ ಕನ್ಯೆಯರು ಸಮಸ್ತ ಕೌತುಕಮಂಗಳವನ್ನೂ ಮುಗಿಸಿ ವೇದಿಯ ಬುಡಕ್ಕೆ ಬಂದು, ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಗಳಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತ ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ. ನಾನೂ ಈಗಲೇ ಈ ವೇದಿಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡು ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನಿರ್ವಿಘ್ನವಾಗಿ ಮಾಡಲಿ; ಏಕೆ ತಡಮಾಡಬೇಕು?’ ಜನಕನು ಹೇಳಿದ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ದಶರಥನು ಆಗ ಎಲ್ಲ ಮಕ್ಕಳನ್ನೂ ಎಲ್ಲ ಋಷಿಗಣಗಳನ್ನೂ ಒಳಗೆ ಕರೆತಂದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕನ್ಯೆಯರನ್ನು ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸುವುದರಿಂದ ಅವರ ತೇಜಸ್ಸೂ ಶುದ್ಧಿಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ; ಅವರು ಭಯಗೊಂಡವರಾಗಲೀ ನಾಚಿಕೆಯಿಂದ ಮುಖ ತಗ್ಗಿಸಿದವರಾಗಲೀ ಅಲ್ಲ, ಯಜ್ಞಾಗ್ನಿಯಂತೆ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುವವರಾಗಿ ವರ್ಣಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಜನಕನ ‘ಏಕೆ ತಡಮಾಡಬೇಕು’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ ವಿವಾಹಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮುಹೂರ್ತವನ್ನು ಮೀರಬಾರದು ಎಂಬುದೂ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸದ್ಯಃ’ - ‘ಈಗಲೇ’ - ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಜನಕನು ಕನ್ಯೆಯರು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ತಾನೂ ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಅನಂತರ ವಿದೇಹರಾಜನು ವಸಿಷ್ಠನಿಗೆ ಹೀಗೆಂದನು: ‘ಧಾರ್ಮಿಕನಾದ ಋಷಿಯೇ, ಪ್ರಭುವೇ, ಋಷಿಗಳೊಡನೆ ಕೂಡಿ ಲೋಕಾಭಿರಾಮನಾದ ರಾಮನ ಸಮಸ್ತ ವಿವಾಹಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ನೆರವೇರಿಸು.’ ಜನಕನಿಗೆ ‘ಹಾಗೆಯೇ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಮಹಾತಪಸ್ವಿಯಾದ ಭಗವಾನ್ ಋಷಿ ವಸಿಷ್ಠನು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನನ್ನೂ ಧಾರ್ಮಿಕನಾದ ಶತಾನಂದನನ್ನೂ ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಮಂಟಪದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ವೇದಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಮೂವರು ಮುನಿಗಳ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು - ವಸಿಷ್ಠನು ರಘುಕುಲದ ಗುರು, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಇದೆಲ್ಲದರ ಪ್ರಯೋಜಕ, ಶತಾನಂದನು ಜನಕಕುಲದ ಪುರೋಹಿತ; ಈ ಮೂವರ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲೇ ಕರ್ಮ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ‘ರಾಮಸ್ಯ ಲೋಕರಾಮಸ್ಯ’ ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳಿಂದ ಕವಿ ಶ್ಲೇಷವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ - ಲೋಕವನ್ನು ರಮಿಸುವವನೇ ರಾಮ. ಜನಕನು ತಾನೇ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ವರನ ಕಡೆಯ ಗುರುವಿನಿಂದಲೇ ಮಾಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದೂ ವಿವಾಹವಿಧಿಯ ಮರ್ಯಾದೆ.
ವಸಿಷ್ಠನು ಆ ವೇದಿಯನ್ನು ಸುತ್ತಲೂ ಗಂಧಪುಷ್ಪಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿದನು. ಚಿನ್ನದ ಪಾಲಿಕೆಗಳಿಂದ, ಮೊಳಕೆಗಳುಳ್ಳ ಚಿತ್ರಿತ ಕುಂಭಗಳಿಂದ, ಮೊಳಕೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಮಣ್ಣಿನ ತಟ್ಟೆಗಳಿಂದ, ಧೂಪವುಳ್ಳ ಧೂಪಪಾತ್ರೆಗಳಿಂದ, ಶಂಖಪಾತ್ರೆಗಳಿಂದ, ಸ್ರುವಗಳಿಂದ, ಹೂಮಾಲೆಗಳಿಂದ, ಅರ್ಘ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಪೂಜಿತವಾದ ಪಾತ್ರೆಗಳಿಂದ, ಅರಳಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ ಪಾತ್ರೆಗಳಿಂದ, ಸಂಸ್ಕರಿಸಿದ ಅಕ್ಷತೆಗಳಿಂದ ಆ ವೇದಿ ಸಮಲಂಕೃತವಾಯಿತು. ಅನಂತರ ಸಮಾನವಾದ ದರ್ಭೆಗಳನ್ನು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಮಂತ್ರಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಹರಡಿ, ವಿಧಿಮಂತ್ರಗಳೊಡನೆ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ವೇದಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠ ವಸಿಷ್ಠನು ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಮ ಮಾಡಿದನು. ಈ ಸಾಮಗ್ರಿಯೆಲ್ಲವೂ ಗೃಹ್ಯಸೂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವುದೇ; ಕವಿ ಅದನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಎಣಿಸುತ್ತ ವಿವಾಹದ ವೈದಿಕ ಗರಿಮೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೊಳಕೆಗಳೆಂದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಜವೆಗೋಧಿಯ ಮೊಳಕೆಗಳು; ಮಂಗಳಕ್ಕಾಗಿ ಕಲಶಗಳಲ್ಲಿಯೂ ತಟ್ಟೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅವನ್ನು ಬಿತ್ತಲಾಗುತ್ತದೆ; ಅರಳು ವಿವಾಹದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಹೋಮಸಾಮಗ್ರಿ. ಈ ಇಡೀ ಪ್ರಕರಣ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ, ಪ್ರಚಲಿತ (ವಲ್ಗೇಟ್) ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಪಾಲಿಕೆಗಳೆಂದರೆ ಮೊಳಕೆ ಬಿತ್ತಲು ಬಳಸುವ ಚಿಕ್ಕ ಪಾತ್ರೆಗಳು; ಕುಂಭಗಳು ಚಿತ್ರಿತವಾದುವು, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಮೊಳಕೆಗಳನ್ನಿರಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಧೂಪಪಾತ್ರೆಗಳು ಧೂಪದೊಡನೆ, ಶಂಖಪಾತ್ರೆಗಳು ಅರ್ಘ್ಯಕ್ಕಾಗಿ. ಹೀಗೆ ವಿವಾಹವೇದಿಯಲ್ಲಿ ನೋಟ, ಸ್ಪರ್ಶ, ಗಂಧ, ಶ್ರವಣಗಳಿಗೂ ತೃಪ್ತಿಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಲಾಯಿತು. ಮಂತ್ರಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ದರ್ಭೆಗಳನ್ನು ಹರಡುವುದು ವೇದಿಯ ಸಿದ್ಧತೆಯ ಕೊನೆಯ ಅಂಗ; ಅದರ ಅನಂತರವೇ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು.
ಅನಂತರ ಜನಕನು ಸರ್ವಾಭರಣಭೂಷಿತಳಾದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕರೆತಂದು ಅಗ್ನಿಯ ಸಮಕ್ಷದಲ್ಲಿ ರಾಘವನಿಗೆ ಎದುರಾಗಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿ, ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಆನಂದವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಈ ನನ್ನ ಮಗಳು ಸೀತೆ ನಿನ್ನ ಸಹಧರ್ಮಚಾರಿಣಿ. ಇವಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು, ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ, ನಿನ್ನ ಕೈಯಿಂದ ಇವಳ ಕೈಯನ್ನು ಹಿಡಿ. ಪತಿವ್ರತೆಯೂ ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿನಿಯೂ ಆದ ಇವಳು ನೆರಳಿನಂತೆ ಸದಾ ನಿನ್ನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವಳು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ರಾಜನು ಆಗ ಮಂತ್ರಪೂತವಾದ ಜಲವನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ‘ಸಾಧು ಸಾಧು’ ಎನ್ನುತ್ತಿದ್ದ ದೇವತೆಗಳ ಮತ್ತು ಋಷಿಗಳ ಉದ್ಘೋಷ ಕೇಳಿಬಂದಿತು; ದೇವದುಂದುಭಿಗಳ ಘೋಷವೂ ಮಹಾ ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿಯೂ ಆಯಿತು. ಹೀಗೆ ಮಂತ್ರೋದಕಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಅವನು ತನ್ನ ಮಗಳು ಸೀತೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ‘ಸಹಧರ್ಮಚರೀ’ - ‘ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಜೊತೆಯಾಗಿ ನಡೆಯುವವಳು’ - ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಿವಾಹದ ಮೂಲವನ್ನೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಪತ್ನಿ ಭೋಗವಸ್ತುವಲ್ಲ, ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸಹಚಾರಿಣಿ. ‘ನೆರಳಿನಂತೆ ಅನುಸರಿಸುವಳು’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅಗಲಿಕೆಯಿಲ್ಲದಿರುವಿಕೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಈ ಉಪಮೆಯೇ ಮುಂದಿನ ಕಾಂಡಗಳಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಾಗ ಫಲಿಸುತ್ತದೆ. ಜಲವನ್ನು ಬಿಡುವುದು ಸಂಕಲ್ಪದ ಚಿಹ್ನೆ - ಅದರಿಂದ ದಾನ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಗೆ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ - ಪತಿವ್ರತೆ, ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿನಿ, ನೆರಳಿನಂತೆ ಅನುಸರಿಸುವವಳು; ಈ ಮೂರರಿಂದಲೇ ಅವಳ ಸಮಗ್ರ ಚರಿತ್ರೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಕೌಸಲ್ಯಾನಂದವರ್ಧನಮ್’ ಎಂದು ರಾಮನನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸುವಲ್ಲಿ ತಾಯಿಯ ಸ್ಮರಣೆಯನ್ನೂ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಜಲವನ್ನು ಬಿಟ್ಟ ಅನಂತರವೇ ದೇವತೆಗಳ ಸಾಧುವಾದ; ಅದರಿಂದ ದಾನಕ್ಕೆ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಅನುಮೋದನೆ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.
ಅನಂತರ ಹರ್ಷದಿಂದ ತುಂಬಿಹೋದ ಜನಕನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಬಾ, ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ನಾನು ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಿರುವ ಊರ್ಮಿಳೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು, ಅವಳ ಕೈಹಿಡಿ; ಕಾಲ ಮೀರದಿರಲಿ.’ ಅವನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಅವನು ಭರತನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ರಘುನಂದನ, ಮಾಂಡವಿಯ ಕೈಯನ್ನು ನಿನ್ನ ಕೈಯಿಂದ ಹಿಡಿ.’ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಮಿಥಿಲೇಶ್ವರನು ಶತ್ರುಘ್ನನಿಗೂ ಹೇಳಿದನು: ‘ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಶ್ರುತಕೀರ್ತಿಯ ಕೈಯನ್ನು ನಿನ್ನ ಕೈಯಿಂದ ಹಿಡಿ. ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಸೌಮ್ಯರು, ಎಲ್ಲರೂ ವ್ರತಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಚರಿಸಿದವರು.’ ಇಲ್ಲಿ ಊರ್ಮಿಳೆ ಜನಕನ ಸ್ವಂತ ಮಗಳು, ಮಾಂಡವಿ ಮತ್ತು ಶ್ರುತಕೀರ್ತಿ ಅವನ ತಮ್ಮ ಕುಶಧ್ವಜನ ಮಕ್ಕಳು; ಆದರೂ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಕೊಡುವವನು ಜನಕನೇ, ಏಕೆಂದರೆ ಹಿರಿಯನಾದ ಅವನೇ ಕುಲದ ಪ್ರತಿನಿಧಿ. ‘ಕಾಲ ಮೀರದಿರಲಿ’ ಎಂದು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳುವುದರಿಂದ ಮುಹೂರ್ತದ ಮಹತ್ತ್ವ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸುಚರಿತವ್ರತಾಃ’ - ‘ವ್ರತಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಚರಿಸಿದವರು’ - ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವರರು ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಪಾಲಿಸಿದ್ದನ್ನು ನೆನಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ - ಅದೇ ಗೃಹಸ್ಥಾಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಅಧಿಕಾರ ನೀಡುವ ಕಾರಣ. ಊರ್ಮಿಳೆಯ ದಾನದಲ್ಲಿ ‘ಮಯಾ ಉದ್ಯತಾಮ್’ - ‘ನಾನು ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಿರುವ’ - ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತಂದೆ ತಾನೇ ಒಪ್ಪಿಸುತ್ತಿರುವುದು ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.
ಜನಕನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಕಾಕುತ್ಸ್ಥರೇ, ನೀವು ಪತ್ನಿಯರೊಡನೆ ಕೂಡಿರಿ; ಕಾಲ ಮೀರದಿರಲಿ.’ ಜನಕನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ನಾಲ್ವರೂ ನಾಲ್ವರ ಕೈಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಕೈಗಳಿಂದ ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿದರು. ವಸಿಷ್ಠನ ಅಭಿಪ್ರಾಯಕ್ಕೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ನಡೆದ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಆ ರಘುಶ್ರೇಷ್ಠರು ಪತ್ನಿಯರೊಡನೆ ಅಗ್ನಿಗೂ ವೇದಿಗೂ ರಾಜನಿಗೂ ಋಷಿಗಳಿಗೂ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ, ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತ ವಿಧಿಯಿಂದ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ವಿವಾಹವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿಕೊಂಡರು. ಇಲ್ಲಿ ‘ವಸಿಷ್ಠನ ಅಭಿಪ್ರಾಯಕ್ಕೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ನಡೆದವರು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕರ್ಮವನ್ನು ಗುರುವಿನ ನಿರ್ದೇಶದಂತೆಯೇ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ, ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದಲ್ಲ, ಲೌಕಿಕ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಅಲ್ಲ ಎಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆಯ ಕ್ರಮವೂ ಸೂಚಕ - ಮೊದಲು ಅಗ್ನಿ, ಅನಂತರ ವೇದಿ, ಅನಂತರ ತಂದೆಯಾದ ರಾಜ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು; ಹೀಗೆ ದೇವತೆಗೆ, ಸಂಸ್ಕಾರಕ್ಕೆ, ಕುಲಕ್ಕೆ, ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ವಿವಾಹ ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ. ನಾಲ್ವರು ಕನ್ಯೆಯರ ಪಾಣಿಗ್ರಹಣ ನಾಲ್ವರು ವರರೊಡನೆ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ - ಇದು ಈ ವಿವಾಹದ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ.
ಆಗ ಅಂತರಿಕ್ಷದಿಂದ ಅತಿ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ಮಹಾ ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿಯಾಯಿತು. ದಿವ್ಯದುಂದುಭಿಗಳ ಘೋಷದೊಡನೆಯೂ ಗೀತವಾದ್ಯಗಳ ನಿನಾದದೊಡನೆಯೂ ಅಪ್ಸರೆಯರ ಸಮೂಹಗಳು ನರ್ತಿಸಿದುವು, ಗಂಧರ್ವರು ಮಧುರವಾಗಿ ಹಾಡಿದರು; ರಘುಶ್ರೇಷ್ಠರ ವಿವಾಹದಲ್ಲಿ ಆ ಅದ್ಭುತ ದೃಶ್ಯ ಕಂಡುಬಂದಿತು. ವಾದ್ಯಘೋಷಗಳಿಂದ ಮೊಳಗುತ್ತಿದ್ದ ಅಂಥ ಉತ್ಸವ ನಡೆಯುತ್ತಿರಲು ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಗಳಾದ ಅವರು ಮೂರು ಬಾರಿ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ ಪತ್ನಿಯರನ್ನು ವರಿಸಿದರು. ಅನಂತರ ಪತ್ನಿಯರೊಡನೆ ರಘುನಂದನರು ಬಿಡಾರಕ್ಕೆ ಹೋದರು; ರಾಜ ದಶರಥನೂ ಋಷಿಸಮೂಹದೊಡನೆಯೂ ಬಂಧುಗಳೊಡನೆಯೂ ಅವರನ್ನು ನೋಡುತ್ತ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಉಪಕಾರ್ಯಾ’ ಎಂದರೆ ವರನ ಕಡೆಯವರ ವಾಸಕ್ಕಾಗಿ ಕಲ್ಪಿಸಿದ ಬಿಡಾರ; ಇಂದಿಗೂ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ‘ಜನವಾಸ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ದಶರಥನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವುದು ವಾತ್ಸಲ್ಯದ ಚಿಹ್ನೆ - ತಂದೆ ವಧುಗಳೊಡನಿರುವ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಲೇ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರಕಥೆಗಳ ಪರ್ಯವಸಾನವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತ, ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಜನಕನು ಕನ್ಯಾಧನವನ್ನು ನೀಡುವುದಕ್ಕೂ ಪರಶುರಾಮನ ಆಗಮನಕ್ಕೂ ಭೂಮಿಕೆಯನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತದೆ. ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿ, ದುಂದುಭಿನಾದ, ಅಪ್ಸರೆಯರ ನೃತ್ಯ, ಗಂಧರ್ವಗೀತ - ಈ ನಾಲ್ಕು ದಿವ್ಯಚಿಹ್ನೆಗಳಿಂದ ಕವಿ ವಿವಾಹಕ್ಕೆ ದೈವಿಕ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೂರು ಬಾರಿ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಸಪ್ತಪದಿಯಂತೆ ವಿವಾಹದ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಅಂಗ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ಪತ್ನಿಯರೊಡನೆ ಬಿಡಾರಕ್ಕೆ ಹೋದರು, ವಿವಾಹಕರ್ಮ ಮುಗಿಯಿತು.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे त्रिसप्ततितमः सर्गः॥ ७३॥