ಸರ್ಗ
ಕುಶಧ್ವಜನ ಕನ್ಯೆಯರ ವರಣ ಮತ್ತು ಗೋದಾನ
ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಿಂದ ಭರತಶತ್ರುಘ್ನರಿಗಾಗಿ ಕುಶಧ್ವಜನ ಕನ್ಯೆಯರ ವರಣ, ಜನಕನಿಂದ ಅದರ ಸ್ವೀಕಾರ, ದಶರಥನಿಂದ ಮಕ್ಕಳ ಮಂಗಳಕ್ಕಾಗಿ ನಾಂದೀಶ್ರಾದ್ಧ ಮತ್ತು ಗೋದಾನ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಜನಕನು ನಿಮಿಯಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ತನ್ನ ವಂಶಾವಳಿಯನ್ನು ಹೇಳಿ, ಸೀತೆಯನ್ನೂ ಊರ್ಮಿಳೆಯನ್ನೂ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಗೆ ಕೊಡುವೆನೆಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದ್ದನು. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ ವೀರನಾದ ವೈದೇಹರಾಜನಿಗೆ ವಸಿಷ್ಠನೊಡನಿದ್ದ ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಉತ್ತರವಿತ್ತನು. ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ‘ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ಮತ್ತು ವಿದೇಹರ ಕುಲಗಳು ಅಚಿಂತ್ಯವಾದುವು, ಅಳೆಯಲಾಗದವು; ಇವಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಬೇರೆ ಯಾವ ಕುಲವೂ ಇಲ್ಲ. ಈ ವೈವಾಹಿಕ ಧರ್ಮಸಂಬಂಧ ಎರಡೂ ಕಡೆಯವರಿಗೆ ತಕ್ಕದ್ದು, ರೂಪಸಂಪತ್ತಿನಲ್ಲಿಯೂ ತಕ್ಕದ್ದು; ಏಕೆಂದರೆ ಊರ್ಮಿಳೆಯೊಡನೆ ಸೀತೆ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಗೆ ಅನುರೂಪಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದು: ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಯಾಚಕನಂತೆ ಆರಂಭಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಎರಡು ಕುಲಗಳ ಸಮಾನ ಗೌರವವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಅನುಗ್ರಹದ ಬೇಡಿಕೆಯಾಗದೆ ಸಮಾನರ ನಡುವಿನ ಒಪ್ಪಂದದಂತಾಗುತ್ತದೆ.
‘ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಾನು ಹೇಳಬೇಕಾದ ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತೂ ಇದೆ, ಅದನ್ನು ಕೇಳು’ ಎಂದು ಆರಂಭಿಸಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಕುಶಧ್ವಜನನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ: ‘ಈ ಧರ್ಮಜ್ಞನಾದ ರಾಜ ಕುಶಧ್ವಜನು ನಿನ್ನ ತಮ್ಮ. ಈ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಜನಿಗೆ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಯಲ್ಲೇ ಅಪ್ರತಿಮರಾದ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳಿದ್ದಾರೆ. ಅವರನ್ನು ನಾವು ಪತ್ನಿಯರನ್ನಾಗಿ ವರಿಸುತ್ತೇವೆ - ಕುಮಾರ ಭರತನಿಗಾಗಿಯೂ ಧೀಮಂತನಾದ ಶತ್ರುಘ್ನನಿಗಾಗಿಯೂ. ರಾಜನ್, ಆ ಮಹಾತ್ಮರಿಬ್ಬರಿಗಾಗಿ ನಿನ್ನ ಆ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳನ್ನು ವರಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳ ವಿವಾಹ ಮಾತ್ರ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿದ್ದಲ್ಲಿ ಮುನಿ ನಾಲ್ವರ ವಿವಾಹವನ್ನೂ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಕುಶಧ್ವಜನ ಕನ್ಯೆಯರ ವರಣದಿಂದ ಜನಕನ ಕುಲ ಸಮಗ್ರವಾಗಿ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳೊಡನೆ ಸಂಬಂಧಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯ ಸಮರ್ಥನೆಗಾಗಿ ಮುನಿ ವರರನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ: ‘ದಶರಥನ ಈ ಮಕ್ಕಳು ರೂಪಯೌವನಶಾಲಿಗಳು, ಎಲ್ಲರೂ ಲೋಕಪಾಲರಿಗೆ ಸಮಾನರು, ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಸಮಾನ ಪರಾಕ್ರಮವುಳ್ಳವರು.’ ಅನಂತರ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪಿಸುತ್ತಾನೆ: ‘ರಾಜೇಂದ್ರ, ಈ ಇಬ್ಬರು ಕುಮಾರರ ಸಂಬಂಧದಿಂದಲೂ ಈ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲ ನಿಮ್ಮೊಡನೆ ಬಂಧಿತವಾಗಲಿ. ನೀನು ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಿ; ಆದ್ದರಿಂದ ಒಂದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ವರ ವಿವಾಹ ನಡೆಯುವುದು ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕಳವಳವನ್ನುಂಟುಮಾಡದಿರಲಿ.’ ‘ಅವ್ಯಗ್ರಮ್’ - ‘ಕಳವಳವಿಲ್ಲದೆ’ - ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಎರಡು ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ಹೊಂದಿಸಬಹುದು: ಕುಲ ನೆಮ್ಮದಿಯಿಂದಿರಲಿ, ರಾಜನ ಮನಸ್ಸೂ ನೆಮ್ಮದಿಯಿಂದಿರಲಿ. ಮಹಾಸಾಮ್ರಾಟನೊಡನೆ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ವೈವಾಹಿಕ ಸಂಬಂಧಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗಬಹುದೆಂದು ಶಂಕಿಸಬಹುದಾದ ಭಾರವನ್ನು ಮುನಿ ಮೊದಲೇ ನಿವಾರಿಸುತ್ತಾನೆ.
ವಸಿಷ್ಠನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೂ ಅನುಮೋದಿಸಿದ್ದರಿಂದ, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಜನಕನು ಕೈಮುಗಿದು ಆ ಇಬ್ಬರು ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯಬೇಕಾದುದು: ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಒಬ್ಬನೇ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಕುಲಗುರು ವಸಿಷ್ಠನೂ ಅಲ್ಲಿ ಸಮ್ಮತಿಸಿದ್ದಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಸ್ತಾಪ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ಸಮಗ್ರ ಕುಲದ ಮಾತಾಗುತ್ತದೆ. ಜನಕನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ‘ನನ್ನ ಈ ಕುಲ ಧನ್ಯವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ತಾವಿಬ್ಬರೂ ತಾವಾಗಿಯೇ ತಕ್ಕ ಕುಲಸಂಬಂಧವನ್ನು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಿದ್ದೀರಿ.’ ‘ಆಜ್ಞಾಪಯತಃ’ - ‘ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಿದ್ದೀರಿ’ - ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಮುನಿಗಳ ಮಾತನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯೆಂದು ಭಾವಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದೇಶವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ; ಯಾರಿಗಾಗಿ ಇಂಥ ಋಷಿಗಳಿಬ್ಬರು ತಾವಾಗಿಯೇ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾರೋ ಆ ಕುಲ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೂ ಧನ್ಯವೇ.
ಅನಂತರ ಜನಕನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತನ್ನ ಸ್ವೀಕಾರವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ, ನಿಮಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ಕುಶಧ್ವಜನ ಈ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗಿರುವ ಶತ್ರುಘ್ನಭರತರಿಬ್ಬರೂ ಪತ್ನಿಯರನ್ನಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಲಿ. ಮಹಾಮುನಿಯೇ, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ನಾಲ್ವರು ರಾಜಪುತ್ರರೂ ಒಂದೇ ದಿನದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ವರು ರಾಜಪುತ್ರಿಯರ ಪಾಣಿಗ್ರಹಣ ಮಾಡಲಿ.’ ‘ಸಹಿತೌ’ - ‘ಒಟ್ಟಿಗಿರುವ’ - ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆ ಸಹೋದರರು ಬೇರೆಯಾಗಿಲ್ಲ, ಒಟ್ಟಿಗೆಯೇ ವಧೂವರಣ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಏಕಾಹ್ನಾ’ - ‘ಒಂದೇ ದಿನದಲ್ಲಿ’ - ಎಂಬುದೂ ಮಹತ್ತ್ವದ್ದು: ನಾಲ್ಕು ವಿವಾಹಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ದಿನಗಳಲ್ಲಲ್ಲ, ಒಂದೇ ದಿನದಲ್ಲಿ ನೆರವೇರುತ್ತವೆ; ಇದರಿಂದ ನಾಲ್ವರು ಸಹೋದರರ ಅವಿಭಕ್ತ ಸೌಹಾರ್ದ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ.
ಅನಂತರ ಜನಕನು ಮುಹೂರ್ತವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ: ‘ಬ್ರಹ್ಮನ್, ಫಲ್ಗುನೀ ನಕ್ಷತ್ರದ್ವಯದಲ್ಲಿ ಎರಡನೆಯ ದಿನ ವಿವಾಹಕರ್ಮವನ್ನು ಮನೀಷಿಗಳು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾರೆ; ಉತ್ತರಾ ಫಲ್ಗುನಿಯ ಅಧಿದೇವತೆಯಾದ ಭಗ ಪ್ರಜಾಪತಿ ಇರುವ ಆ ಮುಹೂರ್ತವೇ ಉತ್ತಮ.’ ಫಲ್ಗುನೀ ನಕ್ಷತ್ರವುಳ್ಳ ಎರಡು ದಿನಗಳು - ಮೊದಲನೆಯದರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವಾ ಫಲ್ಗುನೀ, ಎರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ಉತ್ತರಾ ಫಲ್ಗುನೀ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡನೆಯದೇ ವಿವಾಹಕ್ಕೆ ಪ್ರಶಸ್ತ, ಏಕೆಂದರೆ ಭಗನು ಸೌಭಾಗ್ಯಕ್ಕೂ ಅರ್ಯಮನು ದಾಂಪತ್ಯಕ್ಕೂ ಅಧಿಷ್ಠಾತೃ. ಹೀಗೆ ವಿವಾಹದ ದಿನವನ್ನು ಕೇವಲ ಉತ್ಸುಕತೆಯಿಂದಲ್ಲ, ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಪ್ರಮಾಣದಿಂದ ನಿಶ್ಚಯಿಸಲಾಯಿತು.
ಹೀಗೆ ಸೌಮ್ಯವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ ರಾಜ ಜನಕನು ಎದ್ದು ನಿಂತು ಕೈಮುಗಿದು ಆ ಇಬ್ಬರು ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ನನಗೆ ಪರಮ ಧರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿದ್ದೀರಿ; ನಾನು ಹಾಗೆಯೇ ತಮ್ಮ ಶಿಷ್ಯನು. ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರೇ, ಇವು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಸನಗಳು, ಇಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಿರಿ.’ ರಾಜನು ತಾನೇ ಆಸನದಿಂದ ಎದ್ದು ಕೈಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ - ಇದು ವಿನಯದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ: ‘ಈ ಅಯೋಧ್ಯಾಪುರಿ ದಶರಥನದು ಹೇಗೋ ಹಾಗೆಯೇ ನನ್ನ ಮಿಥಿಲೆಯೂ; ಇಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಪ್ರಭುತ್ವದಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ - ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು.’ ಹೀಗೆ ಅವನು ಕೇವಲ ಕನ್ಯೆಯರನ್ನಲ್ಲ, ನಗರವನ್ನೇ ಮುನಿಗಳ ಕೈಗೆ ಒಪ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ.
ವೈದೇಹನಾದ ಜನಕನು ಹಾಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರಲು ರಘುನಂದನನಾದ ರಾಜ ದಶರಥನು ಹರ್ಷಿತನಾಗಿ ಆ ಮಹೀಪತಿಗೆ ಉತ್ತರವಿತ್ತನು: ‘ಮಿಥಿಲೇಶ್ವರರಾದ ಸಹೋದರರೇ, ನೀವಿಬ್ಬರೂ ಅಸಂಖ್ಯ ಗುಣಗಳುಳ್ಳವರು; ನಿಮ್ಮಿಬ್ಬರಿಂದ ಋಷಿಗಳೂ ರಾಜಸಮೂಹಗಳೂ ಪೂಜಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ದಶರಥನು ಜನಕನ ವಿನಯಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿವಿನಯದಿಂದಲೇ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ: ‘ನಿನಗೆ ಸ್ವಸ್ತಿಯಾಗಲಿ, ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ನಾವು ನಮ್ಮ ಬಿಡಾರಕ್ಕೆ ಹೋಗುವೆವು. ಅಲ್ಲಿ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಶ್ರಾದ್ಧಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವೆನು.’ ವಿವಾಹಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ನಾಂದೀಮುಖಶ್ರಾದ್ಧವನ್ನೂ ಪಿತೃಗಳ ಪೂಜೆಯನ್ನೂ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು; ಆದ್ದರಿಂದ ವರನ ಕಡೆಯವರು ತಮ್ಮ ಬಿಡಾರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಅದನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಅವನು ಮಾತು ನಿಲ್ಲಿಸಿದನು.
ಆ ನರಪತಿಯ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ರಾಜ ದಶರಥನು ಆಗ ಆ ಇಬ್ಬರು ಮುನೀಂದ್ರರನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಬೇಗನೆ ಹೊರಟನು. ಹೋಗುವಾಗಲೂ ಅವನು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನನ್ನೂ ವಸಿಷ್ಠನನ್ನೂ ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡೇ ನಡೆಯುತ್ತಾನೆ - ಇದರಿಂದ ರಾಜನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಭಕ್ತಿ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನು ಬಿಡಾರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಶ್ರಾದ್ಧವನ್ನು ಮಾಡಿದನು; ಅನಂತರ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಬೇಗನೆ ಎದ್ದು ಉತ್ತಮವಾದ ಗೋದಾನವನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಗೀತಾಪ್ರೆಸ್ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವಂತೆ - ಅಪರಾಹ್ಣದಲ್ಲಿ ಆಭ್ಯುದಯಿಕ ಶ್ರಾದ್ಧ, ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದ ಮೇಲೆ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಗೋದಾನಸಂಸ್ಕಾರ. ಹೀಗೆ ವಿವಾಹಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಮಾಡಬೇಕಾದ ಆಭ್ಯುದಯಿಕ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಸಾರವಾಗಿ ನೆರವೇರಿಸಲಾಯಿತು.
ಅನಂತರ ಕವಿ ದಾನದ ಪರಿಮಾಣವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ನರಾಧಿಪನಾದ ರಾಜನು ಧರ್ಮಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಮಗನನ್ನೂ ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಒಂದು ಲಕ್ಷ ಹಸುಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು - ಪ್ರತಿ ಮಗನಿಗೂ ಲಕ್ಷ ಹಸುಗಳು. ಆ ಹಸುಗಳು ಯಾವುವೋ ಅಲ್ಲ, ಚಿನ್ನದ ಕೊಂಬುಗಳುಳ್ಳವು, ಸಮೃದ್ಧವಾದವು, ಕರುಗಳೊಡನಿರುವವು, ಕಂಚಿನ ಹಾಲುಕರೆಯುವ ಪಾತ್ರೆಗಳೊಡನಿರುವವು; ಕೊಂಬುಗಳು ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತ, ಕರುಗಳು ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ, ಹಾಲುಕರೆಯುವ ಪಾತ್ರೆಗಳು ಕಂಚಿನವು. ಹೀಗೆ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಪುತ್ರವತ್ಸಲನೂ ಆದ ರಘುನಂದನನು ನಾಲ್ವರು ಮಕ್ಕಳಿಗಾಗಿ ನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷ ಹಸುಗಳನ್ನೂ ಇನ್ನೂ ಬಹಳ ಧನವನ್ನೂ ಮಕ್ಕಳ ಗೋದಾನದ ನಿಮಿತ್ತ ದ್ವಿಜರಿಗೆ ಕೊಟ್ಟನು.
ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ಒಂದು ಚಿತ್ರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ: ಗೋದಾನ ಮುಗಿಸಿದ ಮಕ್ಕಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಆ ರಾಜನು ಆಗ ಲೋಕಪಾಲರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಸೌಮ್ಯನಾದ ಪ್ರಜಾಪತಿಯಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ನಾಲ್ವರು ಮಕ್ಕಳು ನಾಲ್ಕು ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿರುವ ಲೋಕಪಾಲರಂತೆ, ನಡುವೆ ತಂದೆ ಪ್ರಜಾಪತಿಯಂತೆ - ಈ ಉಪಮೆಯಿಂದ ದಶರಥನ ಪಿತೃತ್ವವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತೃತ್ವಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾಗಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದರೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕೇಕಯರಾಜಪುತ್ರನಾದ ಯುಧಾಜಿತ್ತಿನ ಆಗಮನವೂ ನಾಲ್ವರು ಸಹೋದರರ ವಿವಾಹವೂ ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತವೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे द्विसप्ततितमः सर्गः॥ ७२॥