ಸರ್ಗ
ಜನಕಕುಲಕೀರ್ತನ ಮತ್ತು ವಧುಗಳ ಪ್ರದಾನಪ್ರತಿಜ್ಞೆ
ಜನಕನ ಸ್ವಕುಲಪರಿಚಯ, ನಿಮಿ ಮೊದಲಾದ ಮಿಥಿಲೆಯ ರಾಜರ ಪರಂಪರೆ, ಸುಧನ್ವನ ವಧೆ ಮತ್ತು ಕುಶಧ್ವಜನಿಗೆ ಸಾಂಕಾಶ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕ, ರಾಮನಿಗೆ ಸೀತೆಯನ್ನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಊರ್ಮಿಳೆಯನ್ನೂ ಕೊಡುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ, ವಿವಾಹಮುಹೂರ್ತನಿರ್ದೇಶ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಸಿಷ್ಠನು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ವಂಶವನ್ನು ಆದಿಯಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕೀರ್ತಿಸಿ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಗಾಗಿ ಜನಕನ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳನ್ನು ವರಿಸಿದ್ದನು. ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಅವನಿಗೆ ಜನಕನು ಕೈಮುಗಿದು ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರವಿತ್ತನು: ‘ನಿಮಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ನಮ್ಮ ಕುಲದ ಕೀರ್ತನೆಯನ್ನೂ ನೀವು ಕೇಳಬೇಕು. ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಕನ್ಯಾಪ್ರದಾನದಲ್ಲಿ ಸತ್ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವನು ತನ್ನ ಕುಲವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೇಳಬೇಕು; ಮಹಾಮತಿಯೇ, ಅದನ್ನು ಕೇಳು.’ ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗುವುದು: ವಿವಾಹ ಕೇವಲ ಇಬ್ಬರು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಸಂಬಂಧವಲ್ಲ, ಎರಡು ವಂಶಗಳ ಮಿಲನ; ಆದ್ದರಿಂದ ವರನ ಕಡೆಯವರಂತೆ ಕನ್ಯೆಯ ಕಡೆಯವರೂ ತಮ್ಮ ಕುಲವನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೇಳಬೇಕು. ಅಲ್ಲದೆ ಜನಕನು ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡೇ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ - ರಾಜನೂ ಮುನಿಗಳ ಮುಂದೆ ವಿನಯವನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಈ ಸರ್ಗ, ವಸಿಷ್ಠನು ವರನ ಕಡೆಯ ವಂಶವನ್ನು ಹೇಳಿದ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಪ್ರತಿರೂಪವಾಗುತ್ತದೆ.
ಜನಕನು ತನ್ನ ಕುಲವನ್ನು ಹೇಳಲು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ: ‘ಹಿಂದೆ ನಿಮಿ ಎಂಬ ರಾಜನಿದ್ದನು; ಅವನು ತನ್ನ ಕರ್ಮದಿಂದಲೇ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದವನು, ಪರಮ ಧರ್ಮಾತ್ಮ, ಸತ್ತ್ವಶಾಲಿಗಳಲ್ಲೆಲ್ಲ ಶ್ರೇಷ್ಠ. ಅವನ ಮಗ ಮಿಥಿ; ಮಿಥಿಯ ಮಗ ಜನಕ. ಅವನೇ ಈ ಕುಲದ ಮೊದಲ ಜನಕರಾಜ; ಅವನ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೇ ಈ ವಂಶದ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ರಾಜನನ್ನೂ ಜನಕನೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಜನಕನಿಂದ ಉದಾವಸು ಹುಟ್ಟಿದನು, ಉದಾವಸುವಿನಿಂದ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ನಂದಿವರ್ಧನ, ನಂದಿವರ್ಧನನಿಗೆ ಶೂರನಾದ ಸುಕೇತುವೆಂಬ ಮಗನಾದನು.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದು: ವಂಶದ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ದಿಗ್ವಿಜಯಿ ಸಾಮ್ರಾಟನೂ ಇಲ್ಲ, ‘ಪರಮ ಧರ್ಮಾತ್ಮ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವುಳ್ಳ ನಿಮಿಯೇ ಸ್ಥಾಪಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅಲ್ಲದೆ ‘ಜನಕ’ ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಹೆಸರಲ್ಲ, ಮಿಥಿಲಾಧಿಪತಿಗಳ ಪದವಿಸೂಚಕ ನಾಮ; ಮೊದಲ ಜನಕನ ಸ್ಮರಣೆಗಾಗಿ ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಅದನ್ನು ಧರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
‘ಸುಕೇತುವಿನಿಂದ ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯೂ ಆದ ದೇವರಾತನು ಹುಟ್ಟಿದನು. ಆ ರಾಜರ್ಷಿ ದೇವರಾತನ ಮಗ ಬೃಹದ್ರಥ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನು. ಬೃಹದ್ರಥನಿಗೆ ಶೂರನೂ ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿಯೂ ಆದ ಮಹಾವೀರನು ಹುಟ್ಟಿದನು; ಮಹಾವೀರನಿಗೆ ಧೈರ್ಯಶಾಲಿಯೂ ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಯೂ ಆದ ಸುಧೃತಿ ಹುಟ್ಟಿದನು. ಸುಧೃತಿಯಿಂದ ಸುಧಾರ್ಮಿಕನೂ ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ಆದ ಧೃಷ್ಟಕೇತು; ಆ ರಾಜರ್ಷಿ ಧೃಷ್ಟಕೇತುವಿನ ಮಗ ಹರ್ಯಶ್ವ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನು.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದು: ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನಿಗೂ ‘ಧರ್ಮಾತ್ಮ’, ‘ರಾಜರ್ಷಿ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣಗಳು ಬರುತ್ತವೆ; ಮಿಥಿಲಾವಂಶದ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ರಾಜ್ಯವಿಸ್ತಾರದಿಂದಲ್ಲ, ತಪಸ್ಸು ಮತ್ತು ಧರ್ಮಗಳಿಂದಲೇ ಅಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಜನೂ ಋಷಿಪದವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಮಿಥಿಲೆಯ ವಿಶೇಷ; ಮುಂದೆ ಇದೇ ವಂಶದಲ್ಲಿ ಜನಕನ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾನಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ಅದು ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಗೆ ಬರಲಿದೆ. ದೇವರಾತನ ಹೆಸರೂ ಸ್ಮರಣೀಯ - ‘ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟವನು’ ಎಂಬುದು ಅದರ ಅರ್ಥ.
‘ಹರ್ಯಶ್ವನ ಮಗ ಮರು, ಮರುವಿನ ಮಗ ಪ್ರತೀಂಧಕ, ಪ್ರತೀಂಧಕನ ಮಗ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಜ ಕೀರ್ತಿರಥ. ಕೀರ್ತಿರಥನ ಮಗ ದೇವಮೀಢ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನು; ದೇವಮೀಢನ ಮಗ ವಿಬುಧ, ವಿಬುಧನ ಮಗ ಮಹೀಧ್ರಕ. ಮಹೀಧ್ರಕನ ಮಗ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯಾದ ರಾಜ ಕೀರ್ತಿರಾತ; ಆ ರಾಜರ್ಷಿ ಕೀರ್ತಿರಾತನಿಗೆ ಮಹಾರೋಮನು ಹುಟ್ಟಿದನು. ಮಹಾರೋಮನಿಂದ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಸ್ವರ್ಣರೋಮನು ಹುಟ್ಟಿದನು, ರಾಜರ್ಷಿ ಸ್ವರ್ಣರೋಮನಿಗೆ ಹ್ರಸ್ವರೋಮನು ಹುಟ್ಟಿದನು.’ ಇಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಜನಕನು ನಿಮಿಯಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ತನ್ನ ತಂದೆಯವರೆಗೆ ಎಲ್ಲ ಪುರುಷರನ್ನೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಎಣಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ನಾಮಪರಂಪರೆಯೇ ಕಥೆ; ಯುದ್ಧಗಳಿಲ್ಲ, ವಿಜಯಗಳಿಲ್ಲ, ಯಾವ ವಿಚ್ಛೇದವೂ ಇಲ್ಲ. ಆ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನ ಪರಂಪರೆಯೇ ಕುಲದ ಶುದ್ಧಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಕನ್ಯಾಪ್ರದಾನದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಹೇಳಬೇಕೆಂದು ಅವನು ಮೊದಲೇ ಹೇಳಿದ್ದನು. ವಸಿಷ್ಠನೂ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ವಂಶವನ್ನು ಹೀಗೆಯೇ ಅಖಂಡವಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಎರಡು ಕುಲಗಳ ಸಮಾನತೆ ತಾನಾಗಿಯೇ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ.
‘ಧರ್ಮಜ್ಞನೂ ಮಹಾತ್ಮನೂ ಆದ ಆ ರಾಜ ಹ್ರಸ್ವರೋಮನಿಗೆ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳು ಹುಟ್ಟಿದರು - ಹಿರಿಯವನು ನಾನೇ, ಕಿರಿಯವನು ನನ್ನ ವೀರ ತಮ್ಮ ಕುಶಧ್ವಜ. ನನ್ನ ತಂದೆ ಹಿರಿಯವನಾದ ನನ್ನನ್ನು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕಿಸಿ, ಕುಶಧ್ವಜನನ್ನು ನನ್ನ ವಶಕ್ಕೆ ಒಪ್ಪಿಸಿ, ಸಮಸ್ತ ಭಾರವನ್ನೂ ನನ್ನ ಮೇಲಿರಿಸಿ ವನಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ವೃದ್ಧನಾದ ತಂದೆ ಸ್ವರ್ಗಸ್ಥನಾದ ಮೇಲೆ ನಾನು ಧರ್ಮದಿಂದ ಆ ಹೊಣೆಯನ್ನು ಹೊತ್ತೆನು; ದೇವಸಮಾನನಾದ ತಮ್ಮ ಕುಶಧ್ವಜನನ್ನು ಸ್ನೇಹದಿಂದ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿದೆನು.’ ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು: ತಂದೆ ವೃದ್ಧನಾಗಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ತೊರೆದು ವಾನಪ್ರಸ್ಥಕ್ಕೆ ಹೋದನು - ಇದು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳಂತೆ ಮಿಥಿಲೆಯವರ ರೀತಿಯೂ ಹೌದು; ಹಿರಿಯವನೇ ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾದನು, ಕಿರಿಯವನನ್ನು ಅವನ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಲಾಯಿತು; ಭ್ರಾತೃಸ್ನೇಹ ರಾಜಧರ್ಮಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅದನ್ನೇ ಪೋಷಿಸುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಜನಕನ ಮಾತು ದಶರಥನ ಮಕ್ಕಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ.
‘ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲದ ಅನಂತರ ಸಾಂಕಾಶ್ಯಪುರದಿಂದ ಸುಧನ್ವನೆಂಬ ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ರಾಜನು ಬಂದು ಮಿಥಿಲೆಗೆ ಮುತ್ತಿಗೆ ಹಾಕಿದನು. ಅವನು ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ದೂತನನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದನು: “ಅನುಪಮವಾದ ಶಿವಧನುಸ್ಸನ್ನೂ ಕಮಲಾಕ್ಷಿಯಾದ ಕನ್ಯೆ ಸೀತೆಯನ್ನೂ ನನಗೆ ಕೊಡತಕ್ಕದ್ದು.” ಮಹರ್ಷಿಯೇ, ಅದನ್ನು ಕೊಡದಿದ್ದುದರಿಂದ ಅವನಿಗೂ ನನಗೂ ಯುದ್ಧವಾಯಿತು; ರಣದಲ್ಲಿ ಎದುರಾಗಿ ನಿಂತ ಆ ರಾಜ ಸುಧನ್ವನು ನನ್ನಿಂದ ಹತನಾದನು. ಆ ನರಾಧಿಪ ಸುಧನ್ವನನ್ನು ಕೊಂದು, ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಾನು ಸಾಂಕಾಶ್ಯದಲ್ಲಿ ಶೂರನಾದ ತಮ್ಮ ಕುಶಧ್ವಜನನ್ನು ಅಭಿಷೇಕಿಸಿದೆನು.’ ಈ ಕಥೆ ಎರಡು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಮೊದಲನೆಯದು - ಧನುಸ್ಸೂ ಸೀತೆಯೂ ಮಿಥಿಲೆಯಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯಸಂಬದ್ಧರು, ಅವರನ್ನು ಬೇಡಿದ್ದೂ ಒಟ್ಟಿಗೆಯೇ; ಸೀತೆ ಹಿಂದೆಯೂ ವೀರ್ಯಶುಲ್ಕೆಯೇ ಆಗಿದ್ದಳು, ಆದ್ದರಿಂದ ಧನುರ್ಭಂಗದ ಮೂಲಕ ರಾಮನಿಗೆ ಅವಳು ದೊರೆತದ್ದು ಆಕಸ್ಮಿಕವಲ್ಲ. ಎರಡನೆಯದು - ಕುಶಧ್ವಜನು ಸಾಂಕಾಶ್ಯದ ರಾಜ; ಅವನ ಇಬ್ಬರು ಕನ್ಯೆಯರೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರತಶತ್ರುಘ್ನರಿಗಾಗಿ ವರಿಸಲ್ಪಡುವರು.
‘ಮಹಾಮುನಿಯೇ, ಈ ಕುಶಧ್ವಜನು ನನ್ನ ಕಿರಿಯ ತಮ್ಮ, ನಾನು ಹಿರಿಯವನು. ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಪರಮ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ನಾನು ನಿನಗೆ ಇಬ್ಬರು ವಧುಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತೇನೆ. ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ - ಸೀತೆಯನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ, ಊರ್ಮಿಳೆಯನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ. ವೀರ್ಯಶುಲ್ಕೆಯೂ ದೇವಕನ್ಯೆಗೆ ಸಮಾನಳೂ ಆದ ನನ್ನ ಮಗಳು ಸೀತೆಯನ್ನು, ಎರಡನೆಯವಳಾದ ಊರ್ಮಿಳೆಯನ್ನು - ಎಂದು ಮೂರು ಬಾರಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ; ಪರಮ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ನಿನಗೆ ವಧುಗಳಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ತ್ರಿರ್ವದಾಮಿ’ - ‘ಮೂರು ಬಾರಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ’ - ಎಂಬ ಪದ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮನನೀಯ: ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಬಾರಿ ಹೇಳಿದ ಮಾತು ಸಂಕಲ್ಪದ ದೃಢತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ 20ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ 22ನೆಯದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ; ಅದು ಪುನರುಕ್ತಿದೋಷವಲ್ಲ, ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ವಿಧಿ. ಅಲ್ಲದೆ ಜನಕನು ಕನ್ಯೆಯರನ್ನು ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಗೆ ನೇರವಾಗಿ ಕೊಡದೆ ಮುನಿಗೆ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ - ಗುರುವಿನ ಕೈಯಿಂದಲೇ ಸಂಬಂಧ ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಆರ್ಷ ಆಚಾರ.
ಅನಂತರ ಜನಕನು ದಶರಥನನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಹೇಳಿದನು: ‘ರಾಜನ್, ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಗೆ ಗೋದಾನವನ್ನು ಮಾಡಿಸು; ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ, ಪಿತೃಕಾರ್ಯವನ್ನೂ ಮಾಡು; ಅನಂತರ ವಿವಾಹಕರ್ಮವನ್ನು ಆರಂಭಿಸು. ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಪ್ರಭುವೇ, ಇಂದು ಮಘಾ ನಕ್ಷತ್ರ; ಮೂರನೆಯ ದಿನ ಉತ್ತರಾ ಫಲ್ಗುನೀ ನಕ್ಷತ್ರದಲ್ಲಿ, ಆ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ವಿವಾಹವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸು. ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ನಿಮಿತ್ತ ಸುಖವನ್ನು ತರುವ ದಾನವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು.’ ಗೋದಾನವೆಂಬುದು ವಿವಾಹಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಮಾಡಬೇಕಾದ ಸಂಸ್ಕಾರ, ಪಿತೃಕಾರ್ಯವೆಂದರೆ ನಾಂದೀಮುಖಶ್ರಾದ್ಧ; ಇವೆರಡೂ ವಿವಾಹದ ಅಂಗಗಳು, ಅವುಗಳಿಲ್ಲದೆ ವಿವಾಹ ಆರಂಭವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಉತ್ತರಾ ಫಲ್ಗುನೀ ಭಗನು ಅಧಿದೇವತೆಯಾಗಿರುವ ನಕ್ಷತ್ರ, ವಿವಾಹಕ್ಕೆ ಪ್ರಶಸ್ತ. ಹೀಗೆ ವಿವಾಹದ ಮುಹೂರ್ತ ನಿಶ್ಚಿತವಾಯಿತು; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಭರತಶತ್ರುಘ್ನರಿಗಾಗಿ ಕುಶಧ್ವಜನ ಇಬ್ಬರು ಕನ್ಯೆಯರನ್ನು ವರಿಸುತ್ತಾನೆ, ದಶರಥನು ಮಕ್ಕಳಿಗಾಗಿ ಗೋದಾನವನ್ನೂ ನಾಂದೀಶ್ರಾದ್ಧವನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे एकसप्ततितमः सर्गः॥ ७१॥