ಸರ್ಗ
ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶಕೀರ್ತನ
ಜನಕನು ಕುಶಧ್ವಜನನ್ನು ಕರೆಸಿದ್ದು, ಸುದಾಮನ ಮೂಲಕ ದಶರಥನಿಗೆ ಆಮಂತ್ರಣ, ವಸಿಷ್ಠನಿಂದ ಸೂರ್ಯವಂಶದ ಕ್ರಮಕಥನ, ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಗಾಗಿ ಕನ್ಯೆಯರ ವರಣ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದಶರಥನು ಮಿಥಿಲೆಗೆ ಬಂದು ಜನಕನಿಂದ ಪೂಜಿತನಾದನು; ಇಬ್ಬರೂ ಸೇರಿ ಮರುದಿನ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ವಿವಾಹವೆಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದರು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿವಾಹಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಮಾಡಬೇಕಾದ ಸಿದ್ಧತೆಗಳು ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ. ಅನಂತರ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಮಹರ್ಷಿಗಳೊಡನೆ ಯಜ್ಞಕರ್ಮವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ, ಮಾತಿನ ಮರ್ಮವನ್ನರಿತ ಜನಕನು ತನ್ನ ಪುರೋಹಿತನಾದ ಶತಾನಂದನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ನನ್ನ ತಮ್ಮ ಕುಶಧ್ವಜನು ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ, ವೀರ್ಯವಂತ, ಅತ್ಯಂತ ಧಾರ್ಮಿಕ. ಅವನು ಇಕ್ಷುಮತೀ ನದಿಯ ನೀರನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತಿರುವಂತಿರುವ, ನೀರಿನವರೆಗೆ ಚಾಚಿದ ರಕ್ಷಣಾಕೋಟೆಗಳುಳ್ಳ ಸಾಂಕಾಶ್ಯವೆಂಬ ಶುಭವಾದ ಪುರಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆ ಪುರಿ ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನದಂತೆ ಪುಣ್ಯಮಯವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಅವನನ್ನು ನೋಡಬಯಸುತ್ತೇನೆ; ಅವನೇ ನನ್ನ ಯಜ್ಞದ ರಕ್ಷಕನೆಂದು ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ಆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ನನ್ನೊಡನೆ ಈ ಸಂತೋಷವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದು: ಮಹತ್ತಾದ ಮಂಗಳಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಬಂಧುಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಬೇಕು; ಒಬ್ಬನೇ ಅನುಭವಿಸುವ ಹರ್ಷ ಪೂರ್ಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೆ ‘ಯಜ್ಞಗೋಪ್ತಾ’ - ‘ಯಜ್ಞದ ರಕ್ಷಕ’ - ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕುಶಧ್ವಜನು ಕೇವಲ ತಮ್ಮನಲ್ಲ, ಜನಕನ ಯಜ್ಞದ ರಕ್ಷಕನೂ ಹೌದು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಅನುಪಸ್ಥಿತಿ ರಾಜನಿಗೆ ಕೊರತೆಯೇ ಸರಿ. ‘ಕೃತಕರ್ಮಾ’ - ‘ಕರ್ಮವನ್ನು ಮುಗಿಸಿದವನು’ - ಎಂಬುದು ರಾಜನು ಮೊದಲು ಯಜ್ಞಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ, ಅನಂತರವೇ ಲೌಕಿಕ ವ್ಯವಹಾರವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
ಈ ಮಾತು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಶತಾನಂದನ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಸಮಚಿತ್ತರಾದ ಪುರುಷರು ಬಂದರು; ಜನಕನು ಅವರಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ನರೇಂದ್ರನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಅವರು ವೇಗವಾದ ಕುದುರೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೊರಟರು - ಇಂದ್ರನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ದೂತರು ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಕರೆತರಲು ಹೋಗುವಂತೆ, ಅವರು ನರವ್ಯಾಘ್ರನಾದ ಕುಶಧ್ವಜನನ್ನು ಕರೆತರಲು ಹೋದರು. ಸಾಂಕಾಶ್ಯಕ್ಕೆ ಬಂದು ಅವರು ಕುಶಧ್ವಜನನ್ನು ಕಂಡು, ನಡೆದುದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಜನಕನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನೂ ನಿವೇದಿಸಿದರು. ಮಹಾವೇಗಶಾಲಿಗಳಾದ ದೂತಶ್ರೇಷ್ಠರಿಂದ ಆ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಕೇಳಿ ನರೇಂದ್ರನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಕುಶಧ್ವಜನು ಮಿಥಿಲೆಗೆ ಬಂದನು. ‘ಅವ್ಯಗ್ರಾಃ’ - ‘ಸಮಚಿತ್ತರು’ - ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದೂತರ ಧೈರ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಸಂದೇಶವಾಹಕನ ಮೊದಲ ಗುಣ ಅನಾಕುಲತೆಯೇ, ಏಕೆಂದರೆ ಕಳವಳಗೊಂಡ ದೂತನು ಸಂದೇಶವನ್ನು ವಿಕೃತಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಷ್ಣುವಿನ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕವಿ ಕುಶಧ್ವಜನ ಗೌರವವನ್ನು ಸೂಚಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಅಲ್ಲದೆ ‘ಯಥಾವೃತ್ತಮ್’ - ‘ನಡೆದಂತೆ’ - ಮತ್ತು ‘ಚಿಂತಿತಮ್’ - ‘ಅಭಿಪ್ರಾಯ’ - ಎಂಬ ಎರಡನ್ನೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ದೂತರು ಕೇವಲ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಕಳುಹಿಸಿದವನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನೂ ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾರೆ; ಇದೇ ದೌತ್ಯಕರ್ಮದ ಕೌಶಲ. ಕುಶಧ್ವಜನು ಬೇಗನೆ ಬಂದದ್ದು ಭ್ರಾತೃಸ್ನೇಹಕ್ಕೆ ನಿದರ್ಶನ. ‘ಶೀಘ್ರವಾಜಿಭಿಃ’ - ‘ವೇಗದ ಕುದುರೆಗಳಿಂದ’ - ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಾರ್ಯದ ತ್ವರೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ವಿವಾಹಮುಹೂರ್ತ ಕಾಯುವುದನ್ನು ಸಹಿಸುವುದಿಲ್ಲವಷ್ಟೆ.
ಆ ಕುಶಧ್ವಜನು ಧರ್ಮವತ್ಸಲನಾದ ಮಹಾತ್ಮ ಜನಕನನ್ನು ಕಂಡನು; ಶತಾನಂದನಿಗೂ ಅತ್ಯಂತ ಧಾರ್ಮಿಕನಾದ ಜನಕನಿಗೂ ವಂದಿಸಿ, ರಾಜಯೋಗ್ಯವಾದ ಪರಮ ದಿವ್ಯ ಆಸನವನ್ನೇರಿದನು. ಕುಳಿತ ಆ ಅಮಿತಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಸಹೋದರರಿಬ್ಬರೂ ಮಂತ್ರಿಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಸುದಾಮನನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದರು: ‘ಮಂತ್ರಿಪತಿಯೇ, ಬೇಗನೆ ಹೋಗು; ಅಮಿತಪ್ರಭನೂ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶಜನೂ ದುರ್ಧರ್ಷನೂ ಆದ ರಾಜನನ್ನು ಮಕ್ಕಳೊಡನೆಯೂ ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆಯೂ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಕರೆತಾ.’ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಡೆದು ಸುದಾಮನು ಬಿಡಾರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ರಘುಕುಲವರ್ಧನನಾದ ದಶರಥನನ್ನು ಕಂಡನು. ಸಹೋದರರಿಬ್ಬರ ಏಕಾಭಿಪ್ರಾಯ ಇಲ್ಲಿ ಮನನೀಯ: ‘ಪ್ರೇಷಯಾಮಾಸತುಃ’ - ‘ಇಬ್ಬರೂ ಕಳುಹಿಸಿದರು’ - ಎಂಬ ದ್ವಿವಚನದಿಂದ ಕವಿ ಆಮಂತ್ರಣ ಜನಕನೊಬ್ಬನದಲ್ಲ, ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರ ಸಮ್ಮತಿಯದು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮಹತ್ಕಾರ್ಯ ಸಮ್ಮತಿಯಿಂದಲೇ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ, ಒಬ್ಬನ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದಲ್ಲ. ದಶರಥನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ‘ದುರ್ಧರ್ಷಮ್’ - ‘ಎದುರಿಸಲಾಗದವನು’ - ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವೂ ಆದರಪೂರ್ವಕ; ಇದು ಸಮಾನನು ಸಮಾನನಿಗೆ ನೀಡುವ ಆಹ್ವಾನ, ಆದೇಶವಲ್ಲ. ಸುದಾಮನ ಹೆಸರನ್ನೂ ನೆನಪಿಡಬೇಕು - ಮುಂದಿನ ಕಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಇದೇ ಮಂತ್ರಿ ಜನಕನ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ; ಉತ್ತಮ ದೂತನು ರಾಜನ ಎರಡನೆಯ ಮುಖವಷ್ಟೆ.
ತಲೆಬಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ವಂದಿಸಿ ಸುದಾಮನು ಹೀಗೆಂದನು: ‘ಅಯೋಧ್ಯಾಧಿಪತಿಯೇ, ವೀರನೇ, ಮಿಥಿಲಾಧಿಪನಾದ ವೈದೇಹನು ಉಪಾಧ್ಯಾಯರೊಡನೆಯೂ ಪುರೋಹಿತರೊಡನೆಯೂ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ್ದಾನೆ.’ ಮಂತ್ರಿಶ್ರೇಷ್ಠನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಜ ದಶರಥನು ಋಷಿಗಣದೊಡನೆಯೂ ಬಂಧುಗಳೊಡನೆಯೂ ಜನಕನಿದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದನು. ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ, ಉಪಾಧ್ಯಾಯರೊಡನೆ, ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ ಕೂಡಿದ ಮಾತಿನ ಮರ್ಮಜ್ಞರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅವನು ವೈದೇಹನಿಗೆ ಹೀಗೆಂದನು: ‘ಮಹಾರಾಜ, ಈ ವಸಿಷ್ಠನೇ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲದ ದೈವ ಎಂಬುದು ನಿನಗೆ ತಿಳಿದೇ ಇದೆ.’ ರಾಜನ ವಿನಯ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ - ಆತ್ಮಶ್ಲಾಘೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಅವನು ಗುರುವನ್ನೇ ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ; ಕುಲಕೀರ್ತನವೂ ಗುರುಮುಖದಿಂದಲೇ ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ವಿವಾಹಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ವಂಶಪರಿಚಯ ಅವಶ್ಯಕವೆಂಬುದು ಶಾಸ್ತ್ರದ ರೀತಿ; ಅದನ್ನು ವರನ ಕಡೆಯವರೇ ಹೇಳಿದರೆ ಆತ್ಮಶ್ಲಾಘೆಯಾದೀತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಆಚಾರ್ಯನನ್ನೇ ವಕ್ತಾರನಾಗಿ ನಿಯೋಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸೋಪಾಧ್ಯಾಯಪುರೋಹಿತಮ್’ - ‘ಉಪಾಧ್ಯಾಯರೊಡನೆಯೂ ಪುರೋಹಿತರೊಡನೆಯೂ’ - ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಜನಕನು ದಶರಥನನ್ನು ಒಬ್ಬಂಟಿಗನಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಎಲ್ಲ ಗುರುಜನರೊಡನೆ ಕಾಣಬಯಸಿದನು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ದಶರಥನು ದೂತನ ಮೂಲಕ ಉತ್ತರ ಕಳುಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ತಾನೇ ಸಮಸ್ತ ಪರಿವಾರದೊಡನೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ಸಮಾನರಾದ ಇಬ್ಬರು ರಾಜರ ಸೌಹಾರ್ದದ ಲಕ್ಷಣ.
‘ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಾನ್ ಋಷಿ ವಸಿಷ್ಠನೇ ವಕ್ತಾರ. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಿಂದಲೂ ಎಲ್ಲ ಮಹರ್ಷಿಗಳಿಂದಲೂ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಈ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ವಸಿಷ್ಠನು ನನ್ನ ಕುಲವನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೇಳುವನು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ದಶರಥನು ಸುಮ್ಮನಾಗಲು, ಮಾತಿನ ಮರ್ಮಜ್ಞನಾದ ಭಗವಾನ್ ಋಷಿ ವಸಿಷ್ಠನು ಪುರೋಹಿತನೊಡನಿದ್ದ ವೈದೇಹನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಅವ್ಯಕ್ತದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಶಾಶ್ವತನು, ನಿತ್ಯನು, ಅವ್ಯಯನು; ಅವನಿಂದ ಮರೀಚಿ ಹುಟ್ಟಿದನು, ಮರೀಚಿಯ ಮಗ ಕಶ್ಯಪ, ಕಶ್ಯಪನಿಂದ ವಿವಸ್ವಂತನು ಹುಟ್ಟಿದನು, ವಿವಸ್ವಂತನ ಮಗ ವೈವಸ್ವತ ಮನು ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನು. ಮನು ಮೊದಲು ಪ್ರಜಾಪತಿಯಾಗಿದ್ದನು; ಮನುವಿನ ಮಗ ಇಕ್ಷ್ವಾಕು; ಅವನೇ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಮೊದಲ ರಾಜನೆಂದು ತಿಳಿ.’ ಹೀಗೆ ವಂಶವು ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆದಿಯಿಂದಲೇ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದು: ವಸಿಷ್ಠನು ಯಾವುದೋ ವೀರನ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಆರಂಭಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅವ್ಯಕ್ತದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲದ ಮೂಲ ಬಲವಲ್ಲ, ಸೃಷ್ಟಿಯ ಧರ್ಮವೇ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವುದೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ವಿಷಯ - ಹಿಂದೆ ಸ್ಪರ್ಧಿಗಳಾಗಿದ್ದ ಇಬ್ಬರೂ ಇಂದು ಮಂಗಳಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಏಕಾಭಿಪ್ರಾಯದವರು; ಇದೇ ತಪಸ್ಸಿನ ಫಲಸಿದ್ಧಿ. ‘ಯಥಾಕ್ರಮಮ್’ - ‘ಕ್ರಮವಾಗಿ’ - ಎಂಬ ಪದವೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ: ವಂಶಕಥನ ಮನಬಂದಂತೆ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಹೇಳುವುದಲ್ಲ, ತಂದೆ-ಮಗನ ಪರಂಪರೆಯಾಗಿ ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾದ ಆಖ್ಯಾನ; ಅಲ್ಲಿ ಒಂದು ಹೆಜ್ಜೆಯನ್ನೂ ದಾಟಬಾರದು. ಇದರಿಂದ ಕೇಳುವವನಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಮನುವಿನ ಪ್ರಜಾಪತಿತ್ವದಿಂದ ರಾಜಧರ್ಮದ ಮೂಲವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
‘ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಿನ ಮಗ ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಕುಕ್ಷಿ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನು; ಕುಕ್ಷಿಯ ಮಗನಾಗಿ ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ವಿಕುಕ್ಷಿ ಹುಟ್ಟಿದನು. ವಿಕುಕ್ಷಿಯ ಮಗ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿಯೂ ಆದ ಬಾಣ; ಬಾಣನ ಮಗ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿಯೂ ಆದ ಅನರಣ್ಯ. ಅನರಣ್ಯನಿಂದ ಪೃಥು ಹುಟ್ಟಿದನು, ಪೃಥುವಿನಿಂದ ತ್ರಿಶಂಕು, ತ್ರಿಶಂಕುವಿಗೆ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಧುಂಧುಮಾರ ಮಗನಾದನು. ಧುಂಧುಮಾರನಿಂದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಮಹಾರಥನೂ ಆದ ಯುವನಾಶ್ವ; ಯುವನಾಶ್ವನ ಮಗ ಪೃಥಿವೀಪತಿಯಾದ ಮಾಂಧಾತ. ಮಾಂಧಾತನಿಗೆ ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಸುಸಂಧಿ ಹುಟ್ಟಿದನು; ಸುಸಂಧಿಗೆ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳು - ಧ್ರುವಸಂಧಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಸೇನಜಿತ್. ಧ್ರುವಸಂಧಿಯ ಮಗ ಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಭರತ; ಭರತನಿಂದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಅಸಿತನೆಂಬುವನು ಹುಟ್ಟಿದನು.’ ಇಲ್ಲಿ ನಾಮಾವಳಿಯೇ ಕಥೆ; ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಹೆಸರಿನಿಂದಲೂ ಧರ್ಮರಕ್ಷಣೆಯ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನ ಪರಂಪರೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ತ್ರಿಶಂಕುವಿನ ಹೆಸರು ಕೇಳುಗರ ನೆನಪನ್ನು ಮತ್ತೆ ಕೆರಳಿಸುತ್ತದೆ - ಸಶರೀರನಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಬಯಸಿ ವಸಿಷ್ಠಪುತ್ರರಿಂದ ಶಪಿತನಾಗಿ, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಿಂದ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತನಾದವನು ಅವನೇ ಎಂದು 57ನೆಯ ಮೊದಲಾದ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಮಾಂಧಾತನು ಚಕ್ರವರ್ತಿಯಾಗಿ ವಿಖ್ಯಾತನು. ಹೀಗೆ ಒಣಗಿದಂತೆ ತೋರುವ ವಂಶಾವಳಿ ಪುರಾಣಕಥೆಗಳ ಸೂಚಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ; ಪ್ರತಿ ಹೆಸರಿನ ಹಿಂದೆಯೂ ಯಾವುದೋ ಇತಿಹಾಸ ಅಡಗಿದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ‘ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಿನ ಮಗ ಕುಕ್ಷಿ’ ಎಂಬುದು ಪ್ರಚಲಿತ (ವಲ್ಗೇಟ್) ಪಾಠ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ಕುಕ್ಷಿಯ ಉಲ್ಲೇಖವಿಲ್ಲ, ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಿನಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ವಿಕುಕ್ಷಿ ಹುಟ್ಟಿದನೆಂದು ಪಠಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ವಂಶಾವಳಿಯಲ್ಲಿ ಆವೃತ್ತಿಭೇದವೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಅದು ಸ್ವಾಭಾವಿಕ - ದೀರ್ಘವಾದ ನಾಮಪರಂಪರೆಗಳಲ್ಲಿ ಲಿಪಿಕಾರರ ಸ್ಮೃತಿಭೇದ ಸುಲಭ. ಆದರೂ ಮುಖ್ಯಕ್ರಮ ಎರಡರಲ್ಲೂ ಒಂದೇ. ಯುವನಾಶ್ವ-ಮಾಂಧಾತರ ಆಖ್ಯಾನವೂ ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಧುಂಧುಮಾರನ ಹೆಸರು ಧುಂಧು ಎಂಬ ಅಸುರನನ್ನು ವಧಿಸಿದುದರಿಂದ ದೊರೆತದ್ದೆಂದು ನೆನೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.
‘ಆ ಅಸಿತನಿಗೆ ಈ ಶತ್ರುಗಳು ಪ್ರತಿರಾಜರಾಗಿ ಎದ್ದರು - ಹೈಹಯರು, ತಾಲಜಂಘರು, ಶೂರರಾದ ಶಶಬಿಂದುಗಳು. ಅವರೊಡನೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತ ಆ ರಾಜನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹೊರದೂಡಲ್ಪಟ್ಟು ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಭ್ರಷ್ಟನಾದನು; ಆಗ ಅವನು ತನ್ನ ಇಬ್ಬರು ಹೆಂಡತಿಯರೊಡನೆ ಹಿಮವಂತಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಅಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದನು. ಅಲ್ಪಬಲನಾದ ಅಸಿತನು ಅಲ್ಲಿಯೇ ಮರಣ ಹೊಂದಿದನು; ಅವನ ಇಬ್ಬರು ಹೆಂಡತಿಯರೂ ಗರ್ಭಿಣಿಯರಾಗಿದ್ದರೆಂದು ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ. ಅವರಲ್ಲೊಬ್ಬಳು ಸವತಿಯ ಗರ್ಭವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲು ವಿಷಬೆರೆತ ಅನ್ನವನ್ನು ಅವಳಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಳು.’ ಅನಂತರ ಆ ರಮ್ಯವಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಭೃಗುವಂಶದ ಚ್ಯವನನೆಂಬ ಮುನಿ ಆನಂದದಿಂದ ನೆಲೆಸಿದ್ದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕಥೆ ವಂಶಾವಳಿಯಿಂದ ಕಥಾಭಾಗದತ್ತ ತಿರುಗುತ್ತದೆ; ಕವಿ ಕೇವಲ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ನಡುನಡುವೆ ಕರುಣಾಜನಕವಾದ ಆಖ್ಯಾನವನ್ನೂ ಹೆಣೆಯುತ್ತಾನೆ. ರಾಜನ ಪತನ, ವನವಾಸ, ಸವತಿಯ ದ್ವೇಷ, ವಿಷಪ್ರಯೋಗ - ಇವೆಲ್ಲವೂ ಮುಂದೆ ‘ಸಗರ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ನಿರ್ವಚನಕ್ಕೆ ಉಪಯೋಗವಾಗುತ್ತವೆ. ಈ ಕಥೆ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ; ಅದು ಗೀತಾಪ್ರೆಸ್ ಪ್ರಚಲಿತ ಪಾಠದ ವಿಶೇಷ ಮಾತ್ರ. ‘ಇತಿ ಶ್ರುತಿಃ’ - ‘ಎಂದು ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ’ - ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ತಾನೇ ಈ ಭಾಗ ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಬಂದದ್ದು, ಕಣ್ಣಾರೆ ಕಂಡದ್ದಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಹೀಗೆ ಕವಿಯ ಸತ್ಯನಿಷ್ಠೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ.
ಭಾರ್ಗವನಾದ ಚ್ಯವನನೆಂಬ ಆ ಮುನಿ ಹಿಮವಂತವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದನು. ಅಲ್ಲಿ ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿನಿಯೂ ಕಮಲದಳದಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವಳೂ ಆದ ಒಬ್ಬ ರಾಜಪುತ್ರಿ ಉತ್ತಮ ಮಗನನ್ನು ಬಯಸುತ್ತ ದೇವತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ ಭಾರ್ಗವನಿಗೆ ವಂದಿಸಿದಳು; ಆ ಕಾಳಿಂದಿ ಆ ಋಷಿಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದಳು. ಮಗನನ್ನು ಬಯಸಿದ ಅವಳಿಗೆ ಆ ವಿಪ್ರನು ಪುತ್ರಜನ್ಮದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು: ‘ಮಹಾಭಾಗೆ, ನಿನ್ನ ಗರ್ಭದಲ್ಲಿ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯೂ ಮಹಾವೀರ್ಯನೂ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಶ್ರೀಮಂತನೂ ಆದ ಸುಪುತ್ರನು ಬೇಗನೆ ವಿಷದೊಡನೆ ಹುಟ್ಟುವನು; ಕಮಲಾಕ್ಷಿ, ದುಃಖಿಸಬೇಡ.’ ಚ್ಯವನನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಪತಿವ್ರತೆಯಾದ ಆ ದೇವಿ ಪತಿಯಿಂದ ಅಗಲಿದ್ದರೂ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಮಗನನ್ನು ಹೆತ್ತಳು. ಗರ್ಭವನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಸವತಿ ಅವಳಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ವಿಷದೊಡನೆ ಹುಟ್ಟಿದುದರಿಂದ ಆ ಬಾಲಕನು ‘ಸಗರ’ನಾದನು. ಇಲ್ಲಿ ಹೆಸರಿನ ನಿರ್ವಚನ ಸ್ಪಷ್ಟ - ‘ಸಹ ಗರೇಣ ವರ್ತತೇ ಇತಿ ಸಗರಃ’, ಅಂದರೆ ‘ಗರ’ ಎಂದರೆ ವಿಷ, ವಿಷದೊಡನೆ ಇರುವವನು ಸಗರ. ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದು: ಯಾವ ವಿಷವನ್ನು ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ಕೊಡಲಾಯಿತೋ ಅದೇ ಅವನ ಹೆಸರಿಗೂ ಕೀರ್ತಿಗೂ ಕಾರಣವಾಯಿತು; ವಿಧಿಯ ಗತಿ ಹೀಗೆಯೇ. ಈ ಸಗರನೇ ಮುಂದೆ ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಪಡೆದು ಸಾಗರವನ್ನು ಅಗೆಸಿದವನು; ಅವನ ವಂಶದಲ್ಲೇ ಭಗೀರಥನು ಗಂಗೆಯನ್ನು ಇಳಿಸಿತಂದನು. ಇಲ್ಲಿ ಋಷಿಯ ಮಾತು ಕೇವಲ ಭವಿಷ್ಯಕಥನವಲ್ಲ, ಆಶ್ವಾಸನೆಯೂ ಹೌದು - ‘ದುಃಖಿಸಬೇಡ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಶೋಕಗ್ರಸ್ತಳಾದ ವಿಧವೆಯ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸಂತೈಸಲಾಗಿದೆ. ನಿರಾಶರಲ್ಲಿ ಆಶೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಸ್ಥಾಪಿಸುವುದೇ ತಪಸ್ವಿಗಳ ಕಾರ್ಯ. ಕಾಳಿಂದಿಯ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಅದರಿಂದ ಅವಳ ಮಗನ ಶುದ್ಧಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ.
‘ಸಗರನ ಮಗ ಅಸಮಂಜ, ಅಸಮಂಜನಿಂದ ಅಂಶುಮಂತ, ಅಂಶುಮಂತನಿಂದ ದಿಲೀಪ, ದಿಲೀಪನಿಂದ ಭಗೀರಥ. ಭಗೀರಥನಿಂದ ಕಕುತ್ಸ್ಥ, ಕಕುತ್ಸ್ಥನಿಂದ ರಘು; ರಘುವಿನ ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಮಗ ಪ್ರವೃದ್ಧ - ಅವನು ನರಭಕ್ಷಕನಾದ ಕಲ್ಮಾಷಪಾದ ಎಂದೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧನು. ಅವನಿಂದ ಶಂಖಣ ಹುಟ್ಟಿದನು; ಶಂಖಣನ ಮಗ ಸುದರ್ಶನ, ಸುದರ್ಶನನಿಂದ ಅಗ್ನಿವರ್ಣ, ಅಗ್ನಿವರ್ಣನ ಮಗ ಶೀಘ್ರಗ, ಶೀಘ್ರಗನ ಮಗ ಮರು. ಮರುವಿನ ಮಗ ಪ್ರಶುಶ್ರುಕ, ಪ್ರಶುಶ್ರುಕನಿಂದ ಅಂಬರೀಷ, ಅಂಬರೀಷನ ಮಗ ಮಹೀಪತಿಯಾದ ನಹುಷ, ನಹುಷನ ಮಗ ಯಯಾತಿ, ಯಯಾತಿಯ ಮಗ ನಾಭಾಗ, ನಾಭಾಗನ ಮಗ ಅಜ, ಅಜನಿಂದ ದಶರಥ ಹುಟ್ಟಿದನು; ಈ ದಶರಥನಿಂದ ಈ ಸಹೋದರರಾದ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಹುಟ್ಟಿದರು.’ ಹೀಗೆ ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ರಾಮನವರೆಗೆ ಸೂರ್ಯವಂಶವನ್ನು ಸಮಗ್ರವಾಗಿ ಕೀರ್ತಿಸಲಾಯಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಕೇಳುಗರು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ - ಅಸಮಂಜನ ದೌರ್ಜನ್ಯ, ಅಂಶುಮಂತನ ವಿನಯ, ಭಗೀರಥನ ತಪಸ್ಸು - ಇವು 38ನೆಯ ಮೊದಲಾದ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ. ಕಕುತ್ಸ್ಥನಿಂದಲೇ ರಾಮನಿಗೆ ‘ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ’ ಎಂಬ ಹೆಸರು, ರಘುವಿನಿಂದ ‘ರಾಘವ’ ಎಂಬ ಹೆಸರು; ಹೀಗೆ ವಂಶಾವಳಿ ಹೆಸರುಗಳ ಮೂಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಕಲ್ಮಾಷಪಾದನ ರಾಕ್ಷಸತ್ವವೂ ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಈ ವಂಶಕ್ರಮವನ್ನು ಕೇವಲ ಗೌರವಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ಕೀರ್ತಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಕನ್ಯಾದಾನದ ಯೋಗ್ಯತೆಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ಕೀರ್ತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಕುಲಶುದ್ಧಿಯೇ ವರಪರೀಕ್ಷೆಯ ಮೊದಲ ಮಾನದಂಡ. ಆದ್ದರಿಂದ ವಸಿಷ್ಠನ ಈ ದೀರ್ಘಕಥನ ಮುಂದಿನ ವರಣವಾಕ್ಯದಿಂದಲೇ ಸಫಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯ ವಾಕ್ಯ - ‘ಈ ದಶರಥನಿಂದ ಸಹೋದರರಾದ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಹುಟ್ಟಿದರು’ - ಸಮಸ್ತ ವಂಶಕಥನದ ಗುರಿ; ಈ ಇಡೀ ಪರಂಪರೆ ಈ ಇಬ್ಬರು ಬಾಲಕರಲ್ಲಿ ಪರ್ಯವಸಾನಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ವಸಿಷ್ಠನು ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುವ ಆ ಸಭೆಯಲ್ಲೇ ಇವರಿಬ್ಬರೂ ಇದ್ದಾರೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಕೇಳುಗರು ನೆನೆಯುತ್ತಾರೆ.
‘ಆದಿಯಿಂದಲೇ ವಿಶುದ್ಧವಂಶದವರೂ ಪರಮಧರ್ಮಿಷ್ಠರೂ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವರೂ ವೀರರೂ ಸತ್ಯವಾದಿಗಳೂ ಆದ ರಾಜರ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಗಾಗಿ, ರಾಜನೇ, ನಿನ್ನ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳನ್ನು ವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ತಕ್ಕವರಾದ ಆ ಇಬ್ಬರಿಗೆ ತಕ್ಕವರಾದ ಕನ್ಯೆಯರಿಬ್ಬರನ್ನು ಕೊಡಬೇಕು.’ ಹೀಗೆ ವರಣವಾಕ್ಯದಿಂದ ಈ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಸದೃಶಾಭ್ಯಾಂ ಸದೃಶೇ’ - ‘ತಕ್ಕವರಿಗೆ ತಕ್ಕವರು’ - ಎಂಬ ಪದಯುಗ್ಮದಿಂದ ವಿವಾಹದ ಮೂಲತತ್ತ್ವ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ: ಕುಲ, ಶೀಲ, ವಯಸ್ಸುಗಳಲ್ಲಿನ ಸಾಮ್ಯವೇ ಸಂಬಂಧದ ಆಧಾರ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಜನಕನು ನಿಮಿ-ಮಿಥಿಯವರೆಗೆ ತನ್ನ ಕುಲವನ್ನು ಕೀರ್ತಿಸಿ ಕನ್ಯಾದಾನದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮಾಡುವನು. ವಸಿಷ್ಠನ ಮಾತು ಇಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವೇ, ಏಕೆಂದರೆ ದೀರ್ಘವಾದ ವಂಶಪರಿಚಯವೇ ಅದಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆಯಾಗಿತ್ತು.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे सप्ततितमः सर्गः॥ ७०॥