ಸರ್ಗ
ದಶರಥನು ಮಿಥಿಲೆಗೆ ಬಂದದ್ದು
ದಶರಥನ ಪ್ರಯಾಣಾಜ್ಞೆ, ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳು ಮುಂದೆ ಸಾಗಿದ್ದು, ನಾಲ್ಕು ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ವಿದೇಹಪ್ರವೇಶ, ಜನಕನ ಸ್ವಾಗತ, ವಿವಾಹಪ್ರಸ್ತಾಪ, ಸುಖವಾದ ರಾತ್ರಿವಾಸ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಜನಕನ ದೂತರು ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ದಶರಥನಿಗೆ ವಿದೇಹರಾಜನ ಸಂದೇಶವನ್ನು ನಿವೇದಿಸಿದರು; ರಾಜನು ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ಮರುದಿನವೇ ಹೊರಡಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಆ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆಯಿತು. ಉಪಾಧ್ಯಾಯರೊಡನೆಯೂ ಬಂಧುಗಳೊಡನೆಯೂ ಕೂಡಿದ ಹರ್ಷಿತನಾದ ರಾಜ ದಶರಥನು ಸುಮಂತ್ರನಿಗೆ ಹೀಗೆಂದನು: ‘ಇಂದು ಎಲ್ಲ ಧನಾಧ್ಯಕ್ಷರೂ ಹೇರಳವಾದ ಧನವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು, ನಾನಾ ರತ್ನಗಳೊಡನೆ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸಜ್ಜಾಗಿ ಮುಂದೆ ಹೋಗಲಿ. ಚತುರಂಗಬಲವೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬೇಗನೆ ಹೊರಡಲಿ. ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಾದ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾದ ವಾಹನಗಳೂ ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಗಳೂ ಸಿದ್ಧವಾಗಲಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದು: ರಾಜನು ಬರಿಗೈಯಲ್ಲಿ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ವಧುವಿನ ಕಡೆಯವರಿಗೆ ತಕ್ಕ ವೈಭವವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ಕುಲಮರ್ಯಾದೆ. ‘ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಾದ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಜನ ಉತ್ಸುಕತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ - ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸುವ ಹೊತ್ತಿಗೇ ಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧವಾಗಬೇಕೆಂಬುದು ಅವನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ಇಲ್ಲಿ ಕೋಶ, ಸೇನೆ, ವಾಹನಗಳು - ರಾಜಯಾತ್ರೆಯ ಈ ಮೂರು ಅಂಗಗಳನ್ನೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಆದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಅವನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ವಸಿಷ್ಠ, ವಾಮದೇವ, ಜಾಬಾಲಿ, ಕಶ್ಯಪ, ದೀರ್ಘಾಯುವಾದ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ ಋಷಿ, ಕಾತ್ಯಾಯನ - ಈ ದ್ವಿಜರು ಮುಂದೆ ಸಾಗಲಿ; ನನ್ನ ರಥವನ್ನೂ ಹೂಡು. ಕಾಲವ್ಯಯವಾಗದಂತೆ ಬೇಗನೆ ಮಾಡು; ಜನಕನ ದೂತರು ನನ್ನನ್ನು ತ್ವರೆಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು ಮುಂದೆ ಸಾಗುವುದೇ ವಿಶೇಷ - ರಾಜನು ತಾನು ಹಿಂದೆ, ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳು ಮುಂದೆ. ಧರ್ಮಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೇ ಅಗ್ರೇಸರರು ಎಂಬುದು ಇದರಿಂದ ಸೂಚಿತ. ‘ಕಾಲವ್ಯಯವಾಗದಿರಲಿ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಶುಭಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತ್ವರೆಯೇ ಗುಣ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ಆರು ಋಷಿಗಳು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲದ ಪುರೋಹಿತರೂ ಮಂತ್ರಿಗಳೂ ಆಗಿದ್ದವರು; ಅವರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಹೇಳುವುದರಿಂದ ಕವಿ ದಶರಥನ ಯಾತ್ರೆಯ ಧರ್ಮಸಮ್ಮತತೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ.
ನರೇಂದ್ರನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಚತುರಂಗಸೇನೆ ಋಷಿಗಳೊಡನೆ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದ ರಾಜನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿತು. ನಾಲ್ಕು ದಿನಗಳ ದಾರಿಯನ್ನು ಕ್ರಮಿಸಿ ಅವರು ವಿದೇಹದೇಶವನ್ನು ತಲುಪಿದರು. ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ರಾಜ ಜನಕನು ಅವರ ಆಗಮನವನ್ನು ಕೇಳಿ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದನು. ‘ಚತುರಹಮ್’ - ‘ನಾಲ್ಕು ದಿನ’ - ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆ ಮತ್ತು ಮಿಥಿಲೆಗಳ ನಡುವಿನ ದೂರ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ - ಅಷ್ಟು ದಾರಿಯನ್ನು ನಾಲ್ಕು ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಮಿಸಲಾಯಿತು. ಜನಕನು ಕೇವಲ ಕಾಯುವುದಿಲ್ಲ, ಆಗಮನದ ವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದ ಕೂಡಲೇ ಸತ್ಕಾರಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ಆತಿಥ್ಯಧರ್ಮದ ರೀತಿ. ಇಲ್ಲಿ ಕಥೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಿಂದ ಮಿಥಿಲೆಗೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ - ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಎಲ್ಲವೂ ಮಿಥಿಲೆಯಲ್ಲೇ ನಡೆಯುತ್ತದೆ.
ಅನಂತರ ವೃದ್ಧನಾದ ರಾಜ ದಶರಥನನ್ನು ಎದುರುಗೊಂಡು ಮುದಿತನಾದ ಜನಕನು ಪರಮ ಹರ್ಷವನ್ನು ಹೊಂದಿದನು. ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅವನು ಸಂತೋಷಭರಿತನಾದ ಆ ನರಶ್ರೇಷ್ಠನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಿನಗೆ ಸ್ವಾಗತ; ರಾಘವ, ನೀನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದದ್ದು ನನ್ನ ಭಾಗ್ಯ. ನಿನ್ನ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳ ವೀರ್ಯದಿಂದ ಗೆದ್ದುಕೊಂಡ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ನೀನು ಪಡೆಯುವೆ. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಭಗವಾನ್ ವಸಿಷ್ಠ ಋಷಿಯು ಎಲ್ಲ ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠರೊಡನೆ, ದೇವತೆಗಳೊಡನೆ ಇಂದ್ರನಂತೆ, ಬಂದದ್ದು ಭಾಗ್ಯ. ನನ್ನ ವಿಘ್ನಗಳು ಗೆಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟದ್ದು ಭಾಗ್ಯ, ನನ್ನ ಕುಲ ಪೂಜಿತವಾದದ್ದು ಭಾಗ್ಯ.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ದಿಷ್ಟ್ಯಾ’ - ‘ಭಾಗ್ಯದಿಂದ’ - ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬಳಸುವುದರಿಂದ ಜನಕನ ಹರ್ಷಾತಿಶಯ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗುತ್ತದೆ - ನಾಲ್ಕು ಕಡೆ ಆ ಪದ ಬರುತ್ತದೆ. ‘ವೀರ್ಯನಿರ್ಜಿತಾಮ್’ - ‘ವೀರ್ಯದಿಂದ ಗೆದ್ದುಕೊಂಡ’ - ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಧನುರ್ಭಂಗ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ - ಸೀತೆಯ ವಿವಾಹ ಬೇಡಿಕೆಯಿಂದಲ್ಲ, ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ದೊರೆತದ್ದು. ವಸಿಷ್ಠನ ಆಗಮನ ಜನಕನಿಗೆ ಮಹಾ ಸಂತೋಷವನ್ನು ತರುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠರ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯವೇ ಯಜ್ಞಕ್ಕೂ ವಿವಾಹಕ್ಕೂ ಶೋಭೆ. ವೃದ್ಧ ರಾಜನನ್ನು ತಾನೇ ಎದುರುಗೊಳ್ಳಲು ಹೋಗುವುದರ ಮೂಲಕ ಜನಕನು ಆತಿಥೇಯನ ವಿನಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ.
‘ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳೂ ವೀರ್ಯಶ್ರೇಷ್ಠರೂ ಆದ ರಾಘವರೊಡನೆ ಸಂಬಂಧವಾದುದರಿಂದ ಇದೆಲ್ಲವೂ ಆಯಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ ನರೇಂದ್ರನೇ, ನಾಳೆ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಯಜ್ಞದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಋಷಿಶ್ರೇಷ್ಠರೊಡನೆ ವಿವಾಹವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಬೇಕು.’ ಅವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಋಷಿಗಳ ನಡುವೆ ಇದ್ದ, ಮಾತಿನ ಮರ್ಮವನ್ನರಿತವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ನರಾಧಿಪನು ಆ ಮಹೀಪತಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ನೀಡಿದನು: ‘ಸ್ವೀಕಾರವು ಕೊಡುವವನ ಅಧೀನ ಎಂದು ನಾನು ಹಿಂದೆ ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ. ಧರ್ಮಜ್ಞನೇ, ನೀನು ಹೇಗೆ ಹೇಳುವೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ನಾವು ಮಾಡುವೆವು.’ ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ದಶರಥನು ವರನ ಕಡೆಯವರ ಗರ್ವವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾನೆ; ಕೊಡುವವನ ಇಚ್ಛೆಯೇ ಪ್ರಮಾಣ ಎಂಬ ಧರ್ಮವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪ್ರತಿಗ್ರಹೋ ದಾತೃವಶಃ’ - ‘ಸ್ವೀಕಾರವು ದಾತನ ಅಧೀನ’ - ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರವಾಕ್ಯದಂತೆ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ: ಸ್ವೀಕರಿಸುವವನು ವಿಧಿಯನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಕೊಡುವವನೇ ಕಾಲವನ್ನೂ ಕ್ರಮವನ್ನೂ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರು ರಾಜರ ನಡುವಿನ ವಿನಯದ ಸ್ಪರ್ಧೆಯೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ‘ನಾಳೆ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ’ ಎಂಬ ಕಾಲನಿರ್ದೇಶದಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳ ಕಥಾಕ್ರಮ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.
ಸತ್ಯವಾದಿಯಾದ ಅವನ ಆ ಧರ್ಮಿಷ್ಠವೂ ಯಶಸ್ಕರವೂ ಆದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಿದೇಹಾಧಿಪತಿಯು ಪರಮ ವಿಸ್ಮಯಗೊಂಡನು. ಅನಂತರ ಎಲ್ಲ ಮುನಿಗಣಗಳೂ ಪರಸ್ಪರ ಸಮಾಗಮದಿಂದ ಮಹಾ ಹರ್ಷದಿಂದ ಕೂಡಿ ಆ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಸುಖವಾಗಿ ಕಳೆದರು. ಅನಂತರ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಬಂದನು; ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ತಂದೆಯ ಪಾದಗಳನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿದನು. ರಾಜನೂ ರಾಘವರಾದ ತನ್ನ ಮಕ್ಕಳಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಕಂಡು ಬಹಳ ಹರ್ಷಗೊಂಡು, ಜನಕನಿಂದ ಪೂಜಿತನಾಗಿ, ಪರಮ ಪ್ರೀತನಾಗಿ ತಂಗಿದನು. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ತತ್ತ್ವವನ್ನರಿತವನೂ ಆದ ಜನಕನೂ ಯಜ್ಞದ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಮಕ್ಕಳಿಬ್ಬರ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಧರ್ಮದಂತೆ ಮಾಡಿ ಆ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಕಳೆದನು. ಇಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘ ವಿಯೋಗದ ಅನಂತರ ತಂದೆ ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳ ಸಮಾಗಮ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ - ರಾಮನು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನನ್ನೇ ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ತಂದೆಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಗುರುವಿನ ಆದರ ತಂದೆಯದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮೊದಲು ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ವಿವಾಹದ ಹಿಂದಿನ ರಾತ್ರಿ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಹರ್ಷದಿಂದ ಕಳೆಯಿತು; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಜನಕನು ಕುಶಧ್ವಜನನ್ನು ಕರೆಸುತ್ತಾನೆ, ವಸಿಷ್ಠನು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ತತ್ತ್ವವಿತ್’ - ‘ತತ್ತ್ವವನ್ನರಿತವನು’ - ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಜನಕನ ಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे एकोनसप्ततितमः सर्गः॥ ६९॥