ಸರ್ಗ
ಜನಕನ ದೂತರು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಬಂದದ್ದು
ದೂತರು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ರಾತ್ರಿ ತಂಗಿದ್ದು, ದಶರಥನ ದರ್ಶನ, ಜನಕನ ಕುಶಲಪ್ರಶ್ನೆ, ವೀರ್ಯಶುಲ್ಕೆಯಾದ ಸೀತೆಯನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ಕೊಡುವ ಪ್ರಸ್ತಾಪ, ಆಮಂತ್ರಣ, ದಶರಥನು ಗುರುಗಳೊಡನೆಯೂ ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆಯೂ ನಡೆಸಿದ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ, ನಾಳೆಯೇ ಹೊರಡುವ ನಿಶ್ಚಯ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಜನಕನು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ತನ್ನ ಮಂತ್ರಿಗಳನ್ನು ದೂತರಾಗಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಕಳುಹಿಸಿದ್ದನು. ಜನಕನಿಂದ ಆಜ್ಞಪ್ತರಾದ ಆ ದೂತರು ಬೇಗನೆ ಹೊರಟರು; ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಅವರ ವಾಹನಗಳು ದಣಿದುದರಿಂದ ಅವರು ಮೂರು ರಾತ್ರಿ ತಂಗಿ ನಾಲ್ಕನೆಯ ದಿನ ಅಯೋಧ್ಯಾಪುರಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ರಾಜನ ಅಪ್ಪಣೆಯಂತೆ ಅವರು ರಾಜಭವನಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಒಳಗೆ ಬರಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟರು; ಅಲ್ಲಿ ದೇವಸಮಾನನಾದ ವೃದ್ಧ ರಾಜ ದಶರಥನನ್ನು ಕಂಡರು. ಆಗ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಕೈಮುಗಿದು, ಭಯವನ್ನು ತೊರೆದು, ರಾಜನಿಗೆ ವಿನಯಪೂರ್ಣವೂ ಮಧುರಾಕ್ಷರಗಳುಳ್ಳದ್ದೂ ಆದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ದೂತನ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ: ಒಡೆಯನ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಇದ್ದಂತೆ ಹೇಳಲು ನಿರ್ಭಯತೆ ಬೇಕು, ಮಾತಿನಲ್ಲಾದರೋ ವಿನಯವನ್ನೂ ಮಾಧುರ್ಯವನ್ನೂ ಕಾಪಾಡಬೇಕು. ಈ ಎರಡು ಗುಣಗಳು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಇವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ‘ಪ್ರಶ್ರಿತಂ ಮಧುರಾಕ್ಷರಮ್’ - ‘ವಿನಯಪೂರ್ಣ, ಮಧುರಾಕ್ಷರಯುಕ್ತ’ - ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ದೂತರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ: ‘ಮಿಥಿಲೆಯ ರಾಜ ಜನಕನು ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರದ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು, ಸ್ನೇಹದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಮಧುರವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನಿಮ್ಮ ಅಕ್ಷಯವಾದ ಕುಶಲವನ್ನೂ ಕ್ಷೇಮವನ್ನೂ ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಾನೆ; ನಿಮ್ಮದನ್ನು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಉಪಾಧ್ಯಾಯರ, ಪುರೋಹಿತರ, ಪರಿಜನರ ಕುಶಲವನ್ನೂ ತಿಳಿಯಬಯಸುತ್ತಾನೆ.’ ಹೀಗೆ ಶಾಂತಚಿತ್ತನಾಗಿ ಕುಶಲವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿ ಆ ಮಿಥಿಲಾಧಿಪನಾದ ವೈದೇಹನು ಕೌಶಿಕನಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ನಿಮಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯಬೇಕಾದುದು: ಜನಕನು ಮೊದಲು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿಸಿಕೊಂಡು, ಬಳಿಕ ಗುರುಗಳನ್ನೂ ಪುರೋಹಿತರನ್ನೂ ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಸ್ಮರಿಸಿ, ಅನಂತರವೇ ತನ್ನ ಪ್ರಯೋಜನವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ರಾಜಧರ್ಮದ ಮರ್ಯಾದೆ - ಕಾರ್ಯ ಆಮೇಲೆ, ಕುಶಲಪ್ರಶ್ನೆ ಮೊದಲು. ‘ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ’ - ‘ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ’ - ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದೂತರು ಪುನಃ ಪುನಃ ಹೇಳಿದ ಸಂದೇಶದ ಆದರ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.
ಜನಕನ ಸಂದೇಶ: ‘ರಾಜನ್, ನನ್ನ ಮಗಳು ವೀರ್ಯಶುಲ್ಕೆ ಎಂಬ ನನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮೊದಲೇ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತಿಳಿದದ್ದು. ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಅನೇಕ ರಾಜರು ಅಸಹನೆಯಿಂದ ಬಂದರು; ಆದರೆ ಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಹೆದೆಯೇರಿಸಲು ಅಸಮರ್ಥರಾಗಿ ವೀರ್ಯಹೀನರಾಗಿ ವಿಮುಖರಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗಿದರು. ಆ ನನ್ನ ಮಗಳನ್ನು ಈಗ, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿ ಬಂದ ನಿನ್ನ ಮಕ್ಕಳು ಗೆದ್ದಿದ್ದಾರೆ. ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ರತ್ನಪ್ರಾಯವಾಗಿದ್ದ ಆ ದಿವ್ಯ ಧನುಸ್ಸನ್ನೂ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನು ಮಹಾ ಜನಸಭೆಯಲ್ಲಿ ನಡುವಿನಲ್ಲಿ ಮುರಿದನು.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯದೃಚ್ಛಯಾ’ - ‘ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿ’ - ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ತ್ವದ್ದು: ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ವಿವಾಹಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದವರಲ್ಲ, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಯಜ್ಞರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಬಂದವರು; ಆದರೂ ದೈವದಿಂದಲೇ ಈ ಸಂಬಂಧ ಒದಗಿತು. ‘ಪುತ್ರಕೈಃ’ - ‘ನಿನ್ನ ಮುದ್ದು ಮಕ್ಕಳು’ - ಎಂಬ ವಾತ್ಸಲ್ಯಸೂಚಕ ಪದವೂ ಜನಕನ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ.
‘ಆದ್ದರಿಂದ ವೀರ್ಯಶುಲ್ಕೆಯಾದ ಸೀತೆಯನ್ನು ನಾನು ಈ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಕೊಡಬೇಕು. ಅದರ ಮೂಲಕವೇ ನನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪೂರೈಸಬಯಸುತ್ತೇನೆ; ನೀನು ಅದಕ್ಕೆ ಅನುಮತಿ ನೀಡಬೇಕು. ಮಹಾರಾಜ, ಉಪಾಧ್ಯಾಯರೊಡನೆ, ಪುರೋಹಿತರನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಬೇಗನೆ ಬಾ; ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ರಾಘವರಿಬ್ಬರನ್ನೂ ನೀನು ಸ್ವತಃ ನೋಡಬೇಕು. ರಾಜೇಂದ್ರ, ನನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿಕೊಡಬೇಕು; ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ನಿನ್ನ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಜನಕನು ಕೇವಲ ರಾಮನದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ವಿವಾಹವೂ ಅಲ್ಲಿ ನೆರವೇರಲಿದೆ ಎಂದು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ - ಅದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಲಿದೆ. ಹೀಗೆ ದೂತರ ಮಾತಿನಿಂದಲೇ ವಿವಾಹಮಹೋತ್ಸವದ ಸೂಚನೆ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಜನಕನು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ‘ಅನುಮತಿ ನೀಡಬೇಕು’ ಎಂದು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ.
ದೂತರು ತಮ್ಮ ಮಾತನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತಾರೆ: ‘ಹೀಗೆ ವಿದೇಹಾಧಿಪತಿಯು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು, ಶತಾನಂದನ ಅಭಿಪ್ರಾಯಕ್ಕೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಈ ಮಧುರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.’ ಆ ದೂತವಾಕ್ಯವನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಜ ದಶರಥನು ಪರಮ ಹರ್ಷಿತನಾದನು; ವಸಿಷ್ಠನನ್ನೂ ವಾಮದೇವನನ್ನೂ ಮಂತ್ರಿಗಳನ್ನೂ ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಹೀಗೆಂದನು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದು: ಜನಕನು ತಾನೊಬ್ಬನೇ ನಿಶ್ಚಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನೂ ಕುಲಪುರೋಹಿತನಾದ ಶತಾನಂದನ ಸಮ್ಮತಿಯನ್ನೂ ಪಡೆದೇ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗೆಯೇ ದಶರಥನೂ ಕೇವಲ ಹರ್ಷದಿಂದ ಮುಂದುವರಿಯುವುದಿಲ್ಲ; ಮೊದಲು ಗುರುಗಳನ್ನೂ ಮಂತ್ರಿಗಳನ್ನೂ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ.
ದಶರಥನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ‘ಕುಶಿಕಪುತ್ರನಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಿಂದ ರಕ್ಷಿತನಾದ, ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಆನಂದವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ರಾಮನು ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ವಿದೇಹದೇಶದಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ. ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಜನಕನು ಆ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನ ವೀರ್ಯವನ್ನು ಕಣ್ಣಾರೆ ಕಂಡಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ತನ್ನ ಮಗಳನ್ನು ರಾಘವನಿಗೆ ಕೊಡಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಜನಕನ ಈ ವಿಷಯ ನಿಮಗೆ ಸಮ್ಮತವಾದರೆ ಬೇಗನೆ ಆ ಪುರಿಗೆ ಹೋಗೋಣ; ಕಾಲ ವ್ಯರ್ಥವಾಗದಿರಲಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಕೌಸಲ್ಯಾನಂದವರ್ಧನಃ’ - ‘ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಆನಂದವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವವನು’ - ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತಾಯಿಯ ಹರ್ಷವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ‘ನಿಮಗೆ ಸಮ್ಮತವಾದರೆ’ ಎಂಬುದು ರಾಜನ ವಿನಯ - ಅವನು ಆಜ್ಞೆ ನೀಡುವುದಿಲ್ಲ, ಸಮ್ಮತಿಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಕಾಲ ವ್ಯರ್ಥವಾಗದಿರಲಿ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ತಂದೆಯ ಉತ್ಸುಕತೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ.
ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಎಲ್ಲ ಮಹರ್ಷಿಗಳೊಡನೆ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಒಕ್ಕೊರಲಿನಿಂದ ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದರು. ಬಹಳ ಸಂತೋಷಗೊಂಡ ರಾಜನು ಮಂತ್ರಿಗಳಿಗೆ ‘ನಾಳೆ ಪ್ರಯಾಣ’ ಎಂದನು. ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ರಾಜನಿಂದ ಪರಮ ಸತ್ಕೃತರಾದ ನರೇಂದ್ರನ ಆ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಆ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಕಳೆದರು. ಯಾವ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯವೂ ಇಲ್ಲ, ವಿಳಂಬವೂ ಇಲ್ಲ - ಎಲ್ಲರ ಮನಸ್ಸೂ ಒಂದೇ ಆಗಿತ್ತು. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗ ಜನಕನ ಆಮಂತ್ರಣವನ್ನೂ ದಶರಥನ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನೂ ಜೋಡಿಸಿ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಮಿಥಿಲಾಯಾತ್ರೆಗೆ ಭೂಮಿಕೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ; ಇಲ್ಲಿಂದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ವಿವಾಹಪರ್ವ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डेऽष्टषष्टितमः सर्गः॥ ६८॥