॥वाल्मीकिरामायणम् ಬಾಲಕಾಂಡ · 52ನೇ ಸರ್ಗ

ಬಾಲಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ವಸಿಷ್ಠನ ಆತಿಥ್ಯ ಮತ್ತು ಶಬಲೆಯ ಆಹ್ವಾನ

ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಪ್ರಣಾಮ, ಆಸನದಾನ ಮತ್ತು ಫಲಮೂಲಗಳ ಉಪಹಾರ, ವಸಿಷ್ಠನ ಕುಶಲಪ್ರಶ್ನೆಗಳು, ಆತಿಥ್ಯಕ್ಕೆ ಆಮಂತ್ರಣ, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಸ್ವೀಕಾರ, ಮಚ್ಚೆಯ ಹಸು ಶಬಲೆಯ ಆಹ್ವಾನ ಮತ್ತು ಷಡ್ರಸಭೋಜನವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಲು ಆದೇಶ

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಕ್ಷೌಹಿಣಿಯಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸುತ್ತುತ್ತಿದ್ದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಎರಡನೆಯ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದಂತಿದ್ದ ವಸಿಷ್ಠನ ಆಶ್ರಮಸ್ಥಳವನ್ನು ಕಂಡನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿನ ಆತಿಥ್ಯ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಆ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಕಂಡು ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಪರಮ ಪ್ರೀತನಾದನು; ವೀರನಾದ ರಾಜನಾಗಿದ್ದರೂ ವಿನಯದಿಂದ ಜಪಿಸುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ವಸಿಷ್ಠನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು. ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಪೂಜ್ಯ ವಸಿಷ್ಠನು ‘ನಿನಗೆ ಸ್ವಾಗತ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅವನಿಗೆ ಆಸನವನ್ನು ತೋರಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ರಾಜನು ತಪಸ್ವಿಗೆ ನಮಿಸುತ್ತಾನೆ, ತಪಸ್ವಿ ರಾಜನನ್ನು ಅತಿಥಿಯೆಂದು ಗೌರವಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇಬ್ಬರ ಸ್ವಧರ್ಮದ ಮರ್ಯಾದೆಯೂ ಉಲ್ಲಂಘಿಸಲ್ಪಡದೆ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಈ ಶಾಂತಿಯೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭಂಗವಾಗಲಿದೆ.

ಕುಳಿತ ಧೀಮಂತ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಿಗೆ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠ ವಸಿಷ್ಠನು ಯಥಾನ್ಯಾಯವಾಗಿ ಹಣ್ಣು-ಗೆಡ್ಡೆಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದನು. ರಾಜಶ್ರೇಷ್ಠನು ಆ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ವಸಿಷ್ಠನ ತಪಸ್ಸು, ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರ, ಶಿಷ್ಯರು — ಇವುಗಳ ಕುಶಲವನ್ನು ಕೇಳಿದನು. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಆಗ ವೃಕ್ಷಸಮೂಹದ ಕುಶಲವನ್ನೂ ಕೇಳಿದನು; ವಸಿಷ್ಠನು ‘ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ಕುಶಲ’ ಎಂದು ರಾಜಶ್ರೇಷ್ಠನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಮಧರ್ಮ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ತಪಸ್ವಿಯ ಕುಶಲವನ್ನು ಹಣದಿಂದಾಗಲೀ ಸೈನ್ಯದಿಂದಾಗಲೀ ಅಲ್ಲ, ತಪಸ್ಸು, ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರ, ಶಿಷ್ಯರು, ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಅಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ; ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಮರಗಳೂ ಕುಟುಂಬದ ಸದಸ್ಯರಂತೆ ಎಣಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ‘ಯಥಾನ್ಯಾಯಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮುನಿಯು ಮನಬಂದಂತೆ ಉಪಚಾರ ಮಾಡದೆ ಗೃಹ್ಯಸೂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಕ್ರಮವನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಆಸನ, ಅರ್ಘ್ಯ, ಪಾದ್ಯ, ಫಲಮೂಲ. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನೂ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಸುಮ್ಮನಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಪ್ರತಿಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ ಆತಿಥೇಯನ ಬಗ್ಗೆ ಆದರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ಸತ್ಪುರುಷರ ಭೇಟಿಯ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರ.

ಅನಂತರ ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಗನೂ ಮಹಾತಪಸ್ವಿಯೂ ಜಪಿಸುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಆದ ವಸಿಷ್ಠನು ಸುಖವಾಗಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ರಾಜ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನನ್ನು ಕೇಳಿದನು: ‘ರಾಜನೇ, ನೀನು ಕುಶಲವಾಗಿರುವೆಯಷ್ಟೆ? ಧಾರ್ಮಿಕನೇ, ಧರ್ಮದಿಂದ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ರಂಜಿಸುತ್ತಾ ರಾಜನೀತಿಯಿಂದ ಅವರನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಿರುವೆಯಷ್ಟೆ? ನಿನ್ನ ಸೇವಕರು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪೋಷಿತರಾಗಿದ್ದಾರಷ್ಟೆ, ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದಾರಷ್ಟೆ? ಶತ್ರುಸೂದನನೇ, ನಿನ್ನ ಶತ್ರುಗಳೆಲ್ಲರೂ ಜಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರಷ್ಟೆ? ಶತ್ರುತಾಪನನೇ, ನರವ್ಯಾಘ್ರನೇ, ಪಾಪರಹಿತನೇ, ನಿನ್ನ ಸೈನ್ಯ, ಕೋಶ, ಮಿತ್ರರು, ಮಕ್ಕಳು-ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ಕುಶಲವಷ್ಟೆ?’ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ರಾಜನ ಕುಶಲವೆಂದರೆ ಕೇವಲ ಶರೀರದ್ದಲ್ಲ, ರಾಜ್ಯಾಂಗಗಳದ್ದು ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಸ್ವಾಮಿ, ಅಮಾತ್ಯರು, ಕೋಶ, ದಂಡ, ಮಿತ್ರರು — ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತ ರಾಜ್ಯಾಂಗಗಳ ಕ್ರಮವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಅನುಸರಿಸಲಾಗಿದೆ; ತಪಸ್ವಿಗೂ ರಾಜಧರ್ಮ ತಿಳಿದಿದೆ ಎಂಬುದೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ವಸಿಷ್ಠನು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ಕುಲಗುರು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಬಾಯಲ್ಲಿ ರಾಜನೀತಿಯ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಸಹಜ. ‘ಕಚ್ಚಿತ್’ ಎಂಬ ನಿಪಾತವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ — ಅದು ಇಷ್ಟವಾದುದರ ಆಶಂಸೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಸಂದೇಹವನ್ನಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಇನ್ನೂ ರಾಜನೇ, ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯಲ್ಲ; ಅವನ ಪರಿಚಯ ಸೈನ್ಯ, ಕೋಶ, ಮಿತ್ರರು, ಮಕ್ಕಳು-ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ಅವನ ಈ ರಾಜೋಚಿತ ಸ್ಥಿತಿಯೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಬದಲಾಗಲಿದೆ.

ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ವಿನಯಶೀಲನಾದ ವಸಿಷ್ಠನಿಗೆ ‘ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ಕುಶಲ’ ಎಂದು ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಆ ಇಬ್ಬರು ಧರ್ಮಿಷ್ಠರೂ ಬಹಳ ಹೊತ್ತು ಆ ಮಾತುಕತೆಗಳನ್ನಾಡಿದರು; ಪರಮ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಕೂಡಿ ಪರಸ್ಪರ ಪ್ರೀತರಾದರು. ಮಾತಿನ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪೂಜ್ಯ ವಸಿಷ್ಠನು ನಗುತ್ತಿರುವಂತೆ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಿಗೆ ಈ ಮಾತು ಹೇಳಿದನು. ‘ಪ್ರಹಸನ್ನಿವ’ (ನಗುತ್ತಿರುವಂತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮುನಿಯ ಸೌಮ್ಯತೆಯೂ ಆತಿಥ್ಯದ ಸಹಜತೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ — ಅಲ್ಲಿ ಔಪಚಾರಿಕ ಒತ್ತಾಯವಿಲ್ಲ, ಸ್ನೇಹವಿದೆ. ‘ಸುಚಿರಂ ಕಾಲಮ್’ (ಬಹಳ ಹೊತ್ತು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮಾತುಕತೆಯ ದೀರ್ಘತೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಅದರಿಂದ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಪರಸ್ಪರ ಪ್ರೀತರಾದರು. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ-ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ನಡುವೆ ಯಾವ ವಿರೋಧವೂ ಇರಲಿಲ್ಲ, ಪರಮ ಸಂತೋಷ ಮತ್ತು ಸ್ನೇಹ ಇತ್ತು ಎಂಬುದನ್ನು ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದೆ ಹುಟ್ಟಲಿರುವ ವಿರೋಧ ಹಳೆಯ ವೈರದಿಂದಲ್ಲ, ಒಂದು ಹಸುವಿನ ಮೇಲಿನ ಲೋಭದಿಂದ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ — ಇದನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು.

‘ಮಹಾಬಲನೇ, ನಿನ್ನ ಈ ಸೈನ್ಯಕ್ಕೂ ಅಪ್ರಮೇಯನಾದ ನಿನಗೂ ಆತಿಥ್ಯ ಮಾಡಬಯಸುತ್ತೇನೆ; ನನ್ನಿಂದ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸು. ನಾನು ಮಾಡುವ ಈ ಸತ್ಕಾರವನ್ನು ತಾವು ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕು. ರಾಜನೇ, ನೀನು ಅತಿಥಿಶ್ರೇಷ್ಠನು, ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಪೂಜಿಸಲು ಯೋಗ್ಯನು.’ ಇಲ್ಲಿ ಮುನಿ ಕೇವಲ ರಾಜನಿಗಲ್ಲ, ಇಡೀ ಸೈನ್ಯಕ್ಕೂ ಆತಿಥ್ಯವನ್ನು ವಚನವಿತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ಗೃಹಸ್ಥನಿಗೆ ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರ ಪರಮ ಧರ್ಮ, ಅದನ್ನು ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ನೋಡಿಕೊಂಡಲ್ಲ, ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನು ನೋಡಿಕೊಂಡು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಅಪ್ರಮೇಯಸ್ಯ’ (ಅಳೆಯಲಾಗದವನ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮುನಿ ರಾಜನ ಅಪರಿಮಿತ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹಾಮತಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು: ‘ನಿನ್ನ ಪೂಜೆಯ ಮಾತಿನಿಂದಲೇ ನನಗೆ ಸಾಕಾಯಿತು. ಭಗವನ್, ನಿನ್ನ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿರುವ ಹಣ್ಣು-ಗೆಡ್ಡೆಗಳಿಂದಲೂ, ಪಾದ್ಯದಿಂದಲೂ, ಆಚಮನೀಯದಿಂದಲೂ, ತಮ್ಮ ದರ್ಶನದಿಂದಲೂ ಪೂಜಾರ್ಹರಾದ ತಮ್ಮಿಂದ ನಾನು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪೂಜಿತನಾದೆ. ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನೇ, ನಿನಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ; ಹೊರಡುತ್ತೇನೆ; ಮೈತ್ರಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ನೋಡು.’ ಇಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ವಿನಯವೂ ಔದಾರ್ಯವೂ ಕಾಣುತ್ತವೆ — ಅವನು ಸ್ವಲ್ಪದರಲ್ಲೇ ತೃಪ್ತನು, ಆಶ್ರಮವಾಸಿಯ ಮೇಲೆ ಭಾರ ಹೊರಿಸಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ; ‘ತಮ್ಮ ದರ್ಶನದಿಂದಲೇ ಪೂಜೆ ಸಂಪನ್ನವಾಯಿತು’ ಎಂಬ ಅವನ ಮಾತು ಆತಿಥ್ಯದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಕೃತಮ್’ ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಮುಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಸಾಕು, ಸಾಕಾಯಿತು’ ಎಂಬ ಭಾವ. ಆದರೂ ಅವನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಒರಟುತನವಿಲ್ಲ; ‘ಮೈತ್ರಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ನೋಡು’ ಎಂಬ ಕೊನೆಯ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ಮುನಿಯ ಸ್ನೇಹವನ್ನೇ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ರಾಜನನ್ನು ಉದಾರಬುದ್ಧಿಯ ಧರ್ಮಾತ್ಮ ವಸಿಷ್ಠನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಆಮಂತ್ರಿಸಿದನು. ಆಗ ಗಾಧಿಪುತ್ರನು ‘ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ವಸಿಷ್ಠನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು: ‘ಮುನಿಪುಂಗವನೇ, ತಮಗೆ ಹೇಗೆ ಪ್ರಿಯವೋ ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ.’ ಇದೇ ಕಥೆಯ ಸಂಧಿ. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಹೊರಟುಹೋಗಿದ್ದರೆ ಶಬಲೆಯನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ, ಅವಳ ಮೇಲಿನ ಲೋಭದಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ-ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಮಹಾ ವಿರೋಧವೂ ಹುಟ್ಟುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಈ ಸ್ವೀಕಾರದಿಂದಲೇ ಮುಂದಿನ ಪ್ರಸಂಗವೆಲ್ಲ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ‘ಬಾಢಮ್’ (ಆಗಲಿ) ಎಂಬ ಪದ ಸಮ್ಮತಿಸೂಚಕ ನಿಪಾತ; ಅದರೊಡನೆ ‘ತಮಗೆ ಹೇಗೆ ಪ್ರಿಯವೋ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಜನು ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಮುನಿಯ ಇಚ್ಛೆಯಲ್ಲೇ ಇರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅವನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಜಪಿಸುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ವಸಿಷ್ಠನು ಪ್ರೀತನಾಗಿ, ಪಾಪವನ್ನು ತೊಳೆದುಕೊಂಡ, ಮಚ್ಚೆಮಚ್ಚೆಯಾದ ಶಬಲೆ ಎಂಬ ಹೋಮಧೇನುವನ್ನು ಕರೆದನು: ‘ಶಬಲೆ, ಬೇಗನೆ ಬಾ, ಬಾ, ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು. ಸೈನ್ಯಸಹಿತನಾದ ಈ ರಾಜರ್ಷಿಗೆ ಸತ್ಕಾರ ಮಾಡಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ್ದೇನೆ; ಅಮೂಲ್ಯವಾದ ಭೋಜನದಿಂದ ನನ್ನ ಸತ್ಕಾರವನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸು.’ ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಶಬಲೆ ಕಥೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳು ಕಾಮಧೇನು — ಯಾರು ಏನನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾರೋ ಅದನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತಾಳೆ; ವಸಿಷ್ಠನ ಹವ್ಯ, ಕವ್ಯ, ಜೀವನನಿರ್ವಹಣೆ, ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರ — ಎಲ್ಲವೂ ಅವಳನ್ನೇ ಅವಲಂಬಿಸಿವೆ ಎಂದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

‘ಯಾರು ಯಾರಿಗೆ ಆರು ರಸಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಇಷ್ಟವೋ, ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ, ದಿವ್ಯಳಾದ ಕಾಮಧೇನುವೇ, ನನಗಾಗಿ ಸುರಿಸು. ರಸ, ಅನ್ನ, ಪಾನೀಯ, ನೆಕ್ಕುವ ಪದಾರ್ಥ, ಹೀರುವ ಪದಾರ್ಥ — ಇವುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆಹಾರದ ರಾಶಿಯನ್ನೆಲ್ಲ ಸೃಷ್ಟಿಸು, ಶಬಲೆ, ತ್ವರೆಮಾಡು.’ ಈ ಆದೇಶದೊಡನೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶಬಲೆಯ ಆ ಸೃಷ್ಟಿ, ಅದರಿಂದ ಸೈನ್ಯದ ತೃಪ್ತಿ, ಅನಂತರ ಅವಳ ಮೇಲೆ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಲೋಭ, ಲಕ್ಷ ಹಸುಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಅವಳನ್ನು ಬೇಡುವುದು, ವಸಿಷ್ಠನ ದೃಢವಾದ ನಿರಾಕರಣೆ — ಇವು ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ‘ಸೃಜಸ್ವ’ (ಸೃಷ್ಟಿಸು), ‘ತ್ವರ’ (ತ್ವರೆಮಾಡು) ಎಂಬ ಎರಡು ಆಜ್ಞೆಗಳೊಡನೆ ಸರ್ಗ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಕಥೆಯ ಗತಿಯೂ ವೇಗ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे द्विपञ्चाशः सर्गः॥ ५२॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ