ಸರ್ಗ
ಶತಾನಂದನ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರಚರಿತ್ರೆಯ ಆರಂಭ
ಶತಾನಂದನ ರೋಮಾಂಚ, ಅಹಲ್ಯೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಉತ್ತರ, ರಾಮನಿಗೆ ಅಭಿನಂದನೆ, ಕುಶವಂಶದ ಕಥೆ, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಭೂಪರ್ಯಟನೆ ಮತ್ತು ವಸಿಷ್ಠಾಶ್ರಮದ ದರ್ಶನ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಸಮಸ್ತ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಜನಕನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಿ ಮಾತು ನಿಲ್ಲಿಸಿದನು. ಧೀಮಂತನಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಗೌತಮನ ಹಿರಿಯ ಮಗನೂ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಮಹಾತಪಸ್ವಿಯೂ ಆದ ಶತಾನಂದನಿಗೆ ರೋಮಾಂಚವಾಯಿತು. ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಅವನು ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡ ಮಾತ್ರಕ್ಕೇ ಪರಮ ವಿಸ್ಮಯಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದನು. ಸುಖವಾಗಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಈ ಇಬ್ಬರು ರಾಜಪುತ್ರರನ್ನು ನೋಡಿ ಅವನು ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಶತಾನಂದನು ಅಹಲ್ಯೆಯ ಮಗನೇ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡಾಗ ಅವನ ಹರ್ಷ ಕೇವಲ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರವಲ್ಲ, ತಾಯಿಯನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸಿದವನ ಬಗ್ಗೆ ಸಹಜವಾದ ಕೃತಜ್ಞತಾಭಾವ. ರೋಮಾಂಚವೇ ಅವನ ಅಂತರಂಗದ ಸಾಕ್ಷಿ; ಮಾತಿಗೆ ಮೊದಲೇ ಶರೀರವೇ ಉತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಜನಕನ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ವರ್ಣನೆಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಶತಾನಂದನ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ತೆರೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ‘ಏತೌ’ (ಇವರಿಬ್ಬರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸಹೋದರರಿಬ್ಬರೂ ನಿರ್ದೇಶಿತರು, ಆದರೆ ವಿಸ್ಮಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ರಾಮನೇ; ಜನಕನ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನಿಗೆ ದೊರೆತ ಮೊದಲ ಆದರವನ್ನು ಈ ಸರ್ಗವೇ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
ಶತಾನಂದನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ: ‘ಮುನಿಶಾರ್ದೂಲನೇ, ದೀರ್ಘ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದ ನನ್ನ ಯಶಸ್ವಿನಿಯಾದ ತಾಯಿಯನ್ನು ರಾಜಪುತ್ರನಿಗೆ ತೋರಿಸಿದೆಯಾ? ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೇ, ಸಕಲ ದೇಹಿಗಳಿಗೂ ಪೂಜಾರ್ಹನಾದ ರಾಮನನ್ನು ಅವಳು ಕಾಡಿನ ಉಪಹಾರಗಳಿಂದ ಪೂಜಿಸಿದಳೆ? ದೇವನು ನನ್ನ ತಾಯಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ದುಷ್ಟತನದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಆ ಹಳೆಯ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದೆಯಾ?’ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರು ಭಾವಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ — ತಾಯಿಯ ದರ್ಶನ, ಅವಳು ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದುದು, ಅವಳ ಕಥೆಯ ಪ್ರಕಟನೆ. ಮಗನು ತಾಯಿಯ ಶಾಪಮೋಕ್ಷವನ್ನು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಅವಳ ಪುನಃಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯನ್ನೂ ತಿಳಿಯಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ‘ದುರನುಷ್ಠಿತಮ್’ (ದುಷ್ಟತನದಿಂದ ಮಾಡಿದುದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದೋಷ ದೇವನದೇ, ಅಹಲ್ಯೆಯದಲ್ಲ ಎಂದು ಕವಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಮಗನ ಬಾಯಿಂದಲೇ ತಾಯಿ ನಿರ್ದೋಷಿಯೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿತಳಾಗುತ್ತಾಳೆ. ‘ತಪೋದೀರ್ಘಮ್ ಉಪಾಗತಾ’ (ದೀರ್ಘ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದವಳು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅಹಲ್ಯೆಯ ದೀರ್ಘ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವೂ ನೆನಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಮಗನು ಅದನ್ನು ಮರೆಯಲಾರನು.
ಮತ್ತೆ ಅವನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ: ‘ಕೌಶಿಕನೇ, ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ರಾಮನ ದರ್ಶನದ ನಂತರ ನನ್ನ ತಾಯಿ ನನ್ನ ತಂದೆಯೊಡನೆ ಸೇರಿದಳೆ? ಕುಶಿಕಪುತ್ರನೇ, ನನ್ನ ತಂದೆ ರಾಮನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದನೆ, ಅವನು ಆ ಮಹಾತ್ಮನ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಪಡೆದು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದನೆ? ಶಾಂತ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದ, ಪೂಜಿತನಾದ ರಾಮನು ನನ್ನ ತಂದೆಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನೆ?’ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಸರಣಿ ಮಗನ ಹೃದಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ತಂದೆತಾಯಿಯರ ಪುನರ್ಮಿಲನವನ್ನು ಕೇಳಲು ಅವನು ಅತ್ಯಂತ ಉತ್ಸುಕನು. ‘ಶಾಂತೇನ ಮನಸಾ’ (ಶಾಂತ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ರಾಮನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಶಾಪವನ್ನು ಬಿಡಿಸಿದವನೂ ಗರ್ವವಿಲ್ಲದೆ ಹಿರಿಯರಿಗೆ ನಮಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಶತಾನಂದನು ಆರು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಹಲ್ಯೆಯ ಕಥೆಯ ಉಳಿದ ಭಾಗವನ್ನೆಲ್ಲ ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಎಲ್ಲ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಲ್ಲೂ ‘ಅಪಿ’ (ಏನು, -ಎ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನಾರ್ಥಕ) ಎಂಬ ಶಬ್ದ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ; ಅದರಿಂದ ಆತುರವೇ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.
ಅವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಾತಿನ ಮರ್ಮವನ್ನರಿತ ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ವಾಕ್ಕೋವಿದನಾದ ಶತಾನಂದನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು: ‘ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಯಾವುದೂ ತಪ್ಪಿಹೋಗಿಲ್ಲ; ಮಾಡಬೇಕಾದುದನ್ನು ನಾನು ಮಾಡಿದೆ. ಭಾರ್ಗವನೊಡನೆ (ಜಮದಗ್ನಿಯೊಡನೆ) ರೇಣುಕೆ ಸೇರಿದಂತೆ, ಮುನಿಯೊಡನೆ ಅವನ ಪತ್ನಿ ಸೇರಿದಳು.’ ಈ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಉತ್ತರವೇ ಪರಿಪೂರ್ಣ — ಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು, ದಂಪತಿಗಳು ಮತ್ತೆ ಒಂದಾದರು. ‘ನಾತಿಕ್ರಾಂತಮ್’ (ಯಾವುದೂ ತಪ್ಪಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಧರ್ಮಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಾಲಾತಿಕ್ರಮವಾಗಿಲ್ಲ ಎಂದು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಜಾಮದಗ್ನ್ಯನ ಕಥೆಯ ಉಪಮಾನದಿಂದ ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧ ದೃಷ್ಟಾಂತವನ್ನು ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ — ಕಾರಣಾಂತರದಿಂದ ಅಗಲಿದ ಪತ್ನಿ ಮತ್ತೆ ಪತಿಯ ಬಳಿ ಸೇರುವುದು ಗೃಹಸ್ಥಧರ್ಮದ ರೀತಿ. ಎರಡೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಆರು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೂ ಸಮಾಧಾನ — ಇದೇ ಮುನಿಯ ವಾಕ್ಚಾತುರ್ಯ.
ಧೀಮಂತನಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಶತಾನಂದನು ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಿನಗೆ ಸ್ವಾಗತ; ರಾಘವ, ಸೋಲರಿಯದ ಮಹರ್ಷಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ನೀನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವುದು ಭಾಗ್ಯ. ಈ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಅಚಿಂತ್ಯಕರ್ಮಿ, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯಾದವನು, ಅಮಿತ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳವನು, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ; ಇವನನ್ನು ನಾನು ಪರಮ ಗತಿಯೆಂದು ಬಲ್ಲೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಶತಾನಂದನು ರಾಮನನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸುತ್ತಲೇ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಮುಂದಿನ ಕಥೆಯೆಲ್ಲವೂ ಅವನದೇ ಚರಿತ್ರೆ. ‘ದಿಷ್ಟ್ಯಾ’ (ಭಾಗ್ಯವಶಾತ್) ಎಂಬ ಪದ ಸೌಭಾಗ್ಯದ ಸೂಚಕ — ಇಂತಹ ಗುರುವನ್ನು ಪಡೆದ ಶಿಷ್ಯ ಧನ್ಯ. ‘ಪರಮಾ ಗತಿಃ’ (ಪರಮ ಆಶ್ರಯ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಗುರುವೇ ಆಶ್ರಯ ಎಂಬ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಶತಾನಂದನು ತಾನೇ ತಪಸ್ವಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಬಗ್ಗೆ ಇಂತಹ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾನೆ — ಅದರಿಂದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಮಹಿಮೆ ಇಮ್ಮಡಿಯಾಗುತ್ತದೆ.
‘ರಾಮ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನಿನಗಿಂತ ಧನ್ಯರು ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಮಹಾತಪಸ್ಸನ್ನು ಆಚರಿಸಿದ ಕುಶಿಕಪುತ್ರನೇ ನಿನ್ನ ರಕ್ಷಕನಾಗಿದ್ದಾನೆ.’ ಅನಂತರ ಅವನು ಕಥೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ: ‘ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಕೌಶಿಕನ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ನನ್ನ ಶಕ್ತಿಯಿದ್ದಷ್ಟು, ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ; ಹೇಳುತ್ತಿರುವ ನನ್ನಿಂದ ಕೇಳು.’ ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಸರ್ಗದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ; ಇಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಪೂರ್ವಚರಿತ್ರೆ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಅದು ಮುಂದಿನ ಅನೇಕ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಯಥಾತತ್ತ್ವಮ್’ (ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಶತಾನಂದನು ಕೇವಲ ಸ್ತುತಿಯನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಯಥಾರ್ಥವನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ — ರಾಜನಾಗಿದ್ದ ಮತ್ತು ತಪಸ್ವಿಯಾದ ಎರಡೂ ಅವಸ್ಥೆಗಳ ಸತ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕೇಳುಗನು ರಾಮನೇ, ಅವನೂ ಕ್ಷತ್ರಿಯ; ಆದ್ದರಿಂದ ಕ್ಷತ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದು ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದವನ ಕಥೆ ಅವನಿಗೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಉಪದೇಶರೂಪವಾಗಿದೆ.
‘ಇವನು ಹಿಂದೆ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಜನಾಗಿದ್ದನು; ದೀರ್ಘಕಾಲ ಶತ್ರುದಮನನೂ ಧರ್ಮಜ್ಞನೂ ವಿದ್ಯಾಸಂಪನ್ನನೂ ಪ್ರಜಾಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿರತನೂ ಆಗಿದ್ದನು. ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಮಗ ಕುಶ ಎಂಬ ರಾಜನಿದ್ದನು; ಕುಶನ ಮಗ ಬಲಶಾಲಿಯೂ ಸುಧಾರ್ಮಿಕನೂ ಆದ ಕುಶನಾಭ; ಕುಶನಾಭನ ಮಗ ಗಾಧಿ ಎಂದು ವಿಶ್ರುತನಾದವನು; ಗಾಧಿಯ ಮಗ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ.’ ಹೀಗೆ ನಾಲ್ಕು ಪುರುಷರನ್ನು ವಂಶಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ವಂಶದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದರೂ ಕ್ಷತ್ರಿಯಧರ್ಮದಿಂದ ರಾಜ್ಯವಾಳಿದನು; ಈ ದ್ವಂದ್ವಭಾವವೇ ಮುಂದೆ ಅವನ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿತ್ವ ಸಾಧನೆಯ ಸಂಘರ್ಷದ ಮೂಲ. ‘ರಾಜನು ಪ್ರಜಾಹಿತನಿರತ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಗರ್ವದ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿಟ್ಟು ನೋಡಬೇಕು. ಕವಿ ಮೊದಲು ಅವನ ಗುಣಗಳನ್ನೇ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ದೋಷಗಳನ್ನಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಗುಣವಂತನ ಪತನವೇ ಮನಸ್ಸನ್ನು ತಟ್ಟುತ್ತದೆ.
ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಿದನು; ಅನೇಕ ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಆ ರಾಜನು ರಾಜ್ಯವಾಳಿದನು. ಒಮ್ಮೆ ಅವನು ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಿ ಅಕ್ಷೌಹಿಣಿಯಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸುತ್ತಿದನು. ನಗರಗಳು, ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು, ನದಿಗಳು, ಮಹಾಪರ್ವತಗಳು, ಆಶ್ರಮಗಳು — ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾ ಅವನು ಬಂದನು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ರಾಜನ ದೇಶಸಂಚಾರ ಧರ್ಮಸಮ್ಮತವೇ; ಪ್ರಜೆಗಳ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಾನೇ ನೋಡಲು ಅವನು ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ರಾಜನು ತಪೋವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಾಗ ಬಲ ಮತ್ತು ತಪಸ್ಸುಗಳ ಸಂಘರ್ಷ ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಆಶ್ರಮಾನ್’ (ಆಶ್ರಮಗಳನ್ನು) ಎಂಬ ಪದ ನಗರ-ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ನಂತರ ಬಂದಿದೆ — ಅದರಿಂದಲೇ ಕವಿ ಮುಂದಿನ ಕಥೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಆಜಗಾಮ ಹ’ (ಬಂದನಂತೆ) ಎಂಬ ಪರೋಕ್ಷಭೂತ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಕಥೆಯ ಪ್ರಾಚೀನತೆ ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ.
ಅವನು ವಸಿಷ್ಠನ ಆಶ್ರಮಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಬಂದನು — ನಾನಾ ಹೂಬಳ್ಳಿ-ಮರಗಳುಳ್ಳ, ನಾನಾ ಮೃಗಸಮೂಹಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಸಿದ್ಧ-ಚಾರಣರು ಸೇವಿಸುವ, ದೇವ-ದಾನವ-ಗಂಧರ್ವ-ಕಿನ್ನರರಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ, ಶಾಂತವಾದ ಜಿಂಕೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ದ್ವಿಜಸಮೂಹಗಳು ವಾಸಿಸುವ, ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಣಗಳಿಂದ ಕಿಕ್ಕಿರಿದ, ದೇವರ್ಷಿಗಣಗಳು ಸೇವಿಸುವ, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಸಿದ್ಧಿಪಡೆದ ಅಗ್ನಿಸಮಾನರಾದ ಮಹಾತ್ಮರಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆಶ್ರಮ. ಈ ವರ್ಣನೆ ಕೇವಲ ಶೋಭೆಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ; ‘ಪ್ರಶಾಂತಹರಿಣಾಕೀರ್ಣಮ್’ (ಶಾಂತ ಜಿಂಕೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಮೃಗಗಳೂ ನಿರ್ಭಯವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತವೆ ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅಹಿಂಸೆ ಎಲ್ಲಿದೆಯೋ ಅಲ್ಲೇ ಶಾಂತಿ. ಸೈನ್ಯದೊಡನೆ ಬಂದ ರಾಜನು ಇಂತಹ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದೇ ಇಲ್ಲಿನ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವಿರೋಧ; ಶಸ್ತ್ರವೂ ತಪಸ್ಸೂ ಒಂದೆಡೆ ಸೇರುತ್ತವೆ. ದೇವ-ದಾನವ-ಗಂಧರ್ವ-ಕಿನ್ನರರು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಶೋಭೆ ತರುತ್ತಾರೆ — ತಪಸ್ಸು ಎಲ್ಲಿದೆಯೋ ಅಲ್ಲಿ ವೈರವೂ ವಿಶ್ರಮಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಧ್ವನಿ.
ಆ ಆಶ್ರಮ ಬ್ರಹ್ಮಸಮಾನರಾದ ಮಹಾತ್ಮರಿಂದ ಸದಾ ತುಂಬಿದ್ದು ಶ್ರೀಮಂತವಾಗಿತ್ತು; ಅಲ್ಲಿ ನೀರನ್ನೇ ಸೇವಿಸುವವರು, ಗಾಳಿಯನ್ನೇ ಸೇವಿಸುವವರು, ಉದುರಿದ ಎಲೆಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುವವರು, ಹಣ್ಣು-ಗೆಡ್ಡೆಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುವವರು, ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹವುಳ್ಳವರು, ದೋಷಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದವರು, ಜಿತೇಂದ್ರಿಯರು ಆದ ಋಷಿಗಳೂ ವಾಲಖಿಲ್ಯರೂ ಜಪ-ಹೋಮಗಳಲ್ಲಿ ನಿರತರಾಗಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು; ಇತರ ವೈಖಾನಸರಿಂದಲೂ ಅದು ಸುತ್ತಲೂ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಇನ್ನೊಂದು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದಂತಿದ್ದ ವಸಿಷ್ಠನ ಆ ಆಶ್ರಮಸ್ಥಳವನ್ನು ವಿಜಯಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯೂ ಆದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಕಂಡನು. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗವು ದರ್ಶನದಿಂದಲೇ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ — ಸಂವಾದದಿಂದಲ್ಲ, ಘಟನೆಯಿಂದಲ್ಲ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಸಿಷ್ಠನ ಆತಿಥ್ಯ ಮತ್ತು ಶಬಲೆ ಎಂಬ ಧೇನುವಿನ ಕಥೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ; ತಪೋವನದ ಈ ಸಮೃದ್ಧಿಯೇ ರಾಜನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಆಸೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ, ಆ ಆಸೆಯೇ ಮಹಾ ವಿರೋಧದ ಬೀಜವಾಗುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे एकपञ्चाशः सर्गः॥ ५१॥