ಸರ್ಗ
ಮಿಥಿಲೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಸತ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಜನಕನ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ
ಯಜ್ಞವಾಟಕ್ಕೆ ಆಗಮನ, ಏಕಾಂತ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ವಾಸ, ಜನಕನಿಂದ ಅರ್ಘ್ಯದಾನ ಮತ್ತು ಸತ್ಕಾರ, ರಾಜಕುಮಾರರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಿಂದ ಪರಿಚಯ ನಿವೇದನೆ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಹಲ್ಯೆಯ ಶಾಪಮೋಕ್ಷವೂ ಗೌತಮನೊಡನೆ ಅವಳ ಪುನರ್ಮಿಲನವೂ ವರ್ಣಿತವಾದವು; ಅದರಿಂದ ಗೌತಮಾಶ್ರಮದ ಪ್ರಸಂಗ ಮುಗಿಯಿತು. ಅನಂತರ ರಾಮನು ಸೌಮಿತ್ರಿಯೊಡನೆ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಗೌತಮಾಶ್ರಮದಿಂದ ಈಶಾನ್ಯ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋಗಿ ಜನಕನ ಯಜ್ಞವಾಟವನ್ನು ತಲುಪಿದನು. ‘ಪುರಸ್ಕೃತ್ಯ’ (ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಜಪುತ್ರರು ತಮ್ಮಿಚ್ಛೆಯಂತೆ ನಡೆಯುತ್ತಿಲ್ಲ, ಗುರುವಿನ ಹಿಂದೆಯೇ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಕವಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞದ ವೈಭವವನ್ನು ಕಂಡು ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾದ ರಾಮನು ಮುನಿಶಾರ್ದೂಲ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಜನಕನ ಈ ಯಜ್ಞಸಮೃದ್ಧಿ ನಿಜಕ್ಕೂ ಚೆನ್ನಾಗಿದೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಕಥೆಯ ಗತಿ ಅರಣ್ಯದಿಂದ ನಗರದತ್ತ, ರಾಕ್ಷಸವಧೆಯಿಂದ ಯಜ್ಞಶಾಲೆಯತ್ತ ತಿರುಗುತ್ತದೆ; ಧನುರ್ಭಂಗ ಮತ್ತು ಸೀತಾಪರಿಣಯಗಳ ಭೂಮಿಕೆ ಇಲ್ಲಿಂದಲೇ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.
ರಾಮನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ‘ಮಹಾಭಾಗನೇ, ಇಲ್ಲಿ ನಾನಾ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ, ವೇದಾಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿ ನಿರತರಾದ ಅನೇಕ ಸಾವಿರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಋಷಿಗಳ ಬಿಡಾರಗಳೂ ನೂರಾರು ಬಂಡಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿರುವುದು ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯೇ, ನಾವು ತಂಗಲು ತಕ್ಕ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಗೊತ್ತುಮಾಡಬೇಕು.’ ಈ ವರ್ಣನೆ ಯಜ್ಞದ ಲೌಕಿಕ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತದೆ — ನೂರಾರು ಬಂಡಿಗಳು, ಶಿಬಿರಗಳು, ದೇಶದೇಶಾಂತರಗಳಿಂದ ಬಂದ ವಿದ್ವಾಂಸರು. ರಾಮನ ಈ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಅವನ ವಿನಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ತಾನೇ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಆರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಜನನ್ನೂ ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ, ಗುರುವಿನ ನಿರ್ಣಯವನ್ನೇ ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಶಿಷ್ಯಧರ್ಮಕ್ಕೆ ದೃಷ್ಟಾಂತ.
ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಏಕಾಂತವಾದ, ನೀರಿರುವ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ವಾಸ ಮಾಡಿದನು. ಏಕಾಂತತೆ ಮತ್ತು ನೀರಿನ ಸಾಮೀಪ್ಯ — ಇವೆರಡೇ ಯಜ್ಞಕಾಲದಲ್ಲಿ ತಪಸ್ವಿಗಳ ವಾಸಸ್ಥಾನದ ಮುಖ್ಯ ಗುಣಗಳು; ಅಲ್ಲಿ ಸಂಧ್ಯಾವಂದನೆಗೂ ಸ್ನಾನಕ್ಕೂ ಅನುಕೂಲವಿರುತ್ತದೆ, ಜನಸಂದಣಿಯೂ ಬಾಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಸಲಿಲಾಯುತೇ’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ, ಅರ್ಥ ಮಾತ್ರ ಅದೇ.
ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಬಂದಿರುವನೆಂದು ಕೇಳಿ ನಿಷ್ಕಳಂಕನಾದ ನೃಪಶ್ರೇಷ್ಠ ಜನಕನು ಆ ಕ್ಷಣವೇ ಪುರೋಹಿತ ಶತಾನಂದನನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಎದುರುಗೊಳ್ಳಲು ಹೊರಟನು. ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಋತ್ವಿಜರೂ ಅರ್ಘ್ಯವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ವಿನಯದಿಂದ ಕೂಡಿ ತಕ್ಷಣ ಎದುರುಗೊಳ್ಳಲು ಹೋದರು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಆತುರ, ಪುರೋಹಿತನನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡುದು, ಋತ್ವಿಜರ ಜೊತೆಗೂಡಿಕೆ — ಎಲ್ಲವೂ ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತ ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರದ ಲಕ್ಷಣಗಳು. ಶತಾನಂದನ ಹೆಸರು ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಗೊಂಡಿದೆ; ಅವನು ಗೌತಮ-ಅಹಲ್ಯೆಯರ ಹಿರಿಯ ಮಗ, ಅವನ ಕಥೆ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಬೀಜವನ್ನು ಬಿತ್ತುತ್ತಾನೆ.
ಜನಕನು ಧರ್ಮಾನುಸಾರವಾಗಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಿಗೆ ಧರ್ಮಪೂರ್ವಕವಾದ ಅರ್ಘ್ಯವನ್ನಿತ್ತನು. ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಜನಕನ ಆ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಮುನಿಯು ರಾಜನ ಕುಶಲವನ್ನೂ ಯಜ್ಞದ ನಿರ್ವಿಘ್ನತೆಯನ್ನೂ ಕೇಳಿದನು. ಅನಂತರ ಅವನು ಉಪಾಧ್ಯಾಯ-ಪುರೋಹಿತರೊಡನಿದ್ದ ಆ ಮುನಿಗಳನ್ನೂ ಕುಶಲ ಕೇಳಿದನು. ಪೂಜೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಪ್ರತಿಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳುವುದು — ಇದೇ ಸಜ್ಜನರ ರೀತಿ; ಸತ್ಕಾರ ಪಡೆದವನೂ ಸತ್ಕರಿಸಿದವನ ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ನಿರಾಮಯಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಯಜ್ಞದ ವಿಘ್ನರಾಹಿತ್ಯ ವಿವಕ್ಷಿತವಾಗಿದೆ — ಇದೇ ಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಯಜ್ಞವು ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಕೆಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇವಲ ಔಪಚಾರಿಕವಲ್ಲ.
ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಎಲ್ಲ ಋಷಿಗಳೊಡನೆ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ, ಸಂತೋಷದಿಂದ ಬೆರೆತನು. ಆಗ ರಾಜನು ಕೈಮುಗಿದು ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಭಗವನ್, ಈ ಮುನಿಪುಂಗವರೊಡನೆ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಿ.’ ಜನಕನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾಮುನಿ ಕುಳಿತನು. ‘ಯಥಾರ್ಹಮ್’ (ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದ ಇಲ್ಲಿ ಮನನೀಯ — ಭೇಟಿ ಆಕಸ್ಮಿಕವಲ್ಲ, ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರ ಯೋಗ್ಯತೆಗೆ ಅನುಗುಣವಾದುದು; ಇದೇ ಸಭೆಯ ಮರ್ಯಾದೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಯಥಾನ್ಯಾಯಂ ತತಃ ಸರ್ವೈಃ’ (ಅನಂತರ ಎಲ್ಲರೊಡನೆ ನ್ಯಾಯಾನುಸಾರವಾಗಿ) ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ.
ಪುರೋಹಿತರೂ ಋತ್ವಿಜರೂ ರಾಜನೂ ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ಯಥಾನ್ಯಾಯವಾಗಿ ಸುತ್ತಲೂ ಆಸನಗಳಲ್ಲಿ ಕುಳಿತರು. ಅವರನ್ನು ಕಂಡು ಆ ನೃಪತಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಇಂದು ದೇವತೆಗಳು ನನ್ನ ಯಜ್ಞಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಸಫಲಗೊಳಿಸಿದರು.’ ರಾಜನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಮುನಿಯ ಆಗಮನವೇ ದೇವಾನುಗ್ರಹದ ಚಿಹ್ನೆ; ಅವನು ವರ ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ, ಫಲವನ್ನೂ ಲೆಕ್ಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಅತಿಥಿಯ ದರ್ಶನವೇ ಫಲವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದೆ ‘ವಿದೇಹ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ಜನಕನ ಜ್ಞಾನಿಸ್ವಭಾವದ ಮೊದಲ ದರ್ಶನ ಇದು.
ಜನಕನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ‘ಇಂದು ತಮ್ಮ ದರ್ಶನದಿಂದ ನನಗೆ ಯಜ್ಞಫಲ ದೊರೆಯಿತು. ಮುನಿಪುಂಗವನಾದ ನೀನು ಯಾರ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿರುವೆಯೋ ಆ ನಾನು ಧನ್ಯನು, ಅನುಗೃಹೀತನು. ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯೇ, ಮುನಿಗಳೊಡನೆ ನೀನು ಯಜ್ಞಮಂಟಪಕ್ಕೆ ಬಂದಿರುವೆ. ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯೇ, ದೀಕ್ಷೆ ಹನ್ನೆರಡು ದಿನಗಳದ್ದು ಎಂದು ಮನೀಷಿಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಚಲಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ (ವಲ್ಗೇಟ್ನಲ್ಲಿ) ‘ದೀಕ್ಷಾಮ್’ (ದೀಕ್ಷೆಯನ್ನು) ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಶೇಷಮ್’ (ಉಳಿದುದನ್ನು); ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವು ಎರಡರ ಅರ್ಥವನ್ನೂ ಸೇರಿಸುತ್ತದೆ — ‘ಯಜ್ಞದೀಕ್ಷೆಯ ಹನ್ನೆರಡು ದಿನಗಳು ಉಳಿದಿವೆ’ ಎಂದು.
‘ಆಮೇಲೆ ಹವಿರ್ಭಾಗಕ್ಕಾಗಿ ಬರುವ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ನೀನು ಕಾಣಬೇಕು, ಕೌಶಿಕನೇ’ — ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಹರ್ಷಿತ ಮುಖದ ರಾಜನು ಕೈಮುಗಿದು ಸಂಯಮದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಆ ಮುನಿಶಾರ್ದೂಲನನ್ನು ಕೇಳಿದನು: ‘ಮುನಿಯೇ, ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಸಮಾನ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ಈ ಇಬ್ಬರು ಕುಮಾರರು ಯಾರು?’ ರಾಜನ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಕಥೆಯ ಕೇಂದ್ರ; ಇಲ್ಲಿಂದ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅವನು ಅವರ ರೂಪವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಪರಿಚಯವನ್ನು ಅವಸರದಿಂದ ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಕವಿಯ ರೀತಿ — ವರ್ಣನೆಯಿಂದಲೇ ಪಾತ್ರದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ.
ರಾಜನು ಅವರ ರೂಪವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ: ‘ಈ ವೀರರು ಆನೆಯಂತಹ ನಡಿಗೆಯವರು, ಹುಲಿ-ಹೋರಿಗಳಂತಿರುವವರು, ತಾವರೆಯ ದಳದಂತೆ ವಿಶಾಲ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವರು, ಖಡ್ಗ-ಬತ್ತಳಿಕೆ-ಧನುಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದವರು, ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಶ್ವಿನೀದೇವತೆಗಳಂತಿರುವವರು, ಯೌವನವನ್ನು ಈಗಷ್ಟೇ ತಲುಪಿದವರು. ದೇವಲೋಕದಿಂದ ಅಮರರು ತಾವಾಗಿಯೇ ಭೂಮಿಗೆ ಬಂದಂತಿದ್ದಾರೆ. ಇವರು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಹೇಗೆ ಬಂದರು? ಏತಕ್ಕಾಗಿ, ಯಾರ ಮಕ್ಕಳು?’ ‘ಪದ್ಭ್ಯಾಮ್’ (ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಜನ ಆಶ್ಚರ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಇಂತಹ ರಾಜಕುಮಾರರು ರಥವಿಲ್ಲದೆ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಬಂದರು ಎಂದು.
‘ಮಹಾಮುನಿಯೇ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಈ ವೀರರು ಯಾರ ಮಕ್ಕಳು? ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯರು ಆಕಾಶವನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸುವಂತೆ ಇವರು ಈ ದೇಶವನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ದೇಹದ ಅಳತೆ, ಸನ್ನೆ, ಚಲನವಲನಗಳಲ್ಲಿ ಇವರು ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಹೋಲುತ್ತಾರೆ, ಕಾಕಪಕ್ಷಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇದನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಕೇಳಬಯಸುತ್ತೇನೆ.’ ‘ಕಾಕಪಕ್ಷಧರೌ’ (ಕಾಕಪಕ್ಷಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರ ಬಾಲ್ಯವೇ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಕಾಕಪಕ್ಷಗಳು ಕುಮಾರರು ಕಿವಿಗಳ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಬಿಡುವ ಕೂದಲಿನ ಜುಟ್ಟುಗಳು. ಹೀಗೆ ಜನಕನು ಒಂದೇ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಅವರ ವೀರ್ಯವನ್ನೂ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನೂ ಬಾಲ್ಯವನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಜನಕನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅಪ್ರಮೇಯಾತ್ಮನಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ನಿವೇದಿಸಿದನು: ‘ಇವರು ದಶರಥನ ಮಕ್ಕಳು.’ ಅನಂತರ ಅವನು ಸಿದ್ಧಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ವಾಸ, ರಾಕ್ಷಸರ ವಧೆ, ಅಲ್ಲಿಂದ ಆತಂಕವಿಲ್ಲದೆ ಬಂದುದು, ವಿಶಾಲೆಯ ದರ್ಶನ, ಅಹಲ್ಯೆಯ ದರ್ಶನ, ಗೌತಮನೊಡನೆ ಭೇಟಿ — ಇವನ್ನು ಹೇಳಿದನು; ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಮಹಾಧನುಸ್ಸಿನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಇವರು ಬಂದಿದ್ದಾರೆ’ ಎಂದೂ ನಿವೇದಿಸಿದನು. ಈ ಸಂಕ್ಷೇಪಕಥನ ಕವಿಯ ಕೌಶಲ — ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರು ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಿದ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಮೂರೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ಶ್ರೋತೃವಿನ ಸ್ಮೃತಿಯನ್ನು ಹೊಸದಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ, ಮುಂದಿನ ಧನುರ್ಯಜ್ಞದ ಎಳೆಯನ್ನೂ ಕೈಗಿಡುತ್ತಾನೆ.
ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಜನಕನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಮಾತು ನಿಲ್ಲಿಸಿದನು. ‘ವಿರರಾಮ’ (ಮಾತು ನಿಲ್ಲಿಸಿದನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸರ್ಗವು ಶಾಂತವಾದ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಗೌತಮನ ಮಗ ಶತಾನಂದನು ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡು ವಿಸ್ಮಿತನಾಗಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನೊಡನೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ; ಅನಂತರ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನದೇ ಪೂರ್ವಚರಿತ್ರೆ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे पञ्चाशः सर्गः॥ ५०॥