॥वाल्मीकिरामायणम् ಬಾಲಕಾಂಡ · 48ನೇ ಸರ್ಗ

ಬಾಲಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಅಹಲ್ಯೆಯ ಶಾಪದ ಕಥನ

ಸುಮತಿಯ ಪ್ರಶ್ನೆ, ಮಿಥಿಲೆಗೆ ಪಯಣ, ಶೂನ್ಯವಾದ ಆಶ್ರಮದ ದರ್ಶನ, ಗೌತಮನಿಂದ ಇಂದ್ರನಿಗೂ ಅಹಲ್ಯೆಗೂ ಶಾಪ

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರೊಡನೆ ವಿಶಾಲಾ ನಗರಿಗೆ ಬಂದನು; ಅಲ್ಲಿ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದ ಸುಮತಿ ಎಂಬ ರಾಜನು ಪುರೋಹಿತರೊಡನೆಯೂ ಬಂಧುಗಳೊಡನೆಯೂ ಎದುರುಗೊಂಡು ಅವನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ ಕುಶಲ ಕೇಳಿದನು. ಈಗ ಪರಸ್ಪರ ಭೇಟಿಯಲ್ಲಿ ಕುಶಲ ವಿಚಾರಿಸಿ, ಮಾತಿನ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸುಮತಿ ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ಈ ಇಬ್ಬರು ಕುಮಾರರು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಸಮಾನ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳು, ಆನೆ-ಸಿಂಹಗಳಂತೆ ನಡಿಗೆಯುಳ್ಳವರು, ಹುಲಿ-ಹೋರಿಗಳಂತಿರುವ ವೀರರು. ಇವರ ಕಣ್ಣುಗಳು ತಾವರೆಯ ದಳದಂತೆ ವಿಶಾಲ; ಖಡ್ಗ, ಬತ್ತಳಿಕೆ, ಧನುಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದಾರೆ; ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಶ್ವಿನೀದೇವತೆಗಳಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಾರೆ, ಯೌವನವು ಈಗಷ್ಟೇ ಇವರನ್ನು ತಲುಪಿದೆ. ದೇವಲೋಕದಿಂದ ಅಮರರು ತಾವಾಗಿಯೇ ಭೂಮಿಗೆ ಬಂದಂತೆ ತೋರುತ್ತಾರೆ. ಇವರು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಹೇಗೆ ಬಂದರು, ಏಕೆ ಬಂದರು, ಯಾರ ಮಕ್ಕಳು — ಇದನ್ನು ಮುನಿಯೇ ಹೇಳು.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ರಾಜನು ಸಂದೇಹದಿಂದ ಕೇಳುತ್ತಿಲ್ಲ, ವಿಸ್ಮಯದಿಂದ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ಇಲ್ಲಿ ರೂಪವೇ ಪರಿಚಯದ ಮೊದಲ ಪ್ರಮಾಣ.

ರಾಜನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ‘ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯರು ಆಕಾಶವನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸುವಂತೆ ಇವರಿಬ್ಬರೂ ಈ ದೇಶವನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ದೇಹದ ಅಳತೆಯಲ್ಲಿ, ಸನ್ನೆಗಳಲ್ಲಿ, ಚಲನವಲನಗಳಲ್ಲಿ ಇವರು ಪರಸ್ಪರ ಹೋಲುತ್ತಾರೆ. ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಈ ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ವೀರರು ಈ ದುರ್ಗಮ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಏತಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದರು ಎಂಬುದನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಕೇಳಬಯಸುತ್ತೇನೆ.’ ಅವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ನಡೆದುದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನಿವೇದಿಸಿದನು — ಸಿದ್ಧಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ವಾಸ, ರಾಕ್ಷಸರ ವಧೆ ಹೇಗೆ ನಡೆಯಿತೋ ಹಾಗೆ ಹೇಳಿದನು. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಜನು ಪರಮ ವಿಸ್ಮಿತನಾದನು. ಈ ಏಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ರಾಜಾ ಪರಮಹರ್ಷಿತಃ’ (ರಾಜನು ಪರಮ ಹರ್ಷಿತನಾದನು) ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ — ವಿಸ್ಮಯವಲ್ಲ, ಹರ್ಷ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಕಥೆಯನ್ನು ಅತಿ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಮುಗಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

ದಶರಥನ ಆ ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರರು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅತಿಥಿಗಳಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದಾರೆಂದು ತಿಳಿದು ರಾಜ ಸುಮತಿ ಸತ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯರಾದ ಆ ಮಹಾಬಲರನ್ನು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಪೂಜಿಸಿದನು. ಸುಮತಿಯ ಪರಮ ಸತ್ಕಾರವನ್ನು ಪಡೆದು ರಾಘವರಿಬ್ಬರೂ ಅಲ್ಲಿ ಒಂದು ರಾತ್ರಿ ಉಳಿದು ಅನಂತರ ಮಿಥಿಲೆಯತ್ತ ಹೊರಟರು. ಜನಕನ ಆ ಶುಭ ಪುರಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಮುನಿಗಳೆಲ್ಲರೂ ‘ಸಾಧು, ಸಾಧು’ (ಚೆನ್ನು, ಚೆನ್ನು) ಎಂದು ಹೊಗಳುತ್ತಾ ಮಿಥಿಲೆಯನ್ನು ಗೌರವಿಸಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ನಗರಿಯನ್ನು ಮುನಿಗಳಿಂದಲೇ ಹೊಗಳಿಸುತ್ತಾನೆ — ಜನಕನ ಪುರಿ ಕೇವಲ ಸಮೃದ್ಧವಲ್ಲ, ತಪಸ್ವಿಗಳಿಗೂ ಪೂಜನೀಯ; ಇದರಿಂದ ಮುಂದೆ ನಡೆಯಲಿರುವ ಧನುರ್ಯಜ್ಞದ ಭೂಮಿ ಮೊದಲೇ ಪವಿತ್ರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ವಿಶಾಲೆ ಮತ್ತು ಮಿಥಿಲೆಗಳ ಸಂಧಿಯಲ್ಲಿ ಕಥೆ ಒಂದು ವಂಶವೃತ್ತಾಂತದಿಂದ ಇನ್ನೊಂದನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ.

ಮಿಥಿಲೆಯ ಉಪವನದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಒಂದು ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಕಂಡನು — ಹಳೆಯದು, ರಮ್ಯವಾದದ್ದು, ಆದರೆ ನಿರ್ಜನ. ಆ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ಮುನಿಪುಂಗವನನ್ನು ಕೇಳಿದನು: ‘ಭಗವನ್, ಈ ಸ್ಥಳ ಆಶ್ರಮದಂತೆಯೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಮುನಿಗಳಿಲ್ಲ. ಹಿಂದೆ ಇದು ಯಾರ ಆಶ್ರಮವಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ಕೇಳಬಯಸುತ್ತೇನೆ.’ ರಾಘವನು ಆಡಿದ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಾಕ್ಚತುರನೂ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಆದ ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ ಅಹಲ್ಯೆಯ ಕಥೆಗೆ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆಯಾಗುತ್ತದೆ; ರಾಮನ ಕುತೂಹಲವೇ ಕಥೆಯ ಬಾಗಿಲು. ಶೂನ್ಯವಾಗಿಯೂ ರಮ್ಯವಾಗಿಯೂ ಇರುವ ಆಶ್ರಮ — ಈ ವಿರೋಧ ಕಲ್ಪನೆಯೇ ಓದುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ, ಅದನ್ನೇ ರಾಮನು ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪುರಾಣಂ ನಿರ್ಜನಂ ರಮ್ಯಮ್’ (ಹಳೆಯದು, ನಿರ್ಜನ, ರಮ್ಯ) ಎಂಬ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಕವಿ ಇಡೀ ಕಥೆಯನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ‘ಆಗಲಿ, ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಕೇಳು ರಾಘವ. ಯಾವ ಮಹಾತ್ಮನ ಕೋಪದಿಂದ ಈ ಆಶ್ರಮಸ್ಥಳ ಶಾಪಗ್ರಸ್ತವಾಯಿತೋ ಅವನ ಕಥೆಯನ್ನು ನಿನಗೆ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಹಿಂದೆ ಇದು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಗೌತಮನ ಆಶ್ರಮವಾಗಿತ್ತು; ದಿವ್ಯವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ಅದು ದೇವತೆಗಳಿಂದಲೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪೂಜಿತವಾಗಿತ್ತು. ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ರಾಜಪುತ್ರನೇ, ಆ ಗೌತಮನು ಹಿಂದೆ ಇಲ್ಲಿ ಅಹಲ್ಯೆಯೊಡನೆ ಅನೇಕ ವರ್ಷಸಮೂಹಗಳ ಕಾಲ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು.’ ಹೀಗೆ ಆಶ್ರಮದ ಹಿಂದಿನ ಸೌಭಾಗ್ಯವನ್ನೂ ಈಗಿನ ಶೂನ್ಯತೆಯನ್ನೂ ಕವಿ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಇಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಸುರೈರಪಿ ಸುಪೂಜಿತಃ’ (ದೇವತೆಗಳಿಂದಲೂ ಪೂಜಿತ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಶಾಪವು ಹೊರಗಿನ ಯಾವುದರಿಂದಲೋ ಅಲ್ಲ, ಮನೆಯೊಳಗೇ ಹುಟ್ಟಿದ ದೋಷದಿಂದ ಬಂತು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ‘ದಂಪತಿಗಳು ಜೊತೆಯಾಗಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದರು’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಆಶ್ರಮದ ಹಿಂದಿನ ಸಮೃದ್ಧಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

ಆ ಗೌತಮನ ಅನುಪಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು — ಅವಕಾಶವನ್ನು, ರಂಧ್ರವನ್ನು — ತಿಳಿದು ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನೂ ಶಚೀಪತಿಯೂ ಆದ ಇಂದ್ರನು ಮುನಿವೇಷವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಅಹಲ್ಯೆಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತಳೇ, ಬಯಸುವವರು ಋತುಕಾಲಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಯುವುದಿಲ್ಲ; ಸುಂದರ ನಡುವಿನವಳೇ, ನಿನ್ನೊಡನೆ ಸಂಗಮವನ್ನು ನಾನು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ.’ ರಘುನಂದನನೇ, ಆ ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯವಳು ಮುನಿವೇಷ ಧರಿಸಿದ್ದರೂ ಅವನು ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನೇ ಎಂದು ಅರಿತು, ದೇವರಾಜನ ಬಗೆಗಿನ ಕುತೂಹಲದಿಂದ ಅವನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸಿಟ್ಟಳು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಅವಳಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ, ಆದರೂ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ದೋಷ ಇಬ್ಬರದೂ, ಒಬ್ಬರದಲ್ಲ. ‘ದುರ್ಮೇಧಾ’ (ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯವಳು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಅವಳ ಬುದ್ಧಿಯ ವಿಪರ್ಯಾಸವನ್ನೇ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ, ಸ್ವಭಾವವನ್ನಲ್ಲ. ಈ ಸ್ಥಳವನ್ನೇ ನಂತರದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತೃಗಳು ಅನೇಕ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ.

ಅನಂತರ ತೃಪ್ತವಾದ ಅಂತರಾತ್ಮದಿಂದ ಅವಳು ಸುರಶ್ರೇಷ್ಠನಿಗೆ ಹೇಳಿದಳು: ‘ಸುರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಾನು ಕೃತಾರ್ಥಳಾದೆ; ಪ್ರಭುವೇ, ಇಲ್ಲಿಂದ ಬೇಗನೆ ಹೊರಡು. ದೇವೇಶನೇ, ಗೌತಮನಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನೂ ನನ್ನನ್ನೂ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ರಕ್ಷಿಸು.’ ಇಂದ್ರನಾದರೋ ನಗುತ್ತಾ ಅಹಲ್ಯೆಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಸುಂದರಿ, ನಾನು ಸಂತುಷ್ಟನಾದೆ; ಬಂದಂತೆಯೇ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಆಗ ಅವಳೊಡನೆ ಕೂಡಿ ಅವನು ಪರ್ಣಕುಟಿಯಿಂದ ಹೊರಬಂದನು. ಇಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನ ನಗುವೇ ಅವನ ಹಗುರತನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಭಯವಾದರೋ ಅನಂತರವೇ ಬರುತ್ತದೆ. ಅಹಲ್ಯೆಯಾದರೋ ಸಂಗಮದ ತಕ್ಷಣವೇ ರಕ್ಷಣೆ ಬೇಡುತ್ತಾಳೆ; ಅದರಿಂದ ಅವಳಿಗೆ ಪರಿಣಾಮ ತಿಳಿದಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವದಾ ರಕ್ಷ ಮಾನದಃ’ (ಮಾನದನೇ, ಸದಾ ರಕ್ಷಿಸು) ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ, ಗೀತಾಪ್ರೆಸ್ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಥಾ ರಕ್ಷ ಗೌತಮಾತ್’ (ಗೌತಮನಿಂದ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದ ರಕ್ಷಿಸು) — ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಗೌತಮನ ಹೆಸರು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿಯೇ ಇದೆ.

ಹೊರಬರುತ್ತಿದ್ದ ಅವನು ಗಾಬರಿಯಿಂದ ಆತುರಪಡುತ್ತಾ ಗೌತಮನ ಬಗ್ಗೆ ಶಂಕಿತನಾಗಿದ್ದನು, ರಾಮ. ಅದೇ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಅವನು ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಗೌತಮನನ್ನು ಕಂಡನು — ದೇವದಾನವರಿಗೂ ಎದುರಿಸಲಸಾಧ್ಯನಾದ, ತಪೋಬಲ ಸಮನ್ವಿತನಾದ, ತೀರ್ಥಜಲದಿಂದ ತೊಯ್ದ, ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಉಜ್ವಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಸಮಿತ್ತು-ದರ್ಭೆಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದ ಆ ಮುನಿಪುಂಗವನನ್ನು. ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಸುರಪತಿ ಭಯಗೊಂಡನು, ಅವನ ಮುಖ ಬಾಡಿತು. ಸಮಿತ್ತು-ದರ್ಭೆಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದುದರಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮುನಿಯು ನಿತ್ಯಕರ್ಮ ಮುಗಿಸಿ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಸಂದೇಹದಿಂದಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ದೋಷ ತಾನಾಗಿಯೇ ಅವನ ಮುಂದೆ ಬಂದು ನಿಂತಿತು. ನಾಲ್ಕು ವಿಶೇಷಣಗಳು ತಪಃಶಕ್ತಿ, ಶೌಚ, ತೇಜಸ್ಸು ಮತ್ತು ಕರ್ಮನಿಷ್ಠೆಗಳ ಸೂಚಕಗಳು; ಇವುಗಳ ಮುಂದೆ ದೇವರಾಜನೂ ನಿಸ್ತೇಜನಾದನು.

ಆಗ ಸದಾಚಾರಸಂಪನ್ನನಾದ ಮುನಿಯು ಮುನಿವೇಷ ಧರಿಸಿದ್ದ ದುರಾಚಾರಿ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನನ್ನು ಕಂಡು ರೋಷದಿಂದ ಹೇಳಿದನು: ‘ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯೇ, ನನ್ನ ರೂಪವನ್ನು ತಾಳಿ ನೀನು ಇದನ್ನು ಮಾಡಿರುವೆ; ಇದು ಮಾಡಬಾರದ ಕೆಲಸವಾದುದರಿಂದ ನೀನು ವಿಫಲನಾಗುವೆ.’ ತೀವ್ರ ರೋಷದಿಂದ ಮಹಾತ್ಮ ಗೌತಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ ಕೂಡಲೇ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನ ವೃಷಣಗಳು ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದವು. ‘ವಿಫಲಃ’ ಎಂಬ ಪದಕ್ಕೆ ಎರಡು ಅರ್ಥ — ಫಲರಹಿತನು ಮತ್ತು ವೃಷಣರಹಿತನು; ಶಾಪದ ಮಾತೇ ತನ್ನ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ, ಬೇರೆ ಕ್ರಿಯೆ ಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. ‘ವೃತ್ತಸಂಪನ್ನಃ’ (ಸದಾಚಾರಿ) ಮತ್ತು ‘ದುರ್ವೃತ್ತಃ’ (ದುರಾಚಾರಿ) ಎಂಬ ಪದಜೋಡಿಯಿಂದ ಕವಿ ಶಾಪದ ಔಚಿತ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಶೀಲವಂತನೇ ಶೀಲಹೀನನನ್ನು ಶಪಿಸಲು ಅರ್ಹನು.

ಹಾಗೆ ಶಕ್ರನನ್ನು ಶಪಿಸಿ ಅವನು ಹೆಂಡತಿಯನ್ನೂ ಶಪಿಸಿದನು: ‘ಇಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ನೀನು ವಾಸಿಸುವೆ. ಗಾಳಿಯನ್ನೇ ಆಹಾರವಾಗಿಸಿಕೊಂಡು, ನಿರಾಹಾರಳಾಗಿ, ಬೂದಿಯಲ್ಲಿ ಮಲಗುತ್ತಾ, ತಪಿಸುತ್ತಾ, ಸಕಲ ಜೀವಿಗಳಿಗೂ ಕಾಣದವಳಾಗಿ ಈ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವೆ.’ ಈ ಶಾಪ ಕೇವಲ ದಂಡನೆಯಲ್ಲ, ತಪಸ್ಸಿನ ವಿಧಾನವೂ ಹೌದು — ಪ್ರಮಾದದಿಂದ ಕಳೆದುಕೊಂಡುದನ್ನು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ಮತ್ತೆ ಪಡೆಯಬಹುದು ಎಂಬುದು ಕವಿಯ ಆಶಯ. ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣದಿರುವುದೇ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತದ ರೂಪ; ಲೋಕದೃಷ್ಟಿಗೆ ವಿಷಯವಾಗಿದ್ದವಳು ಅದೃಶ್ಯಳಾಗುತ್ತಾಳೆ. ಈ ಶಾಪದಿಂದ ಆಶ್ರಮದ ಶೂನ್ಯತೆಯೂ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ — ಅಹಲ್ಯೆ ಅಲ್ಲೇ ಇದ್ದಾಳೆ, ಆದರೆ ಯಾರಿಗೂ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ; ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರ ಇಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದೆ.

ಅವನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ದಶರಥಪುತ್ರನಾದ ಅಜೇಯ ರಾಮನು ಈ ಘೋರವನಕ್ಕೆ ಯಾವಾಗ ಬರುವನೋ, ಆಗ ನೀನು ಪವಿತ್ರಳಾಗುವೆ. ದುರಾಚಾರಿಣಿಯೇ, ಅವನಿಗೆ ಆತಿಥ್ಯ ನೀಡುವುದರಿಂದ ಲೋಭ-ಮೋಹಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತಳಾಗಿ, ಸಂತೋಷದಿಂದ ನನ್ನ ಬಳಿ ಬಂದು ನಿನ್ನ ದೇಹವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಧರಿಸುವೆ.’ ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಕವಿ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಬೀಜವನ್ನು ಬಿತ್ತುತ್ತಾನೆ — ರಾಮನ ಆಗಮನದಿಂದಲೇ ಅಹಲ್ಯೆಯ ಉದ್ಧಾರವಾಗುವುದು; ಶಾಪದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅನುಗ್ರಹವನ್ನೇ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ‘ಆತಿಥ್ಯೇನ’ (ಆತಿಥ್ಯದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದ ಮನನೀಯ — ತಪಸ್ಸಿನಿಂದಲ್ಲ, ಯಾಚನೆಯಿಂದಲ್ಲ, ಗೃಹಧರ್ಮದ ಪಾಲನೆಯಿಂದಲೇ ಶುದ್ಧಿ. ರಾಮನು ಇಲ್ಲಿ ಕೇಳುಗನು ಮಾತ್ರ, ಕರ್ತೃವಲ್ಲ; ತನ್ನದೇ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ಅವನು ಮುನಿಯ ಬಾಯಿಂದ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಹೀಗೆ ದುರಾಚಾರಿಣಿಗೆ ಹೇಳಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಮಹಾತಪಸ್ವಿಯೂ ಆದ ಗೌತಮನು ಈ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ತೊರೆದು, ಸಿದ್ಧ-ಚಾರಣರು ಸೇವಿಸುವ ರಮ್ಯವಾದ ಹಿಮಾಲಯದ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು. ಹೀಗೆ ಹಿಂದೆ ದಿವ್ಯವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ಈ ಆಶ್ರಮ ನಿರ್ಜನವಾಯಿತು; ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರ ಇಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯಿತು. ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮುನಿ ಅಹಲ್ಯೆಯನ್ನು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ತನ್ನ ಆಶ್ರಮವನ್ನೂ ತೊರೆಯುತ್ತಾನೆ; ಶಾಪವು ಇಬ್ಬರ ಜೀವನವನ್ನೂ ಬದಲಿಸುತ್ತದೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪಿತೃದೇವತೆಗಳ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ಇಂದ್ರನ ಪ್ರತಿಕಾರವೂ ರಾಮನ ಆಗಮನದಿಂದ ಅಹಲ್ಯೆಯ ಉದ್ಧಾರವೂ ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತವೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डेऽष्टचत्वारिंशः सर्गः॥ ४८॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ