॥वाल्मीकिरामायणम् ಬಾಲಕಾಂಡ · 33ನೇ ಸರ್ಗ

ಬಾಲಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಕ್ಷಮಾಪ್ರಶಂಸೆ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತನ ವಿವಾಹ

ಕನ್ಯೆಯರ ನಿವೇದನೆ, ಕುಶನಾಭನ ಕ್ಷಮಾಸ್ತುತಿ, ಚೂಲಿ ಮತ್ತು ಸೋಮದೆಯರ ವೃತ್ತಾಂತ, ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತನ ಜನನ, ಕರಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಗೂನು ನಿವಾರಣೆ

ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ ಕುಶನಾಭನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ನೂರು ಕನ್ಯೆಯರು ತಲೆಗಳಿಂದ ತಂದೆಯ ಪಾದಗಳನ್ನು ಮುಟ್ಟಿ ಹೇಳಿದರು — ‘ರಾಜನೇ, ಸರ್ವಾತ್ಮಕನಾದ ವಾಯು ನಮ್ಮನ್ನು ಅತ್ಯಾಚಾರಕ್ಕೆ ಗುರಿಪಡಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಅಶುಭವಾದ ದಾರಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ಅವನು ಧರ್ಮವನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ‘ಸರ್ವಾತ್ಮಕ’ ಎಂದರೆ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣರೂಪದಲ್ಲಿ ಇರುವವನು; ಎಲ್ಲೆಡೆ ಇರುವವನೇ ದಾರಿ ತಪ್ಪಿದರೆ ಕನ್ಯೆಯರಿಗೆ ರಕ್ಷಣೆ ಎಲ್ಲಿಂದ? ಅವರು ಮೊದಲು ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾರೆ, ಆಮೇಲೆ ಮಾತಾಡುತ್ತಾರೆ — ವಿನಯವೇ ಅವರ ಮಾತಿನ ಬಲ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ತಂದೆ ಕೇಳಿದುದಕ್ಕೆ ಇದು ಉತ್ತರ.

‘ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ — ನಾವು ತಂದೆಯುಳ್ಳವರು, ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ನಡೆಯುವವರಲ್ಲ; ನೀನು ನಮ್ಮ ತಂದೆಯನ್ನು ಕೇಳು, ಅವನು ನಮ್ಮನ್ನು ನಿನಗೆ ಕೊಟ್ಟರೆ ನಾವು ನಿನ್ನವರಾಗುತ್ತೇವೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆವು.’ ‘ಪಿತೃಮತ್ಯಃ’ ಎಂದರೆ ತಂದೆ ಇರುವವರು; ಕನ್ಯಾದಾನದಲ್ಲಿ ತಂದೆಗೇ ಅಧಿಕಾರ ಎಂಬುದು ಧರ್ಮ, ಕನ್ಯೆಯ ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಲ್ಲ. ‘ಆದರೆ ಪಾಪದಲ್ಲೇ ಮನಸ್ಸು ತೊಡಗಿದ್ದ ಅವನು ನಮ್ಮ ಮಾತನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸದೆ, ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ನಮ್ಮೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಬಲವಾಗಿ ಹೊಡೆದನು.’ ‘ಪಾಪಾನುಬಂಧ’ ಎಂದರೆ ಯಾರ ಚಿತ್ತ ಪಾಪವನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆಯೋ ಅವನು. ಧರ್ಮದ ಮಾತೂ ದುಷ್ಟನನ್ನು ತಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ.

ಅವರ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಪರಮಧಾರ್ಮಿಕನೂ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಆದ ರಾಜನು ಅನುತ್ತಮರಾದ ಆ ನೂರು ಕನ್ಯೆಯರಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ಮಕ್ಕಳೇ, ನೀವು ಕ್ಷಮಿಸಿದಿರಿ; ಇದು ಕ್ಷಮಾವಂತರು ಮಾಡಬೇಕಾದುದೇ, ನೀವು ಮಹತ್ತಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದಿರಿ. ಒಮ್ಮತದಿಂದ ನೀವು ನನ್ನ ಕುಲದ ಗೌರವವನ್ನು ಕಾಪಾಡಿದಿರಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ಪ್ರಶಂಸಾಸ್ಥಾನಗಳಿವೆ — ಕ್ಷಮೆ, ಒಮ್ಮತ, ಕುಲಮರ್ಯಾದೆಯ ರಕ್ಷಣೆ. ಒಬ್ಬ ಕನ್ಯೆಯೂ ಭಿನ್ನಮತ ತಾಳಲಿಲ್ಲ; ನೂರು ಜನರೂ ಒಂದೇ ಮಾತಿನವರಾಗಿದ್ದರು. ತಂದೆ ಮೊದಲು ಸಾಂತ್ವನ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ, ಅವರ ಕಾರ್ಯವನ್ನೇ ಶ್ಲಾಘಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಉತ್ತಮವಾದ ಸಮಾಧಾನ.

‘ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ಕ್ಷಮೆಯೇ ಅಲಂಕಾರ, ಪುರುಷನಿಗೂ ಹಾಗೆಯೇ; ನೀವು ತೋರಿದ ಆ ಕ್ಷಮೆ ದುಷ್ಕರವಾದುದು, ದೇವತೆಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಂತೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ದುಷ್ಕರ.’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಕ್ಷಮೆಯನ್ನು ಸ್ತ್ರೀಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ‘ಪುರುಷಸ್ಯ ವಾ’ (ಪುರುಷನಿಗೂ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅದು ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ಗುಣ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ತ್ರಿದಶೇಷು ವಿಶೇಷತಃ’ (ದೇವತೆಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ) ಎಂಬುದು ಮಾರ್ಮಿಕ — ದೇವತೆಗಳು ಬಲಶಾಲಿಗಳು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಕ್ಷಮೆ ಅತಿ ದುರ್ಲಭ; ವಾಯು ತಾನೇ ದೇವನಾಗಿದ್ದೂ ಕ್ಷಮಾಹೀನನಾದನು, ಕನ್ಯೆಯರಾದರೋ ಮಾನವರಾಗಿದ್ದೂ ಕ್ಷಮಿಸಿದರು. ‘ಮಕ್ಕಳೇ, ನಿಮ್ಮೆಲ್ಲರಲ್ಲೂ ಯಾವ ಭೇದವೂ ಇಲ್ಲದೆ ಇರುವಂತಹ ಕ್ಷಮೆ — ಕ್ಷಮೆಯೇ ದಾನ, ಕ್ಷಮೆಯೇ ಸತ್ಯ, ಕ್ಷಮೆಯೇ ಯಜ್ಞ.’

‘ಕ್ಷಮೆಯೇ ಯಶಸ್ಸು, ಕ್ಷಮೆಯೇ ಧರ್ಮ, ಕ್ಷಮೆಯಲ್ಲಿ ಜಗತ್ತು ನೆಲೆನಿಂತಿದೆ’ — ಇದು ಉಪಸಂಹಾರ. ಇಲ್ಲಿನ ಯುಕ್ತಿಯನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ದಾನ, ಯಜ್ಞ, ಸತ್ಯ, ಯಶಸ್ಸು, ಧರ್ಮ ಇವು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಸಾಧನಗಳು; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದೂ ಅಪರಾಧವನ್ನು ಸಹಿಸುವುದರಿಂದಲೇ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಕ್ಷಮೆ ಅವೆಲ್ಲಕ್ಕೂ ಮೂಲ. ಮೂಲವನ್ನು ಹಿಡಿದರೆ ಜಗತ್ತೇ ಅದರಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತಿದೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಕನ್ಯೆಯರನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿ, ದೇವತೆಗಳಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮಿಯೂ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯನ್ನು ಬಲ್ಲವನೂ ಆದ ರಾಜನು ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ಕನ್ಯಾಪ್ರದಾನದ ಬಗ್ಗೆ ಸಮಾಲೋಚಿಸಿದನು — ಯಾವ ದೇಶದಲ್ಲಿ, ಯಾವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಯಾವ ಯೋಗ್ಯ ವರನಿಗೆ ಅವರನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಬೇಕು ಎಂದು.

ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಚೂಲಿ ಎಂಬ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಮುನಿ ಊರ್ಧ್ವರೇತಸ್ಸಾಗಿ, ಸದಾಚಾರಿಯಾಗಿ ಬ್ರಾಹ್ಮ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಕೈಗೊಂಡಿದ್ದರು. ‘ಬ್ರಾಹ್ಮಂ ತಪಃ’ ಎಂದರೆ ಬ್ರಹ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ವೇದೋಕ್ತವಾದ ತಪಸ್ಸು. ಅಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಋಷಿಯನ್ನು ಒಬ್ಬ ಗಂಧರ್ವಿ ಸೇವಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು — ಊರ್ಮಿಲೆಯ ಮಗಳಾದ ಸೋಮದೆ ಎಂಬುವಳು. ಅವಳು ವಿನೀತಳಾಗಿ, ಶುಶ್ರೂಷೆಯಲ್ಲಿ ನಿರತಳಾಗಿ, ಧರ್ಮಿಷ್ಠಳಾಗಿ ಕಾಲಕಾಲಕ್ಕೆ ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು; ಅವಳ ಗುರು ಸಂತುಷ್ಟರಾದರು. ‘ಪರ್ಯುಪಾಸತೇ’ ಎಂದರೆ ಸುತ್ತಲೂ ಇದ್ದು ಸೇವಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಸೇವೆಯೇ ತಪಸ್ವಿಯ ಪ್ರಸಾದಕ್ಕೆ ದಾರಿ. ಕಥೆಯ ಈ ಹೊಸ ಆರಂಭ ವರಾನ್ವೇಷಣೆಗೆ ಉತ್ತರವಾಗಲಿದೆ. ‘ಊರ್ಧ್ವರೇತಾಃ’ ಎಂದರೆ ನೈಷ್ಠಿಕ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿ; ಅವರ ತಪಸ್ಸನ್ನೇ ‘ಬ್ರಾಹ್ಮ’ ಎಂದು ವಿಶೇಷಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸೋಮದೆ ಗಂಧರ್ವಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಮುನಿಯ ಪಾದಮೂಲದಲ್ಲಿ ಬಹುಕಾಲ ವಾಸಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಅವಳು ವರವನ್ನು ತಕ್ಷಣ ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ, ಮೊದಲು ಸೇವೆಯಿಂದಲೇ ಗುರುವನ್ನು ಗೆಲ್ಲುತ್ತಾಳೆ. ಇಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಂದು ಧ್ವನಿಯೂ ಇದೆ — ಕನ್ಯೆಯರು ಕ್ಷಮೆಯಿಂದ ಫಲವನ್ನು ಪಡೆದಂತೆ, ಇವಳು ಶುಶ್ರೂಷೆಯಿಂದ ಪಡೆಯುತ್ತಾಳೆ.

ಕಾಲ ಕೂಡಿಬಂದಾಗ ಅವರು ಅವಳಿಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ನಾನು ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ನಿನಗೆ ಯಾವ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಲಿ?’ ಮುನಿ ಸಂತುಷ್ಟರಾಗಿರುವುದನ್ನು ತಿಳಿದು, ಮಾತನ್ನು ಬಲ್ಲ ಗಂಧರ್ವಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರೀತಳಾಗಿ, ವಾಕ್ಯಕೋವಿದರಾದ ಅವರಿಗೆ ಮಧುರ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದಳು — ‘ತಾವು ಬ್ರಾಹ್ಮ ಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಕೂಡಿದವರು, ಬ್ರಹ್ಮಸ್ವರೂಪರು, ಮಹಾತಪಸ್ವಿಗಳು; ಬ್ರಾಹ್ಮ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪುತ್ರನನ್ನು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ನಾನು ಪತಿಯಿಲ್ಲದವಳು, ಯಾರ ಹೆಂಡತಿಯೂ ಅಲ್ಲ; ಬ್ರಾಹ್ಮ ರೀತಿಯಿಂದ ತಮ್ಮ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿರುವ ನನಗೆ ಮಗನನ್ನು ಕೊಡಬೇಕು.’ ‘ಬ್ರಾಹ್ಮೇಣ ಉಪಗತಾ’ ಎಂದರೆ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯದಿಂದ, ಲೌಕಿಕ ಸಂಬಂಧದಿಂದಲ್ಲ, ಗುರುವನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿದವಳು. ಯಾಚನೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ನಿರ್ಲಜ್ಜವಲ್ಲ — ಧರ್ಮದಿಂದಲೇ ಪುತ್ರನನ್ನು ಬೇಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಕಾಲಯೋಗೇನ’ (ಕಾಲ ಕೂಡಿಬಂದಾಗ) ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ವರ ಆಕಸ್ಮಿಕವಲ್ಲ, ದೀರ್ಘಸೇವೆಯ ಪರಿಪಾಕ; ಗುರುವೇ ಕಾಲವನ್ನು ಬಲ್ಲವರು. ‘ವಾಕ್ಯಜ್ಞಾ ವಾಕ್ಯಕೋವಿದಮ್’ ಎಂಬ ಪದಜೋಡಿ ಮನೋಹರವಾದುದು — ಮಾತಾಡಲು ಬಲ್ಲವಳೇ ಮಾತಿನ ಮರ್ಮವನ್ನು ಬಲ್ಲವರ ಎದುರು ಮಾತಾಡಬಲ್ಲಳು. ‘ಪತಿಯಿಲ್ಲದವಳು, ಯಾರ ಹೆಂಡತಿಯೂ ಅಲ್ಲ’ ಎಂಬ ದ್ವಿರುಕ್ತಿಯಿಂದ ಅವಳು ತನ್ನ ಶುದ್ಧಿಯನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಮುನಿಗೆ ಯಾವ ಶಂಕೆಯೂ ಉಳಿಯದಂತೆ.

ಅವಳ ಮೇಲೆ ಪ್ರಸನ್ನರಾದ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿ ಅನುತ್ತಮನಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮ ಪುತ್ರನನ್ನು ಕೊಟ್ಟರು — ಚೂಲಿಯ ಮಾನಸಪುತ್ರನನ್ನು, ‘ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತ’ನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದವನನ್ನು. ‘ಮಾನಸ’ ಎಂದರೆ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟಿದವನು, ದೇಹಸಂಬಂಧದಿಂದಲ್ಲ; ಅದರಿಂದ ಸೋಮದೆಯ ಪತಿರಹಿತತ್ವವೂ ರಕ್ಷಿತವಾಯಿತು. ಹೆಸರೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟವನು, ಬ್ರಾಹ್ಮ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಪಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟವನು. ಆ ರಾಜಾ ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತನು ಆಗ ದೇವೇಂದ್ರನು ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವಂತೆ ಪರಮ ಸಂಪತ್ತಿನೊಂದಿಗೆ ಕಾಂಪಿಲ್ಯ ನಗರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಉಪಮೆ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನಂತೆ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಶೋಭಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಕುಶನಾಭನ ಕನ್ಯೆಯರಿಗೆ ಯೋಗ್ಯ ವರ ಇವನೇ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸುಧಾರ್ಮಿಕನಾದ ರಾಜಾ ಕುಶನಾಭನು ಆಗ ನೂರು ಕನ್ಯೆಯರನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತನಿಗೆ ಕೊಡಬೇಕೆಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದನು. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಆ ಭೂಪತಿ ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತನನ್ನು ಕರೆಸಿ, ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸನ್ನವಾದ ಅಂತರಂಗದಿಂದ ನೂರು ಕನ್ಯೆಯರನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ‘ಸುಪ್ರೀತೇನಾಂತರಾತ್ಮನಾ’ (ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸನ್ನವಾದ ಅಂತರಂಗದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಗೂನಿನ ದೋಷವನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ ರಾಜನು ಸಂಕೋಚಪಡಲಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿಯೇ ಕೊಟ್ಟನು; ಅವನ ವಿಶ್ವಾಸ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿತ್ತು. ಆಮೇಲೆ ಭೂಪಾಲನಾದ ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತನು ದೇವೇಂದ್ರನಂತೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಅವರ ಪಾಣಿಗ್ರಹಣ ಮಾಡಿದನು. ‘ಯಥಾಕ್ರಮಮ್’ ಎಂದರೆ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರಾಗಿ, ಹಿರಿಯ-ಕಿರಿಯ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ; ವಿವಾಹ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿಯೇ ನಡೆಯಿತು. ‘ಬುದ್ಧಿಂ ಕೃತವಾನ್’ ಎಂದರೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದನು; ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಸಮಾಲೋಚನೆಯ ಫಲವೇ ಇದು. ಒಬ್ಬನೇ ವರನಿಗೆ ನೂರು ಕನ್ಯೆಯರು — ಇದರಿಂದ ಸಹೋದರಿಯರು ಅಗಲುವುದಿಲ್ಲ, ತಂದೆಯ ಚಿಂತೆಯೂ ಒಮ್ಮೆಗೇ ಶಮನವಾಗುತ್ತದೆ.

ಕೈ ಮುಟ್ಟಿದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೆ ಆ ನೂರು ಕನ್ಯೆಯರು ಗೂನಿಲ್ಲದವರಾಗಿ, ತಾಪವಿಲ್ಲದವರಾಗಿ, ಪರಮ ಶೋಭೆಯಿಂದ ಕೂಡಿ ಕಂಗೊಳಿಸಿದರು. ‘ಸ್ಪೃಷ್ಟಮಾತ್ರೇ’ (ಮುಟ್ಟಿದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೆ) ಎಂದರೆ ಸ್ಪರ್ಶವೇ ಸಾಕು, ಮಂತ್ರವಾಗಲಿ ಔಷಧವಾಗಲಿ ಅಲ್ಲ — ಇದು ಧರ್ಮದ್ದೇ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ. ‘ವಿಗತಜ್ವರಾಃ’ ಎಂದರೆ ದೇಹದ ವಕ್ರತೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಮಾನಸಿಕ ಸಂತಾಪವೂ ತೊಲಗಿತು. ಕನ್ಯೆಯರ ಕ್ಷಮೆ ಕೊಟ್ಟ ಫಲ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿದೆ. ವಾಯುವಿನಿಂದ ಮುಕ್ತರಾದ ಅವರನ್ನು ಕಂಡು ಭೂಪತಿ ಕುಶನಾಭನು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರೀತನಾದನು, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹರ್ಷಪಟ್ಟನು. ‘ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ’ ಎಂಬ ಹರ್ಷದ ಆವೃತ್ತಿ ತಂದೆಯ ಹೃದಯದ ಸ್ವಭಾವ.

ವಿವಾಹವಾದ ರಾಜಾ ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತನನ್ನು ಭೂಪತಿ ಕುಶನಾಭನು ಆಗ ಪತ್ನಿಯರೊಡನೆ, ಉಪಾಧ್ಯಾಯರ ಸಮೂಹದೊಡನೆ ಕಳುಹಿಸಿಕೊಟ್ಟನು. ‘ಸೋಪಾಧ್ಯಾಯಗಣಮ್’ ಎಂದರೆ ಗುರುಗಳೊಡನೆ; ವಿವಾಹದಲ್ಲಿ ಉಪಾಧ್ಯಾಯರ ಸತ್ಕಾರವೂ ರಾಜನ ಕರ್ತವ್ಯ. ಗಂಧರ್ವಿ ಸೋಮದೆಯೂ ತನ್ನ ಮಗನನ್ನೂ ಅವನಿಗೆ ತಕ್ಕ ವಿವಾಹಕಾರ್ಯವನ್ನೂ ಕಂಡು, ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಆ ಸೊಸೆಯರನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸಿದಳು; ಆ ಕನ್ಯೆಯರನ್ನು ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರಾಗಿ ಮುಟ್ಟಿ ಮುಟ್ಟಿ, ಕುಶನಾಭನನ್ನೂ ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದಳು. ‘ಸ್ಪೃಷ್ಟ್ವಾ ಸ್ಪೃಷ್ಟ್ವಾ’ (ಮುಟ್ಟಿ ಮುಟ್ಟಿ) ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿಯಿಂದ ಸ್ನೇಹದ ಆಧಿಕ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಸರ್ಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಅಳು ಇತ್ತು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ನೂರು ವಧುಗಳ ಅಭಿನಂದನೆ — ಇದು ಕ್ಷಮೆಯ ಪರಿಣಾಮ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे त्रयस्त्रिंशः सर्गः॥ ३३॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ