॥वाल्मीकिरामायणम् ಬಾಲಕಾಂಡ · 31ನೇ ಸರ್ಗ

ಬಾಲಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಮಿಥಿಲಾಪ್ರಸ್ಥಾನ

ಜನಕನ ಯಜ್ಞದ ಆಮಂತ್ರಣ, ಶೈವಧನುಸ್ಸಿನ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ, ಸಿದ್ಧಾಶ್ರಮದಿಂದ ಪ್ರಯಾಣ, ಶೋಣಾ ನದಿಯ ತೀರದಲ್ಲಿ ವಾಸ ಮತ್ತು ದೇಶದ ಬಗ್ಗೆ ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆ

ಕೃತಾರ್ಥರಾದ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಅದೇ ಯಜ್ಞಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಆ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಕಳೆದರು; ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಅಂತರಂಗದಿಂದ ಸಂತೋಷಪಟ್ಟ ಆ ವೀರರು ಸುಖವಾಗಿ ತಂಗಿದರು. ‘ಕೃತಾರ್ಥೌ’ ಎಂಬ ಪದ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತದೆ — ಯಜ್ಞರಕ್ಷಣೆ ಮುಗಿದಿದೆ, ಗುರುವಿನ ಮಾತು ಸಫಲವಾಗಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಮನಸ್ಸು ನಿರಾಳವಾಗಿದೆ. ಕವಿ ಹೊರಗಿನ ಸುಖವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ‘ಅಂತರಾತ್ಮನಾ’ (ಅಂತರಂಗದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಒಳಗಿನ ತೃಪ್ತಿಯನ್ನೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದು ಬೆಳಗಾದಾಗ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಪೂರ್ವಾಹ್ನದ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮುಗಿಸಿ, ಒಟ್ಟಿಗೆ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಮತ್ತು ಇತರ ಋಷಿಗಳ ಬಳಿಗೆ ಹೋದರು. ರಾತ್ರಿ ವಿಜಯ, ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ನಿತ್ಯಕರ್ಮ — ಕ್ರಮ ತಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ, ಹರ್ಷದಲ್ಲಿಯೂ ನಿಯಮ ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಜ್ವಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಮಧುರಭಾಷಿಗಳಾದ ಅವರು ಪರಮೋದಾರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರು. ‘ಮಧುರಭಾಷಿಣೌ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ವೀರರ ವಿನಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಮೆರೆದಿದ್ದರೂ ವಾಣಿ ಮೃದುವಾಗಿಯೇ ಇದೆ.

‘ಮುನಿಶಾರ್ದೂಲರೇ, ಈ ಇಬ್ಬರು ಕಿಂಕರರು ಬಂದಿದ್ದೇವೆ; ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರೇ, ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿರಿ, ನಾವು ಯಾವ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ನಡೆಸಬೇಕು’ ಎಂಬುದು ಅವರ ನಿವೇದನೆ. ‘ಕಿಂಕರೌ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಮನನ ಮಾಡಬೇಕು — ರಾಜಕುಮಾರರು ತಾವಾಗಿಯೇ ದಾಸಭಾವವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಕ್ಷತ್ರಿಯನಿಗೂ ಗುರುಶುಶ್ರೂಷೆಯೇ ಮೊದಲ ಶಿಕ್ಷಣ; ಆಜ್ಞೆಯಿಲ್ಲದೆ ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡಬಾರದು ಎಂಬುದು ಮರ್ಯಾದೆ. ಅವರು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು, ಮಹರ್ಷಿಗಳೆಲ್ಲರೂ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಮಿಥಿಲೆಯ ಒಡೆಯನಾದ ಜನಕನ ಪರಮಧರ್ಮಮಯವಾದ ಯಜ್ಞ ನಡೆಯಲಿದೆ; ನಾವು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತೇವೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಋಷಿಗಳು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡೇ ಮಾತಾಡುತ್ತಾರೆ, ರಾಮನನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಆಮಂತ್ರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದರಿಂದ ಕಥೆಯ ಹೊಸ ಅಧ್ಯಾಯ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ — ಸಿದ್ಧಾಶ್ರಮದಿಂದ ಮಿಥಿಲೆಯ ಕಡೆಗೆ ಪಯಣ, ಅದು ಕೊನೆಗೆ ಸೀತಾಪರಿಣಯದಲ್ಲಿ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳ್ಳಲಿದೆ.

‘ನರಶಾರ್ದೂಲನೇ, ನೀನೂ ನಮ್ಮೊಡನೆ ಬರುವೆ; ಅಲ್ಲಿ ಅದ್ಭುತವಾದ ಧನೂರತ್ನವನ್ನು (ಬಿಲ್ಲುಗಳಲ್ಲಿ ರತ್ನದಂತಿರುವುದನ್ನು) ನೀನು ನೋಡಬೇಕು. ಆ ಬಿಲ್ಲು ಮನುಷ್ಯರಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದುದಲ್ಲ — ಹಿಂದೆ ಯಜ್ಞಸಭೆಯಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳೇ ಅದನ್ನು ಕೊಟ್ಟರು — ಅದು ಅಪ್ರಮೇಯ ಬಲವುಳ್ಳದ್ದು, ಘೋರವಾದುದು, ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದುದು. ಅದಕ್ಕೆ ಹೆದೆಯೇರಿಸಲು ದೇವತೆಗಳಾಗಲಿ, ಗಂಧರ್ವರಾಗಲಿ, ಅಸುರರಾಗಲಿ, ರಾಕ್ಷಸರಾಗಲಿ ಶಕ್ತರಲ್ಲ; ಮನುಷ್ಯರಂತೂ ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಶಕ್ತರಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಬಿಲ್ಲಿನ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ದೇವತೆಗಳು ಕೊಟ್ಟದ್ದು, ಆಮೇಲೆ ಅಪ್ರಮೇಯ ಬಲ, ಕೊನೆಗೆ ಎಲ್ಲರ ವಿಫಲತೆ. ‘ನ ಕಥಂಚನ ಮಾನುಷಾಃ’ (ಮನುಷ್ಯರು ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಅಲ್ಲ) ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮನನ ಮಾಡಬೇಕು — ಮನುಷ್ಯನೇ ಆದವನು ಮುಂದೆ ಆ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಮುರಿಯುವನು. ಈ ವರ್ಣನೆ ಮುಂದಿನ ಧನುರ್ಭಂಗಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆಯನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಆ ಬಿಲ್ಲಿನ ವೀರ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯಬಯಸಿದ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ರಾಜರೂ ರಾಜಕುಮಾರರೂ ಅದಕ್ಕೆ ಹೆದೆಯೇರಿಸಲು ಶಕ್ತರಾಗಲಿಲ್ಲ.’ ‘ಜಿಜ್ಞಾಸಂತಃ’ (ತಿಳಿಯಬಯಸುತ್ತಾ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರ ಕುತೂಹಲವೂ, ‘ನ ಶೇಕುಃ’ (ಶಕ್ತರಾಗಲಿಲ್ಲ) ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವರ ಪರಾಭವವೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ‘ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ, ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಮಿಥಿಲಾಧಿಪತಿಯ ಆ ಬಿಲ್ಲನ್ನೂ ಪರಮಾದ್ಭುತವಾದ ಯಜ್ಞವನ್ನೂ ನೀನು ಅಲ್ಲಿ ಕಾಣುವೆ.’ ಋಷಿಗಳು ರಾಮನನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ನೋಡುವುದನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಕೇಳುವವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧೆ ತಾನಾಗಿಯೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇದು ಕವಿಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ರೀತಿ — ಆಮಂತ್ರಣ ನೋಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ, ಪರಿಣಾಮವಾದರೋ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ರೂಪದ್ದು.

‘ನರಶಾರ್ದೂಲನೇ, ಉತ್ತಮವಾದ, ಸುಂದರ ಮಧ್ಯಭಾಗವುಳ್ಳ ಆ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಮಿಥಿಲಾಧಿಪತಿ ಯಜ್ಞಫಲವಾಗಿ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಯಾಚಿಸಿ ಪಡೆದನು.’ ‘ಸುನಾಭಮ್’ ಎಂದರೆ ಬಿಲ್ಲಿನ ಮಧ್ಯಭಾಗ, ಮುಷ್ಟಿಯನ್ನು ಇಡುವ ಸ್ಥಳ, ಅದು ಸುಂದರವಾದುದು ಎಂದರ್ಥ. ‘ರಾಘವ, ಆ ರಾಜನ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ಅದು ಪೂಜಾಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದು, ನಾನಾ ಗಂಧಗಳಿಂದಲೂ ಅಗರುಗಂಧದ ಧೂಪಗಳಿಂದಲೂ ಅರ್ಚಿತವಾಗಿದೆ.’ ‘ಆಯಾಗಭೂತಮ್’ ಎಂದರೆ ಪೂಜೆಯ ವಸ್ತುವಾಗಿರುವುದು, ದೇವತೆಯಂತೆ ಮಾನ್ಯವಾದುದು. ಹೀಗೆ ಆ ಬಿಲ್ಲು ಕೇವಲ ಆಯುಧವಲ್ಲ, ಕುಲದೇವತೆಯಂತೆ ರಾಜಗೃಹದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯವೂ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಮಿಥಿಲೆಯ ವೈಭವ ಮತ್ತು ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆ ಈ ಒಂದೇ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರು ಋಷಿಸಮೂಹದೊಡನೆ, ಕಾಕುತ್ಸ್ಥರೊಡನೆ, ವನದೇವತೆಗಳಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಂಡು ಆಗ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡಿದರು. ‘ಆಮಂತ್ರ್ಯ’ ಎಂದರೆ ಬೀಳ್ಕೊಂಡು, ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು; ವನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ದೇವತೆಗಳೂ ಮುನಿಗೆ ಸ್ಮರಣೀಯರೇ — ಬಹುಕಾಲ ನೆಲೆಸಿದ್ದ ಸ್ಥಳದ ದೇವತೆಗಳೂ ಉಪಕಾರಿಣಿಯರು ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ ಪೂಜ್ಯರು. ‘ನಿಮಗೆ ಸ್ವಸ್ತಿಯಾಗಲಿ; ನಾನು ಸಿದ್ಧನಾಗಿ ಸಿದ್ಧಾಶ್ರಮದಿಂದ ಜಾಹ್ನವಿಯ ಉತ್ತರ ತೀರದಲ್ಲಿರುವ ಹಿಮವಂತ ಪರ್ವತದ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ’ ಎಂಬುದು ಅವರ ವಿದಾಯದ ಮಾತು. ‘ಸಿದ್ಧಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆಶ್ರಮದ ಹೆಸರು ಸಾರ್ಥಕವಾಯಿತು — ಸಿದ್ಧಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಮುನಿಯೂ ಸಿದ್ಧರಾದರು. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ತಪೋಧನರಾದ ಮುನಿಶಾರ್ದೂಲ ಕೌಶಿಕರು ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಹೊರಡಲು ಉಪಕ್ರಮಿಸಿದರು. ಗಮ್ಯಸ್ಥಾನ ಮಿಥಿಲೆ, ಮಾರ್ಗವಾದರೋ ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಜಾಹ್ನವಿಯ ತೀರದುದ್ದಕ್ಕೂ; ಕಥೆಯ ಗತಿಯೂ ದಕ್ಷಿಣದಿಂದ ಉತ್ತರದ ಕಡೆಗೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ.

ಹೊರಟ ಆ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿಗಳ ನೂರು ಬಂಡಿಗಳು ಪ್ರಯಾಣದಲ್ಲಿ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದವು. ‘ಶಕಟೀಶತಮಾತ್ರಮ್’ ಎಂದರೆ ನೂರು ಬಂಡಿಗಳೇ — ಋಷಿಗಳ ಯಜ್ಞೋಪಕರಣಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತ ಬಂಡಿಗಳು, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರದ ಸಾಮಗ್ರಿ ಮತ್ತು ವೇದಗ್ರಂಥಗಳು; ಇದರಿಂದ ಪ್ರಯಾಣದ ವಿಸ್ತಾರ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ, ಕೇವಲ ಮೂವರು ಮಾತ್ರ ಹೋಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಸಿದ್ಧಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಮೃಗ-ಪಕ್ಷಿಗಳ ಗುಂಪುಗಳೂ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ತಪೋಧನ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದವು. ಆಗ ಋಷಿಸಮೂಹದೊಡನಿದ್ದ ಅವರು ಆ ಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿದರು — ಸ್ನೇಹ ಮಧುರವಾದುದಾದರೂ ಪ್ರಾಣಿ-ಪಕ್ಷಿಗಳಿಗೆ ವನವೇ ಕ್ಷೇಮ ಎಂಬುದು ಮುನಿಯ ವಿವೇಕ. ಪ್ರಾಣಿ-ಪಕ್ಷಿಗಳೂ ತಪಸ್ವಿಯನ್ನು ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತವೆ ಎಂಬುದು ಆಶ್ರಮದ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ; ಅಹಿಂಸೆಯ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಫಲ ಇದೇ, ವನದ ಮೌನವೂ ಗುರುವಿಗೆ ವಂದಿಸುತ್ತದೆ. ಅವರು ಬಹಳ ದೂರ ದಾರಿ ಸಾಗಿ, ಸೂರ್ಯನು ಇಳಿಮುಖನಾಗುತ್ತಿರಲು —

— ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾದ ಮುನಿಗಣಗಳು ಶೋಣಾ ನದಿಯ ತೀರದಲ್ಲಿ ತಂಗಿದರು. ‘ಶೋಣಾ’ ಮಗಧದೇಶದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ನದಿ; ಅದರ ತೀರದಲ್ಲಿ ಸಂಜೆ ತಂಗಲಾಯಿತು. ಸೂರ್ಯಾಸ್ತವಾದಾಗ ಅವರು ಸ್ನಾನಮಾಡಿ, ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಮಮಾಡಿ, ಅಮಿತತೇಜಸ್ವಿಗಳಾದ ಅವರು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಕುಳಿತರು. ‘ಹುತಹುತಾಶನಾಃ’ ಎಂದರೆ ಯಾರು ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಮ ಮಾಡಿದರೋ ಅವರು — ಸಂಜೆಯ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದವರು ಎಂದರ್ಥ. ಪ್ರವಾಸದಲ್ಲಿಯೂ ನಿತ್ಯಕರ್ಮವನ್ನು ಬಿಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ದಾರಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಯಜ್ಞ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಮನೂ ಸೌಮಿತ್ರಿಯೊಡನೆ ಆ ಮುನಿಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ —

— ಧೀಮಂತರಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಎದುರಿನಲ್ಲಿ ಕುಳಿತನು. ‘ಅಗ್ರತಃ ನಿಷಸಾದ’ (ಎದುರಿನಲ್ಲಿ ಕುಳಿತನು) ಎಂಬುದು ಶಿಷ್ಯನ ಸ್ಥಾನ — ಗುರುವಿನ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ, ಕೇಳಲು ಸಿದ್ಧನಾಗಿ. ಆಮೇಲೆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಮನು ತಪೋಧನರಾದ ಮುನಿಶಾರ್ದೂಲ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರನ್ನು ಕುತೂಹಲದಿಂದ ಕೇಳಿದನು — ‘ಪೂಜ್ಯರೇ, ಸಮೃದ್ಧವಾದ ವನಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಈ ದೇಶ ಯಾವುದು?’ ಸಂಧ್ಯಾಕರ್ಮದ ನಂತರ ಕಥಾಶ್ರವಣ — ಇದೇ ಪ್ರಾಚೀನ ರೀತಿ; ಹೀಗೆ ದಾರಿಯೂ ಪಾಠಶಾಲೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ಪ್ರಶ್ನೆ ವಿದ್ಯೆಯ ಬಾಗಿಲಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯೇ ಕಥೆಯನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸುತ್ತದೆ — ಈ ರೀತಿ ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿಯೂ ಕಂಡುಬಂದಿತ್ತು.

‘ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಕೇಳಬಯಸುತ್ತೇನೆ; ತಮಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ, ಹೇಳಬೇಕು.’ ರಾಮನ ಮಾತಿನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತರಾದ ಸುವ್ರತರೂ ಮಹಾತಪಸ್ವಿಗಳೂ ಆದ ಅವರು ಋಷಿಗಳ ನಡುವೆ ಆ ದೇಶದ ಬಗ್ಗೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಹೇಳಿದರು. ಸರ್ಗ ಇಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಕಥೆ ಮುಗಿಯುವುದಿಲ್ಲ — ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕುಶವಂಶದ ಆಖ್ಯಾನ ಆರಂಭವಾಗಲಿದೆ; ಅಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ತಮ್ಮ ಪೂರ್ವಜರನ್ನೇ ವರ್ಣಿಸುವರು.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे एकत्रिंशः सर्गः॥ ३१॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ