॥वाल्मीकिरामायणम् ಬಾಲಕಾಂಡ · 30ನೇ ಸರ್ಗ

ಬಾಲಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಯಜ್ಞರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸವಧೆ

ಆರು ರಾತ್ರಿಗಳ ಯಜ್ಞರಕ್ಷಣೆ, ಮಾರೀಚ-ಸುಬಾಹುಗಳೊಡನೆ ಸಂಗ್ರಾಮ, ಮಾನವಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಮಾರೀಚನನ್ನು ಎಸೆಯುವುದು, ಆಗ್ನೇಯಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಸುಬಾಹುವಿನ ವಧೆ ಮತ್ತು ಯಜ್ಞಸಮಾಪ್ತಿ

ಆಮೇಲೆ ದೇಶ-ಕಾಲಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲ — ಯಾವ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಏನು ಹೇಳಬೇಕೆಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದ — ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ದಮನಿಸುವ ಆ ಇಬ್ಬರು ರಾಜಕುಮಾರರು ಕೌಶಿಕರಿಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ಪೂಜ್ಯರೇ, ಯಾರಿಂದ ಯಜ್ಞವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕೋ ಆ ಇಬ್ಬರು ನಿಶಾಚರರು ಯಾವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಕೇಳಬಯಸುತ್ತೇವೆ. ಆ ಕ್ಷಣ ತಪ್ಪಿಹೋಗದಂತೆ ಅದನ್ನು ಹೇಳಿರಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ರಾಮನು ‘ಹೇಗೆ ಗೆಲ್ಲುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ‘ಯಾವಾಗ ಬರುತ್ತಾರೆ’ ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ; ರಕ್ಷಕನ ಚಿಂತೆ ಕಾಲದ ಕಡೆಗೆ ಇರುತ್ತದೆ, ಆತ್ಮಪ್ರಶಂಸೆಯ ಕಡೆಗಲ್ಲ.

ಯುದ್ಧದ ಬಯಕೆಯಿಂದ ಆತುರಪಡುತ್ತಾ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥರನ್ನು ಕಂಡು ಆ ಮುನಿಗಳೆಲ್ಲರೂ ಪ್ರೀತರಾಗಿ ರಾಜಕುಮಾರರನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದರು. ಅವರು ಹೇಳಿದರು — ‘ಇಂದಿನಿಂದ ಆರು ರಾತ್ರಿಗಳ ಕಾಲ ರಾಘವರಾದ ನೀವಿಬ್ಬರೂ ರಕ್ಷಿಸಿರಿ; ಈ ಮುನಿ ದೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಮೌನವನ್ನೂ ಆಚರಿಸುವರು.’ ದೀಕ್ಷಿತನಾದ ಮುನಿ ಮಾತಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಯುದ್ಧವನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಅವರ ವಾಣಿಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಈಗ ರಾಮನ ಬಿಲ್ಲೇ ಇದೆ. ಇದೇ ಗುರು-ಶಿಷ್ಯರ ಭಾರವಿಭಾಗ. ‘ಪ್ರೀತಾಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತಪಸ್ವಿಗಳ ವಿಶ್ವಾಸ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ತಮ್ಮನ್ನು ತಾವು ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಅಸಮರ್ಥರಾದವರು ಕ್ಷತ್ರಿಯನ ತೋಳಿನಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಮುನಿಗಳ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಯಶಸ್ವಿಗಳಾದ ಆ ಇಬ್ಬರು ರಾಜಕುಮಾರರು ನಿದ್ರೆಯಿಲ್ಲದೆ ಆರು ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿಗಳ ಕಾಲ ತಪೋವನವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿದರು. ಶ್ರೇಷ್ಠ ಧನುರ್ಧಾರಿಗಳಾದ, ಎಚ್ಚರದಿಂದಿದ್ದ, ಅರಿಂದಮರಾದ ಆ ವೀರರು ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಅವರ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ರಕ್ಷಿಸಿದರು. ‘ಅನಿದ್ರಮ್’ (ನಿದ್ರೆಯಿಲ್ಲದೆ) ಎಂಬ ಪದ ಬಹಳ ಭಾರವಾದುದು — ಆರು ದಿನ ಆರು ರಾತ್ರಿ ನಿದ್ರೆಯನ್ನು ತೊರೆದು ನಿಲ್ಲುವ ಧೈರ್ಯ ಪರಾಕ್ರಮಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮೊದಲು ಬರುತ್ತದೆ. ರಕ್ಷಣೆ ಎಂದರೆ ಕಾಯುವುದೇ, ಕೇವಲ ಪ್ರಹಾರವಲ್ಲ. ‘ಉಪಾಸಾಂಚಕ್ರತುಃ’ ಎಂಬ ಪದ ಸೇವೆಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಮುನಿಯ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಇರುವುದೂ ರಕ್ಷಿಸುವುದೂ ಗುರುಶುಶ್ರೂಷೆಯ ಅಂಗವೇ.

ಆಮೇಲೆ ಆ ಕಾಲ ಕಳೆಯಿತು, ಆರನೆಯ ದಿನ ಬಂದಿತು. ಆಗ ರಾಮನು ಸೌಮಿತ್ರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಎಚ್ಚರದಿಂದ, ಏಕಾಗ್ರನಾಗಿರು.’ ಯುದ್ಧದ ಬಯಕೆಯಿಂದ ಆತುರಪಡುತ್ತಿದ್ದ ರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ, ಉಪಾಧ್ಯಾಯರು ಮತ್ತು ಪುರೋಹಿತರಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ವೇದಿ ಜ್ವಲಿಸಿತು. ರಾಮನ ಮಾತು ಮತ್ತು ಯಜ್ಞವೇದಿಯ ಜ್ವಲನ ಒಂದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸಿದವು — ಕವಿ ಎರಡರ ಹೊಂದಾಣಿಕೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ವೀರನ ಎಚ್ಚರ ಯಜ್ಞಾಗ್ನಿಯ ಉದ್ದೀಪನದೊಂದಿಗೆ ಸೇರುತ್ತದೆ. ವೇದಿ ಥಟ್ಟನೆ ಉರಿದದ್ದನ್ನು ಉತ್ಪಾತವೆಂದೂ ಎಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ — ಬರಲಿರುವ ವಿಘ್ನವನ್ನು ಅಗ್ನಿ ಮೊದಲೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ದರ್ಭೆ, ಚಮಸ, ಸ್ರುಕ್ಕುಗಳಿಂದಲೂ ಸಮಿತ್ತು ಮತ್ತು ಹೂವಿನ ರಾಶಿಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ ಆ ವೇದಿ, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಮತ್ತು ಋತ್ವಿಜರೊಡನೆ ಜ್ವಲಿಸಿತು. ಆಮೇಲೆ ಮಂತ್ರಪೂರ್ವಕವಾಗಿ, ಯಥಾವಿಧಿಯಾಗಿ ಆ ಯಜ್ಞ ನಡೆಯತೊಡಗಿತು. ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಮಹತ್ತಾದ ಭಯಾನಕ ಶಬ್ದ ಹುಟ್ಟಿತು. ಯಜ್ಞದ ಶಾಂತ ಕ್ರಮ ಆಕಾಶದ ಘೋಷದಿಂದ ಭಂಗವಾಗುತ್ತದೆ — ಕರ್ಮ ಸಿದ್ಧಿಯ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗಲೇ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ವಿಘ್ನ ಬರುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ವೇದಿಯ ಎಲ್ಲ ಉಪಕರಣಗಳನ್ನೂ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ದರ್ಭೆಗಳು, ಚಮಸಗಳು, ಸ್ರುಕ್ಕು, ಸಮಿತ್ತುಗಳು, ಹೂವಿನ ರಾಶಿಗಳು; ಋತ್ವಿಜರೂ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರೂ ಅಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ. ಹೀಗೆ ಇಡೀ ಯಜ್ಞಮಂಡಲ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಜ್ವಲಿಸುತ್ತದೆ.

ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಮೋಡ ಆಕಾಶವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಕಾಣುವಂತೆ, ಮಾಯೆಯನ್ನು ಹರಡುತ್ತಾ ಆ ಇಬ್ಬರು ರಾಕ್ಷಸರು ಧಾವಿಸಿ ಬಂದರು. ಮಾರೀಚ ಮತ್ತು ಸುಬಾಹು, ಹಾಗೂ ಭೀಕರವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಅವರ ಅನುಚರರು ಬಂದು ರಕ್ತದ ಪ್ರವಾಹಗಳನ್ನು ಸುರಿಸಿದರು. ಆ ರಕ್ತಪ್ರವಾಹದಿಂದ ತೋಯ್ದ ವೇದಿಯನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನು ಥಟ್ಟನೆ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿದನು, ಆಮೇಲೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಅವರನ್ನು ಕಂಡನು. ಮೋಡದ ಉಪಮೆ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ರಾಕ್ಷಸರು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಆಕಾಶದಿಂದ ಅಶುಚಿಯನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಯಜ್ಞವನ್ನು ಕಲುಷಿತಗೊಳಿಸುವುದೇ ಅವರ ಪ್ರಧಾನ ಶಸ್ತ್ರ. ಮಾರೀಚನ ಹೆಸರು ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ; ಇವನೇ ಮುಂದೆ ಚಿನ್ನದ ಜಿಂಕೆಯಾಗುವನು. ರಕ್ತವೇ ವೇದಿಯ ಶುದ್ಧಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾದುದು; ಅದರಿಂದ ಸ್ಪರ್ಶಿತವಾದ ಯಜ್ಞ ನಿಷ್ಫಲವಾದೀತು. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರು ರಾಮನನ್ನು ಹೊಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಕರ್ಮವನ್ನೇ ಕಲುಷಿತಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ದಿವಿ’ (ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದ ಯುದ್ಧದ ವಿಷಮತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಶತ್ರು ಮೇಲೆ, ರಕ್ಷಕ ನೆಲದ ಮೇಲೆ.

ಥಟ್ಟನೆ ಎರಗಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಅವರಿಬ್ಬರನ್ನು ಕಂಡು ಕಮಲನಯನನಾದ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ನೋಡು, ಈ ದುರ್ವೃತ್ತರಾದ ಮಾಂಸಭಕ್ಷಕ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು. ಗಾಳಿ ಮೋಡಗಳನ್ನು ಚದುರಿಸುವಂತೆ ಮಾನವಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಇವರನ್ನು ಚದುರಿಸುತ್ತೇನೆ; ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಇಂತಹವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ನನಗೆ ಮನಸ್ಸಿಲ್ಲ.’ ಈ ಮಾತು ಈ ಸರ್ಗದ ಹೃದಯ — ರಾಮನು ಶಕ್ತನಾಗಿದ್ದರೂ ವಧೆಯಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷಪಡುವುದಿಲ್ಲ. ‘ನೋತ್ಸಹೇ ಹಂತುಮ್’ (ಕೊಲ್ಲಲು ಮನಸ್ಸಿಲ್ಲ) ಎಂದು ಹೇಳಿದುದೇ ಮಾರೀಚನು ಬದುಕುಳಿಯಲು ಕಾರಣ; ಹೀಗೆ ಕವಿ ತಾನೇ ಮುಂದಿನ ದುಃಖವನ್ನು ಬೀಜರೂಪದಲ್ಲಿ ಬಿತ್ತುತ್ತಾನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೇ ಹೇಳುವುದನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ರಾಮನು ಏಕಾಂಗಿಯಾಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ತಮ್ಮನನ್ನು ಸಾಕ್ಷಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡೇ ತನ್ನ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ವೇಗಶಾಲಿಯಾದ ರಾಮನು ಬಿಲ್ಲಿಗೆ ಬಾಣವನ್ನು ಹೂಡಿದನು; ಮಾತನ್ನು ಕಾರ್ಯ ತಕ್ಷಣ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತದೆ.

ಪರಮೋದಾರವಾದ, ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ಮಾನವಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಹೂಡಿ, ಅತ್ಯಂತ ಕುಪಿತನಾದ ರಾಘವನು ಅದನ್ನು ಮಾರೀಚನ ಎದೆಗೆ ಬಿಟ್ಟನು. ಆ ಪರಮಾಸ್ತ್ರವಾದ ಮಾನವಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಅವನು ಪೂರ್ತಿ ನೂರು ಯೋಜನ ದೂರ ಸಮುದ್ರದ ಅಲೆಗಳ ನಡುವೆ ಎಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟನು. ‘ಪರಮಕ್ರುದ್ಧಃ’ (ಅತ್ಯಂತ ಕುಪಿತ) ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಆದರೂ ಅಸ್ತ್ರ ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ — ಕೋಪವೂ ಇಲ್ಲಿ ನಿಯಂತ್ರಿತವಾಗಿದೆ; ಇದೇ ಧರ್ಮಯುದ್ಧದ ಮರ್ಯಾದೆ. ‘ಸಂಪೂರ್ಣಂ ಯೋಜನಶತಮ್’ (ಪೂರ್ತಿ ನೂರು ಯೋಜನ) ಎಂಬ ಅಳತೆ ಅಸ್ತ್ರದ ವೀರ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಆದರೂ ಮಾರೀಚನು ಬದುಕಿರುತ್ತಾನೆ. ಅಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಎರಡು ಬಗೆಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ — ಪ್ರಹಾರದಲ್ಲಿ ಬಲ, ಫಲದಲ್ಲಿ ಸಂಯಮ. ಹೀಗೆ ಕವಿ ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಕಾರ್ಯದಿಂದ ಸತ್ಯವಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಶೀತೇಷುವಿನ ಬಲದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ, ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿ, ತಿರುಗುತ್ತಾ ದೂರ ಎಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಮಾರೀಚನನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ನೋಡು, ಮನುವಿನಿಂದ ವಿಹಿತವಾದ ಮಾನವವಾದ ಶೀತೇಷು ಇವನನ್ನು ಮೂರ್ಛೆಗೊಳಿಸಿ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತದೆ, ಪ್ರಾಣಗಳಿಂದ ಅಗಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ.’ ಅಸ್ತ್ರದ ಹೆಸರೇ ‘ಶೀತೇಷು’ — ತಣ್ಣನೆಯ ಬಾಣ, ತಾಪವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡದುದು. ಶಸ್ತ್ರವೂ ತನ್ನ ಒಡೆಯನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನು ತಾನೇ ಅಸ್ತ್ರದ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಗುರು ಶಿಷ್ಯನಿಗೆ ಶಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಕಲಿಸುವಂತೆ. ‘ಮನುಸಂಹಿತಮ್’ ಎಂಬುದು ಅಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರಕರ್ತನಾದ ಮನುವಿನಿಂದ ವಿಹಿತವಾದುದು ಪ್ರಾಣಹರಣದಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವುದಿಲ್ಲ.

‘ನಿರ್ದಯರೂ ದುಷ್ಟಾಚಾರಿಗಳೂ ಪಾಪಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿರತರೂ ಯಜ್ಞನಾಶಕರೂ ರಕ್ತಭಕ್ಷಕರೂ ಆದ ಈ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ರಘುನಂದನನು ತನ್ನ ಕೈಚಳಕವನ್ನು ತೋರಿಸುವಂತೆ ಮಹತ್ತಾದ ಆಗ್ನೇಯಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಸುಬಾಹುವಿನ ಎದೆಗೆ ಬಿಟ್ಟನು. ಅವನು ಭೇದಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ಉಳಿದವರನ್ನು ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಪರಮೋದಾರನಾದ ರಾಘವನು ವಾಯವ್ಯಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಕೊಂದು, ಮುನಿಗಳಿಗೆ ಸಂತೋಷವನ್ನು ತಂದನು. ಇಲ್ಲಿ ಭೇದ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ — ಮಾರೀಚನು ಎಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟನು, ಸುಬಾಹುವಾದರೋ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟನು. ಕೇವಲ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಪೀಡಿಸುವವನನ್ನು ದೂರಕ್ಕೆ ಒಯ್ಯಲಾಗುತ್ತದೆ; ಯಜ್ಞನಾಶಕನೂ ಪಾಪಕರ್ಮನಿರತನೂ ಆದವನನ್ನು ಬಿಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಮೂರು ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಮೂರು ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಯಿತು — ಇದು ವಿವೇಕದ ವಿದ್ಯೆ. ಆಗ್ನೇಯ ಮತ್ತು ವಾಯವ್ಯ ದೇವತಾಭೇದದಿಂದ ಭಿನ್ನವಾದವು; ಒಂದನ್ನು ಒಬ್ಬನ ಮೇಲೆ, ಇನ್ನೊಂದನ್ನು ಅನೇಕರ ಮೇಲೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸಲಾಯಿತು. ‘ಮುನೀನಾಂ ಮುದಮಾವಹನ್’ (ಮುನಿಗಳಿಗೆ ಸಂತೋಷವನ್ನು ತಂದನು) ಎಂಬುದು ಫಲವಾಕ್ಯ — ಯುದ್ಧದ ಉದ್ದೇಶ ತಪಸ್ವಿಗಳ ಸುಖವೇ.

ಹೀಗೆ ಆ ರಘುನಂದನನು ಯಜ್ಞನಾಶಕರಾದ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ಕೊಂದು, ಹಿಂದೆ ವಿಜಯದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನು ಪೂಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟಂತೆ, ಅಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳಿಂದ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು. ಉಪಮೆ ಮಾರ್ಮಿಕವಾದುದು — ಇಂದ್ರನ ವಿಜಯ ದೇವತೆಗಳ ರಕ್ಷಣೆಯಾಗಿತ್ತು, ರಾಮನ ವಿಜಯವಾದರೋ ತಪಸ್ಸಿನ ರಕ್ಷಣೆ.

ಆಮೇಲೆ ಯಜ್ಞ ಮುಗಿದಾಗ ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ದಿಕ್ಕುಗಳು ಉಪದ್ರವರಹಿತವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ನಾನು ಕೃತಾರ್ಥನಾದೆ; ನೀನು ಗುರುವಿನ ಮಾತನ್ನು ನಡೆಸಿದೆ. ವೀರನೇ, ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯೇ, ಈ ಸಿದ್ಧಾಶ್ರಮವನ್ನು ನೀನು ಸತ್ಯವಾಗಿಸಿದೆ.’ ಹೀಗೆ ರಾಮನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿ ಅವರು ಆ ಇಬ್ಬರೊಡನೆ ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆಗೆ ತೆರಳಿದರು. ಆಶ್ರಮದ ಹೆಸರು ಈಗ ಸಾರ್ಥಕವಾಯಿತು — ಸಿದ್ಧಿ ರಕ್ಷಣೆಯಿಂದಲೇ ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಗುರುವಚಃ ಕೃತಮ್’ (ಗುರುವಿನ ಮಾತನ್ನು ನಡೆಸಿದೆ) ಎಂಬ ಮಾತು ದಶರಥನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ರಾಮನು ತಂದೆಯ ಮಾತಿನಂತೆ ಮುನಿಯನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದನು, ಅದು ಈಗ ಸಫಲವಾಯಿತು. ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆಯೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे त्रिंशः सर्गः॥ ३०॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ