ಸರ್ಗ
ಪುತ್ರಜನನ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಆಗಮನ
ರಾಮ, ಭರತ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಶತ್ರುಘ್ನರ ಜನನ, ನಾಮಕರಣ, ಬಾಲ್ಯ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಆಗಮನ
ಮಹಾತ್ಮನಾದ ದಶರಥನ ಅಶ್ವಮೇಧಯಜ್ಞ ಮುಗಿದ ಮೇಲೆ ದೇವತೆಗಳು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಭಾಗವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಬಂದಂತೆಯೇ ಹಿಂದಿರುಗಿದರು. ‘ಯಥಾಗತಮ್’ (ಬಂದಂತೆಯೇ) ಎಂಬ ಪದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ — ಯಾವ ದಾರಿಯಿಂದ ಬಂದರೋ ಅದೇ ದಾರಿಯಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗಿದರು; ತೃಪ್ತನಾದ ಅತಿಥಿಯ ಪ್ರಯಾಣ ನಿರ್ವಿಘ್ನವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆಮೇಲೆ ದೀಕ್ಷೆಯ ನಿಯಮ ಮುಗಿಯಿತು. ಯಜ್ಞದೀಕ್ಷೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ಯಜಮಾನನು ನಿಯತವ್ರತನಾಗಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ; ಕರ್ಮ ಮುಗಿದ ಮೇಲೆ ಮತ್ತೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಗೃಹಸ್ಥಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಮರಳುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜನು ಪತ್ನಿಯರೊಡನೆ, ಸೇವಕರು, ಸೈನ್ಯ, ವಾಹನಗಳೊಡನೆ ನಗರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಅವನಿಂದ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ನಾನಾದೇಶಗಳ ರಾಜರು ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಸಂತೋಷದಿಂದ ತಮ್ಮ ದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೊರಟರು. ‘ಯಥಾರ್ಹಮ್’ (ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ) — ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ರಾಜನ ಪದವಿಗೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಸತ್ಕಾರ ನಡೆಯಿತು, ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಒಂದೇ ಬಗೆಯಲ್ಲ. ನಗರದಿಂದ ತಮ್ಮ ಮನೆಗಳಿಗೆ ಹೊರಟ ಆ ಶ್ರೀಮಂತ ರಾಜರ ಶುಭ್ರವಾದ ಸೈನ್ಯಗಳು ಹರ್ಷದಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸಿದವು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಯಜ್ಞದ ಉಪಸಂಹಾರವನ್ನು ಶಾಂತ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕೋಲಾಹಲ ತಣಿಯಿತು, ಅತಿಥಿಗಳು ಹೋದರು, ರಾಜನು ತನ್ನ ಮನೆಗೆ ಮರಳಿದನು. ಮಹಾಕರ್ಮದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಶೂನ್ಯತೆಯೇ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಯಾವುದಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಆರಂಭಿಸಲಾಯಿತೋ ಆ ಫಲ ಇನ್ನೂ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ.
ರಾಜರು ಹೋದ ಮೇಲೆ ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ರಾಜ ದಶರಥನು ದ್ವಿಜೋತ್ತಮರನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಮತ್ತೆ ನಗರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ‘ಪುರಸ್ಕೃತ್ಯ’ (ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು) — ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಮುಂದೆ ಮಾಡಿ, ರಾಜನು ತಾನು ಹಿಂದೆ ನಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಇದು ವಿನಯದ ಮರ್ಯಾದೆ. ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪೂಜಿತನಾದ ಋಷ್ಯಶೃಂಗನು ಶಾಂತೆಯೊಡನೆ ಹೊರಟನು; ಪರಿವಾರಸಮೇತನಾದ ಧೀಮಂತ ರಾಜನು ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರ ಅವನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿ ಕಳುಹಿಸಿಕೊಟ್ಟನು. ‘ಅನುಗಮ್ಯಮಾನಃ’ (ಹಿಂಬಾಲಿಸಲ್ಪಡುತ್ತ) ಎಂಬ ಪದ ಗೃಹಸ್ಥಧರ್ಮವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಹೊರಟ ಅತಿಥಿಯನ್ನು ಗೃಹಪತಿ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿ, ಆಮೇಲೆ ಬೀಳ್ಕೊಡಬೇಕು. ಹೀಗೆ ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟು ಮನೋರಥ ತುಂಬಿದ ರಾಜನು ಅಲ್ಲಿ ಸುಖವಾಗಿ ವಾಸಿಸಿದನು, ಪುತ್ರೋತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತ ಇದ್ದನು. ‘ಸಂಪೂರ್ಣಮಾನಸಃ’ — ಮನೋರಥ ಪೂರ್ಣವಾದವನು; ಆದರೂ ‘ಪುತ್ರೋತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ದೊರೆತಿದೆ, ಫಲ ದೊರೆತಿಲ್ಲ; ಇದೇ ಕಾಯುವಿಕೆಯ ಅವಸ್ಥೆ. ಕವಿ ರಾಜನ ಸುಖವನ್ನೂ ಚಿಂತೆಯನ್ನೂ ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇಡುತ್ತಾನೆ.
ಯಜ್ಞ ಮುಗಿದ ಮೇಲೆ ಆರು ಋತುಗಳು ಕಳೆದವು; ಆಮೇಲೆ ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ, ಚೈತ್ರಮಾಸದ ನವಮೀ ತಿಥಿಯಂದು ರಾಮನು ಜನಿಸಿದನು. ಆರು ಋತುಗಳು ಎಂದರೆ ಒಂದು ವರ್ಷ; ಇದರಿಂದ ಗರ್ಭಧಾರಣೆಯಿಂದ ಜನನದವರೆಗಿನ ಕಾಲವೂ ಸೂಚಿತ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಲವನ್ನು ಜ್ಯೋತಿಷಶಾಸ್ತ್ರದ ಪದಗಳಿಂದಲೇ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯಲ್ಲಿ ವಿರಳ. ನಕ್ಷತ್ರ ಅದಿತಿದೈವತ್ಯ — ಯಾವ ನಕ್ಷತ್ರದ ಅಧಿದೇವತೆ ಅದಿತಿಯೋ ಅದು, ಅಂದರೆ ಪುನರ್ವಸು. ಐದು ಗ್ರಹಗಳು ತಮ್ಮ ಉಚ್ಚಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದವು. ಜ್ಯೋತಿಷದಲ್ಲಿ ಗ್ರಹದ ಬಲ ಅತ್ಯಧಿಕವಾಗಿರುವ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ‘ಉಚ್ಚ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ; ಅಲ್ಲಿ ರವಿ ಮೇಷದಲ್ಲಿ, ಕುಜ ಮಕರದಲ್ಲಿ, ಶನಿ ತುಲೆಯಲ್ಲಿ, ಗುರು ಕರ್ಕಾಟಕದಲ್ಲಿ, ಶುಕ್ರ ಮೀನದಲ್ಲಿ ಎಂದು ಪರಂಪರೆ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುತ್ತದೆ. ಲಗ್ನ ಕರ್ಕಾಟಕ, ಅಲ್ಲಿ ವಾಕ್ಪತಿಯಾದ ಬೃಹಸ್ಪತಿ ಇಂದುವಿನೊಡನೆ, ಅಂದರೆ ಚಂದ್ರನೊಡನೆ ಇದ್ದನು. ಹೀಗೆ ಲಗ್ನದಲ್ಲಿ ಗುರು-ಚಂದ್ರರ ಯೋಗ, ಐದು ಗ್ರಹಗಳ ಉಚ್ಚಸ್ಥಿತಿ — ಇದೆಲ್ಲವೂ ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಲಭವಾದ ಯೋಗವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಲಗ್ನ ಉದಯಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ಸರ್ವಲೋಕವಂದಿತನಾದ, ದಿವ್ಯಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಜಗನ್ನಾಥ ರಾಮನನ್ನು ಹೆತ್ತಳು — ವಿಷ್ಣುವಿನ ಅರ್ಧಾಂಶನಾದ ಮಹಾಭಾಗನನ್ನು, ಇಕ್ಷ್ವಾಕುನಂದನನನ್ನು, ಕೆಂಪು ಕಣ್ಣುಗಳ, ಮಹಾಬಾಹುವಾದ, ಕೆಂದುಟಿಯ, ದುಂದುಭಿಯಂತಹ ಧ್ವನಿಯುಳ್ಳವನನ್ನು. ಶಿಶುವಿನ ವರ್ಣನೆಯೂ ರಾಜಲಕ್ಷಣಪರವೇ.
ಅಮಿತತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಆ ಮಗನಿಂದ ಕೌಸಲ್ಯೆ, ದೇವಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ವಜ್ರಪಾಣಿ ಇಂದ್ರನಿಂದ ಅದಿತಿ ಶೋಭಿಸಿದಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದಳು. ಈ ಉಪಮೆ ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದೊಡನೆ ಹೊಂದುತ್ತದೆ — ಅದಿತಿಯ ನಕ್ಷತ್ರವಿರುವಲ್ಲಿ ಅದಿತಿಯದೇ ಉಪಮೆ. ಕೈಕೇಯಿಯಲ್ಲಿ ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಭರತನು ಜನಿಸಿದನು — ಸಾಕ್ಷಾತ್ ವಿಷ್ಣುವಿನ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಒಂದು ಭಾಗ, ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವನು. ‘ಚತುರ್ಭಾಗಃ’ (ನಾಲ್ಕನೆಯ ಭಾಗ) ಎಂಬುದು ಪಾಯಸದ ಹಂಚಿಕೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದ ಅಂಶಕಲ್ಪನೆ. ಆಮೇಲೆ ಸುಮಿತ್ರೆಯು ಲಕ್ಷ್ಮಣ-ಶತ್ರುಘ್ನರೆಂಬ ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರರನ್ನು ಹೆತ್ತಳು; ಆ ವೀರರಿಬ್ಬರೂ ಎಲ್ಲ ಅಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕುಶಲರು, ವಿಷ್ಣುವಿನ ಅರ್ಧದಿಂದ ಕೂಡಿದವರು. ಅವರ ಜನ್ಮನಕ್ಷತ್ರಗಳನ್ನೂ ಕವಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಸನ್ನಬುದ್ಧಿಯ ಭರತನು ಪುಷ್ಯ ನಕ್ಷತ್ರದಲ್ಲಿ ಮೀನಲಗ್ನದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದನು; ಮೀನ ಗುರುವಿನ ಸ್ವಕ್ಷೇತ್ರ, ಪುಷ್ಯ ಅತ್ಯಂತ ಶುಭ ನಕ್ಷತ್ರ. ಸುಮಿತ್ರೆಯ ಮಕ್ಕಳಾದರೋ ಸಾರ್ಪ ನಕ್ಷತ್ರದಲ್ಲಿ, ಅಂದರೆ ಆಶ್ಲೇಷೆಯಲ್ಲಿ, ಕುಳೀರ ಲಗ್ನದಲ್ಲಿ, ಸೂರ್ಯನು ಏರಿದಾಗ ಜನಿಸಿದರು. ‘ಸಾರ್ಪಮ್’ ಎಂಬುದು ಆಶ್ಲೇಷೆಯ ಹೆಸರು, ಏಕೆಂದರೆ ಅದರ ದೇವತೆಗಳು ಸರ್ಪಗಳು; ‘ಕುಳೀರ’ ಎಂಬುದು ಕರ್ಕಾಟಕ ರಾಶಿಯ ಪರ್ಯಾಯ. ‘ಅಭ್ಯುದಿತೇ ರವೌ’ — ಸೂರ್ಯನು ಎತ್ತರಕ್ಕೇರಿದಾಗ, ದಿನದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ. ಹೀಗೆ ನಾಲ್ವರ ಜನನವೂ ಕಾಲನಿಯಮದಿಂದ ಬದ್ಧವಾಗಿದೆ; ಕವಿ ಕೇವಲ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಪ್ರಮಾಣೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ.
ರಾಜನಿಗೆ ನಾಲ್ವರು ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಪುತ್ರರು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಜನಿಸಿದರು; ಅವರು ಗುಣವಂತರು, ಪರಸ್ಪರ ಅನುರೂಪರು, ಕಾಂತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರೋಷ್ಠಪದ ನಕ್ಷತ್ರಕ್ಕೆ ಸಮಾನರು. ಪ್ರೋಷ್ಠಪದ ಎಂದರೆ ಭಾದ್ರಪದ ನಕ್ಷತ್ರ; ಅದರ ನಾಲ್ಕು ತಾರೆಗಳು ಸಮಾನ ಪ್ರಭೆಯಿಂದ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾಲ್ವರು ಸಹೋದರರ ಸಾಮ್ಯವನ್ನು ಕಾಂತಿಯಿಂದಲೇ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅವರ ಜನನದಲ್ಲಿ ಗಂಧರ್ವರು ಮಧುರವಾಗಿ ಹಾಡಿದರು, ಅಪ್ಸರೆಯರ ಗುಂಪುಗಳು ನರ್ತಿಸಿದವು, ದೇವದುಂದುಭಿಗಳು ಮೊಳಗಿದವು, ಆಕಾಶದಿಂದ ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿಯಾಯಿತು. ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಜನಸಂದಣಿಯ ಮಹೋತ್ಸವ ನಡೆಯಿತು; ಬೀದಿಗಳು ಜನರಿಂದ ಕಿಕ್ಕಿರಿದು, ನಟ-ನರ್ತಕರಿಂದ ತುಂಬಿದವು. ‘ಜನಸಂಬಾಧಾಃ’ — ಜನರಿಂದಲೇ ಕಿಕ್ಕಿರಿದು, ಹೆಜ್ಜೆಯಿಡಲೂ ಜಾಗವಿಲ್ಲದಂತೆ. ಹಾಡುಗಾರರಿಂದಲೂ ವಾದ್ಯಗಾರರಿಂದಲೂ ಮೊಳಗುತ್ತಿದ್ದ ವಿಶಾಲವಾದ ಬೀದಿಗಳು ಎಲ್ಲ ರತ್ನಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ ಶೋಭಿಸಿದವು; ಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿಯೇ ರತ್ನಗಳು ಚೆಲ್ಲಿದ್ದವು. ರಾಜನು ಸೂತ, ಮಾಗಧ, ವಂದಿಗಳಿಗೆ ಕೊಡಬೇಕಾದ ಕಾಣಿಕೆಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಧನವನ್ನೂ ಸಾವಿರಾರು ಗೋವುಗಳನ್ನೂ ಕೊಟ್ಟನು. ಸೂತರು, ಮಾಗಧರು, ವಂದಿಗಳು ರಾಜನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುವವರು; ಅವರ ಜೀವನ ರಾಜನ ಪ್ರಸಾದದಲ್ಲೇ. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನಗರ; ಎರಡೆಡೆಯೂ ಒಂದೇ ಹರ್ಷ. ಜನನ ಕೇವಲ ಕುಲದ್ದಲ್ಲ, ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಅಭ್ಯುದಯ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು ಬೇಡುವವರಾಗಿದ್ದರು; ಇಲ್ಲಿ ಅವರೇ ವಾದ್ಯಗಳನ್ನು ಬಾರಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಜಗುಃ ಕಲಮ್’ — ಕಲ ಎಂದರೆ ಮಧುರವಾದ, ಅಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಸ್ವರ; ಗಂಧರ್ವರ ಗಾನ ಅಂಥದ್ದೇ. ಆಕಾಶದಿಂದ ಬೀಳುವ ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿಯೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಇದೇ ದೇವತೆಗಳು ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿರುವುದರ ಚಿಹ್ನೆ.
ಹನ್ನೊಂದು ದಿನಗಳು ಕಳೆದ ಮೇಲೆ ರಾಜನು ನಾಮಕರಣವನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ವಸಿಷ್ಠನು ಪರಮಪ್ರೀತನಾಗಿ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಇಡುತ್ತಾನೆ — ಹಿರಿಯ ಮಹಾತ್ಮನಿಗೆ ‘ರಾಮ’, ಕೈಕೇಯಿಯ ಮಗನಿಗೆ ‘ಭರತ’, ಸುಮಿತ್ರೆಯ ಮಗನಿಗೆ ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ’, ಮತ್ತೊಬ್ಬನಿಗೆ ‘ಶತ್ರುಘ್ನ’. ಹೆಸರುಗಳ ಈ ಕ್ರಮವೇ ಪುತ್ರರ ಹಿರಿತನದ ಕ್ರಮವನ್ನೂ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ ರಾಜನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೂ ಪುರಜನರಿಗೂ ಜಾನಪದರಿಗೂ ಭೋಜನ ಮಾಡಿಸಿದನು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ನಿರ್ಮಲವಾದ ಅಪಾರ ರತ್ನರಾಶಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ‘ಪೌರಜಾನಪದಾನ್’ — ನಗರವಾಸಿಗಳು ಮತ್ತು ಜನಪದವಾಸಿಗಳು; ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಆತಿಥ್ಯ. ಅವರ ಜಾತಕರ್ಮವೇ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನೂ ಮಾಡಿಸಿದನು — ಜಾತಕರ್ಮ, ನಾಮಕರಣ, ನಿಷ್ಕ್ರಮಣ, ಅನ್ನಪ್ರಾಶನ, ಚೂಡಾಕರ್ಮ ಮೊದಲಾದ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳನ್ನು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಮಾಡಿಸಲಾಯಿತು. ಅವರೆಲ್ಲರಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯನಾದ ರಾಮನು ತಂದೆಗೆ ಆನಂದವನ್ನು ಕೊಡುವ ಕೇತುವಿನಂತಿದ್ದನು. ‘ಕೇತು’ ಎಂದರೆ ಧ್ವಜ; ಧ್ವಜದಿಂದ ದೂರದಿಂದಲೇ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಗುರುತಿಸುವಂತೆ ರಾಮನಿಂದ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲವನ್ನು. ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರಾದರೋ ‘ಏಕಾದಶಾಹಮ್’ (ಹನ್ನೊಂದು ದಿನ) ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂತಕದ ಉಪಲಕ್ಷಣವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಕ್ಷತ್ರಿಯರಿಗೆ ಹನ್ನೆರಡು ದಿನಗಳ ಸೂತಕ; ಆದ್ದರಿಂದ ಹದಿಮೂರನೆಯ ದಿನ ನಾಮಕರಣ ಎಂಬುದು ಅವರ ಮತ. ನಾಮಕರಣವೇ ಎರಡನೆಯ ಜನ್ಮ; ಹೆಸರಿನಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವ್ಯವಹರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ವಸಿಷ್ಠನ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಕುಲಗುರುವೇ ಸ್ವತಃ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಇಡುತ್ತಾನೆ.
ರಾಮನು ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಿಗೂ ಸ್ವಯಂಭುವಿನಂತೆ ಮಾನ್ಯನಾದನು — ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ಅವನು ಬ್ರಹ್ಮನಂತೆ ಪೂಜ್ಯನಾದನು. ಎಲ್ಲ ಕುಮಾರರೂ ವೇದಜ್ಞರು, ಶೂರರು, ಲೋಕಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿರತರು, ಜ್ಞಾನಸಂಪನ್ನರು, ಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವರು ಆಗಿದ್ದರು. ಕವಿ ಮೊದಲು ಎಲ್ಲರ ಸಾಮ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಆಮೇಲೆ ರಾಮನ ಆಧಿಕ್ಯವನ್ನು. ಅವರಲ್ಲಿಯೂ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಯೂ ಆದ ರಾಮನು ನಿರ್ಮಲ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಕ್ಕೂ ಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದನು. ‘ಇಷ್ಟಃ ಸರ್ವಸ್ಯ ಲೋಕಸ್ಯ’ (ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಕ್ಕೂ ಪ್ರಿಯ) ಎಂಬ ಪದಗಳು ರಾಮಾಯಣದ ಸಾರ — ರಾಮನು ಕೇವಲ ಬಲಶಾಲಿಯಲ್ಲ, ಸರ್ವಪ್ರಿಯನು. ಅವನು ಆನೆಯ ಹೆಗಲಿನ ಮೇಲೆ, ಕುದುರೆಯ ಬೆನ್ನಿನ ಮೇಲೆ, ರಥಚಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ಮಾನ್ಯನಾಗಿದ್ದನು; ಅಂದರೆ ಗಜಾರೋಹಣ, ಅಶ್ವಾರೋಹಣ, ರಥಚಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ಕುಶಲನೆಂದು ಎಲ್ಲರೂ ಒಪ್ಪಿದ್ದರು. ಈ ಮೂರು ಕ್ಷತ್ರಿಯನ ಯುದ್ಧಕೌಶಲದ ಅಂಗಗಳು. ಅವನು ಧನುರ್ವೇದದಲ್ಲಿ ನಿರತನು, ತಂದೆಯ ಶುಶ್ರೂಷೆಯಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನು; ಶಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯೂ ಪಿತೃಭಕ್ತಿಯೂ ಒಂದೆಡೆಯೇ ಇವೆ. ಅನಂತರ ಕವಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕಡೆಗೆ ತಿರುಗುತ್ತಾನೆ — ಲಕ್ಷ್ಮಿಯನ್ನು ಬೆಳೆಸುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೇ ರಾಮನಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಸ್ನೇಹವುಳ್ಳವನಾಗಿದ್ದನು. ‘ಬಾಲ್ಯಾತ್ ಪ್ರಭೃತಿ’ (ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೇ) ಎಂಬ ಪದ ಮನನೀಯ; ಈ ಸ್ನೇಹ ಆಮೇಲೆ ಹುಟ್ಟಿದ್ದಲ್ಲ, ಸಹಜವಾದುದು.
ಲೋಕವನ್ನು ಆನಂದಿಸುವ ಹಿರಿಯಣ್ಣ ರಾಮನಿಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ನಿತ್ಯವೂ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಿಯಕಾರ್ಯಗಳನ್ನೂ ಮಾಡುವವನಾಗಿದ್ದನು, ದೇಹದಿಂದಲೂ ಅವನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ನಿರತನಾಗಿದ್ದನು. ‘ಶರೀರತಃ’ (ದೇಹದಿಂದ) — ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ, ಮಾತಿನಿಂದ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಕಾಯದಿಂದಲೂ ಸೇವೆ. ಲಕ್ಷ್ಮೀಸಂಪನ್ನನಾದ ಅವನು ರಾಮನ ಹೊರಗಿರುವ ಇನ್ನೊಂದು ಪ್ರಾಣದಂತಿದ್ದನು — ಹೊರಗೆ ಸಂಚರಿಸುವ ಎರಡನೆಯ ಪ್ರಾಣ ಎಂದರ್ಥ. ಈ ಉಪಮೆ ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಅವನಿಲ್ಲದೆ ಪುರುಷೋತ್ತಮನಿಗೆ ನಿದ್ರೆ ಬರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ; ರುಚಿಯಾದ ಅನ್ನವನ್ನು ತಂದಿಟ್ಟರೂ ಅವನಿಲ್ಲದೆ ಉಣ್ಣುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ನಿದ್ರೆ ಮತ್ತು ಭೋಜನ — ಇವೆರಡೇ ದೇಹದ ನಿತ್ಯಕ್ರಿಯೆಗಳು; ಅವೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಅಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತವೆ. ರಾಮನು ಕುದುರೆಯೇರಿ ಬೇಟೆಗೆ ಹೋದಾಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದು ಹಿಂದಿನಿಂದ ಬರುತ್ತಿದ್ದನು, ರಕ್ಷಿಸುತ್ತ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ‘ಪರಿಪಾಲಯನ್’ (ರಕ್ಷಿಸುತ್ತ) — ರಕ್ಷಣೆಯೇ ಅವನ ಸ್ವಭಾವ; ಇದೇ ಮುಂದೆ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ತಮ್ಮನಾದ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಭರತನಿಗೆ ಪ್ರಾಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದನು, ಭರತನೂ ಅವನಿಗೆ ಹಾಗೆಯೇ ಪ್ರಿಯನು. ಹೀಗೆ ನಾಲ್ವರಲ್ಲಿ ಎರಡು ಜೋಡಿಗಳು ತಾವಾಗಿಯೇ ರೂಪುಗೊಂಡವು — ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು, ಭರತ-ಶತ್ರುಘ್ನರು. ಇದೇ ವಿಭಾಗ ಇಡೀ ಕಥೆಯ ಆಧಾರವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ನಾಲ್ವರು ಮಹಾಭಾಗರಾದ ಪ್ರಿಯಪುತ್ರರಿಂದ ದಶರಥನು ಪರಮಪ್ರೀತನಾದನು. ‘ಲಕ್ಷ್ಮಿಸಂಪನ್ನಃ’ ಮತ್ತು ‘ಲಕ್ಷ್ಮಿವರ್ಧನಃ’ ಎಂಬ ಪದಗಳು ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನದೇ ನಿರ್ವಚನಗಳು.
ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಪಿತಾಮಹನಂತೆ ಪುತ್ರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ದಶರಥನು ಪ್ರೀತನಾದನು. ಅವರು ಜ್ಞಾನಸಂಪನ್ನರೂ ಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವರೂ, ಲಜ್ಜಾಶೀಲರೂ ಕೀರ್ತಿವಂತರೂ ಸರ್ವಜ್ಞರೂ ದೀರ್ಘದರ್ಶಿಗಳೂ ಆದಾಗ, ಇಂಥ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಗಳಾದ, ಉಜ್ವಲ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ ಅವರ ತಂದೆ ದಶರಥನು ಲೋಕಾಧಿಪತಿಯಾದ ಬ್ರಹ್ಮನಂತೆ ಹರ್ಷಿತನಾಗಿದ್ದನು. ‘ಹ್ರೀಮಂತಃ’ (ಲಜ್ಜಾಶೀಲರು) ಎಂಬುದನ್ನು ಮೊದಲು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಲಜ್ಜೆಯೇ ಗುಣಗಳ ರಕ್ಷಕ; ಲಜ್ಜೆಯಿಲ್ಲದವನ ವಿದ್ಯೆಯೂ ವಿನಾಶಕ್ಕೆ. ‘ದೀರ್ಘದರ್ಶಿನಃ’ — ದೂರದ ಫಲವನ್ನು ಆಲೋಚಿಸುವವರು. ಆ ನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ವೈದಿಕ ಅಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿ ನಿರತರು, ತಂದೆಯ ಶುಶ್ರೂಷೆಯಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತರು, ಧನುರ್ವೇದದಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಣಾತರು ಆಗಿದ್ದರು. ಈ ಮೂರೇ ರಾಜಪುತ್ರನ ನಿತ್ಯಕೃತ್ಯ — ವೇದ, ಪಿತೃಸೇವೆ, ಶಸ್ತ್ರಾಭ್ಯಾಸ. ಆಮೇಲೆ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಜ ದಶರಥನು ಉಪಾಧ್ಯಾಯರೊಡನೆಯೂ ಬಂಧುಗಳೊಡನೆಯೂ ಅವರ ವಿವಾಹದ ಬಗ್ಗೆ ಚಿಂತಿಸತೊಡಗಿದನು. ವಿವಾಹವೇ ಗೃಹಸ್ಥಾಶ್ರಮದ ಬಾಗಿಲು; ತಂದೆ ಅದನ್ನೇ ಮುಂದೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಆ ಮಹಾತ್ಮನು ಮಂತ್ರಿಗಳ ನಡುವೆ ಹೀಗೆ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿರುವ ಸಮಯದಲ್ಲೇ ಬೇರೆಯೇ ಏನೋ ಬರುತ್ತದೆ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಕಥೆಯ ತಿರುವನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ತಂದೆ ವಿವಾಹವನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ, ದೈವವಾದರೋ ವನವಾಸವನ್ನು ಜೋಡಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸೋಪಾಧ್ಯಾಯಃ ಸಬಾಂಧವಃ’ (ಉಪಾಧ್ಯಾಯರೊಡನೆ, ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ) — ಒಬ್ಬನೇ ಚಿಂತಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಗುರುಗಳು, ಬಂಧುಗಳು, ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ವಿಮರ್ಶೆಯೇ ರಾಜನೀತಿ. ಮಕ್ಕಳು ಯೌವನಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ತಂದೆಯ ಚಿಂತೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ.
ಅದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಬಂದನು. ‘ಅಭ್ಯಾಗಚ್ಛತ್’ (ಬಂದನು) ಎಂಬ ಲಙ್ ರೂಪ ಆಕಸ್ಮಿಕ ಆಗಮನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಅವನನ್ನು ಯಾರೂ ಕರೆದಿರಲಿಲ್ಲ. ರಾಜನನ್ನು ನೋಡಲು ಬಯಸಿದ ಅವನು ದ್ವಾರಪಾಲಕರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಗಾಧಿಯ ಮಗನಾದ ಕೌಶಿಕನಾದ ನಾನು ಬಂದಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಬೇಗನೆ ತಿಳಿಸಿ.’ ಅವನು ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಗೋತ್ರವನ್ನೂ ತಂದೆಯನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಋಷಿಗಳ ರೀತಿ. ಅವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಗಾಬರಿಗೊಂಡ ಮನಸ್ಸಿನ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಆ ಮಾತಿನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತರಾಗಿ ರಾಜನ ಅರಮನೆಗೆ ಓಡಿದರು. ‘ಪ್ರದುದ್ರುವುಃ’ (ಓಡಿದರು) — ಕೇವಲ ಹೋದರಲ್ಲ, ಓಡಿದರು; ದ್ವಾರಪಾಲಕರ ಗಾಬರಿಯೇ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ. ಅವರು ರಾಜಭವನಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುರಾಜನಿಗೆ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ ಋಷಿ ಬಂದಿದ್ದಾನೆಂದು ತಿಳಿಸಿದರು. ಅವರ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಏಕಾಗ್ರನಾದ ರಾಜನು ಪುರೋಹಿತನೊಡನೆ ಹರ್ಷಿತನಾಗಿ, ಇಂದ್ರನು ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಎದುರುಗೊಳ್ಳುವಂತೆ ಅವನನ್ನು ಎದುರುಗೊಂಡನು. ‘ಸಪುರೋಧಾಃ’ (ಪುರೋಹಿತನೊಡನೆ) — ವಸಿಷ್ಠನೊಡನೆ; ಮಹಾತಿಥಿಯ ಸ್ವಾಗತಕ್ಕೆ ಪುರೋಹಿತನೂ ಬೇಕು. ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ, ತೀಕ್ಷ್ಣವ್ರತನಾದ ಆ ತಪಸ್ವಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಪ್ರಸನ್ನಮುಖನಾದ ರಾಜನು ಅರ್ಘ್ಯವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದನು. ‘ಸಂಶಿತವ್ರತಃ’ — ಯಾರ ವ್ರತ ತೀಕ್ಷ್ಣವೂ ದೃಢವೂ ಆಗಿದೆಯೋ ಅವನು. ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಬೆಳಗುವ ಮುಖವನ್ನು ಕಂಡೊಡನೆಯೇ ರಾಜನ ಮುಖವೂ ಪ್ರಸನ್ನವಾಯಿತು. ಬಾಗಿಲಿಗೆ ಬಂದ ಮುನಿಯ ಮಾತನ್ನು ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಪಾಲಿಸಲಾಯಿತು; ಯಾರೂ ತಡಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ‘ಪ್ರತ್ಯುಜ್ಜಗಾಮ’ (ಎದುರುಗೊಂಡನು) — ರಾಜನು ಆಸನದಿಂದೆದ್ದು ಎದುರಿಗೇ ಹೋದನು; ಇದೇ ಅತಿಥಿಪೂಜೆಯ ಮೊದಲ ಅಂಗ. ಉಪಮೆಯೂ ಸಾರ್ಥಕ — ಇಂದ್ರನು ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ ರಾಜನು ಮುನಿಯನ್ನು; ಐಶ್ವರ್ಯವು ತಪಸ್ಸಿನ ಎದುರು ವಿನೀತವಾಗುತ್ತದೆ.
ಆ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಕಂಡ ವಿಧಾನದಿಂದ ರಾಜನ ಅರ್ಘ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ರಾಜನ ಕುಶಲವನ್ನೂ ಅವ್ಯಯವಾದ ಕ್ಷೇಮವನ್ನೂ ವಿಚಾರಿಸಿದನು. ‘ಅವ್ಯಯಮ್’ — ಕೇವಲ ಈಗಿನ ಕ್ಷೇಮವಲ್ಲ, ತಡೆಯಿಲ್ಲದ ಸ್ಥಿರವಾದ ಕ್ಷೇಮ. ಸುಧಾರ್ಮಿಕನಾದ ಕೌಶಿಕನು ನಗರ, ಕೋಶ, ಜನಪದ, ಬಂಧುಗಳು, ಸ್ನೇಹಿತರು — ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಕುಶಲವನ್ನು ಕೇಳಿದನು. ಇವು ರಾಜ್ಯದ ಐದು ಅಂಗಗಳು; ಮುನಿಯ ಪ್ರಶ್ನಾಕ್ರಮವೇ ರಾಜಧರ್ಮದ ಪಟ್ಟಿ. ಮತ್ತೆ ಅವನು ಕೇಳಿದನು — ‘ನಿನ್ನ ಸಾಮಂತಶತ್ರುಗಳೆಲ್ಲರೂ ತಲೆಬಾಗಿ ಸೋತಿದ್ದಾರೆಯೇ? ದೈವಕರ್ಮವೂ ಮಾನುಷಕರ್ಮವೂ ನಿನ್ನಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಿವೆಯೇ?’ ದೈವಕರ್ಮ ಎಂದರೆ ಯಜ್ಞ-ಹೋಮಾದಿಗಳು, ಮಾನುಷಕರ್ಮ ಎಂದರೆ ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರ, ಪ್ರಜಾಪಾಲನೆ ಮೊದಲಾದವು; ಎರಡನ್ನೂ ನಿರ್ವಹಿಸಿದರೆ ರಾಜನು ಕೃತಾರ್ಥ. ಆಮೇಲೆ ಮಹಾಭಾಗನಾದ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ವಸಿಷ್ಠನನ್ನೂ ಆ ಋಷಿಗಳನ್ನೂ ಸೇರಿ ಯಥಾನ್ಯಾಯವಾಗಿ ಕುಶಲ ವಿಚಾರಿಸಿದನು. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ-ವಸಿಷ್ಠರ ಹಳೆಯ ವೈರ ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಆದರೂ ಇಲ್ಲಿ ಅವನು ಅವನನ್ನು ಮೊದಲೇ ಭೇಟಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದವನ ಲಕ್ಷಣವೇ ಇದು. ಆಮೇಲೆ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಹರ್ಷಚಿತ್ತರಾಗಿ ಆ ರಾಜನ ಅರಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು, ಅವನಿಂದ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಪೂಜಿತರಾಗಿ ಕುಳಿತರು. ‘ಶಾಸ್ತ್ರದೃಷ್ಟೇನ ಕರ್ಮಣಾ’ — ಅರ್ಘ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದೂ ವಿಧಿನಿಯತ; ಸ್ವೀಕರಿಸುವವನಿಗೂ ಮಂತ್ರವಿದೆ. ಎಲ್ಲ ಋಷಿಗಳೊಡನೆಯೂ ಯಥಾನ್ಯಾಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಲಾಯಿತು; ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಮಾತು. ರಾಜನು ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಪೂಜಿಸಿ ಕುಳ್ಳಿರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಸಭೆ ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು.
ಆಮೇಲೆ ಹರ್ಷಚಿತ್ತನಾದ ಪರಮೋದಾರ ರಾಜನು ಅವನನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತ ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಮರ್ತ್ಯನಿಗೆ ಅಮೃತ ದೊರೆತಂತೆ, ನೀರಿಲ್ಲದ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಮಳೆ ಬಂದಂತೆ, ಸಂತಾನವಿಲ್ಲದವನಿಗೆ ಯೋಗ್ಯ ಪತ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಪುತ್ರ ಜನಿಸಿದಂತೆ, ಕಳೆದುಹೋದ ವಸ್ತು ಮತ್ತೆ ದೊರೆತಂತೆ, ಮಹಾ ಅಭ್ಯುದಯದಲ್ಲಿ ಹರ್ಷವಾಗುವಂತೆ — ಹಾಗೆಯೇ ನಿನ್ನ ಆಗಮನವನ್ನು ನಾನು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ಮಹಾಮುನಿಯೇ, ನಿನಗೆ ಸ್ವಾಗತ.’ ಐದು ಉಪಮೆಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದೇ ಭಾವ — ಅಲಭ್ಯವಾದುದು ಪ್ರಯತ್ನವಿಲ್ಲದೆ ದೊರೆಯಿತು. ‘ಪುತ್ರಜನ್ಮಾಪ್ರಜಸ್ಯ’ (ಸಂತಾನವಿಲ್ಲದವನಿಗೆ ಪುತ್ರಜನನ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಇದೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಾರ್ಥಕ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಜನು ಸ್ವತಃ ಇದನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಮತ್ತೆ ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ನಿನ್ನ ಯಾವ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬಯಕೆಯನ್ನು ನಾನು ಈಡೇರಿಸಲಿ? ನಾನು ಹರ್ಷಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೇ, ನೀನು ನನಗೆ ಯೋಗ್ಯ ಪಾತ್ರನು; ಮಾನದನೇ, ಅದೃಷ್ಟವಶದಿಂದ ಬಂದಿರುವೆ. ಇಂದು ನನ್ನ ಜನ್ಮ ಸಫಲ, ಜೀವನ ಸುಜೀವನ. ವಿಪ್ರೇಂದ್ರನನ್ನು ಕಂಡುದರಿಂದ ನನ್ನ ರಾತ್ರಿ ಸುಪ್ರಭಾತವಾಯಿತು. ಹಿಂದೆ ನೀನು “ರಾಜರ್ಷಿ” ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದೆ; ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಪ್ರಭೆ ಬೆಳಗಿದ ನೀನು ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದಿರುವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನಿಂದ ಬಗೆಬಗೆಯಾಗಿ ಪೂಜ್ಯನು. ಇದು ನನಗೆ ಅದ್ಭುತವಾದುದು, ಪರಮ ಪವಿತ್ರವಾದುದು; ನಿನ್ನ ದರ್ಶನದಿಂದ ನಾನು ಪುಣ್ಯಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಹೋದವನಂತಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನೀನು ಏನನ್ನು ಬಯಸುವೆ, ನಿನ್ನ ಆಗಮನದ ಕಾರ್ಯವೇನು — ಹೇಳು. ಅನುಗೃಹೀತನಾಗಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ; ಓ ಸುವ್ರತನೇ, ಕಾರ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ನೀನು ಸಂದೇಹಪಡಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಾನು ಅದನ್ನು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ; ನೀನೇ ನನಗೆ ದೈವ. ನಿನ್ನ ಆಗಮನದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಸಮಗ್ರವಾದ ಅನುತ್ತಮ ಧರ್ಮವನ್ನೂ ಮಹಾ ಅಭ್ಯುದಯವನ್ನೂ ನಾನು ಪಡೆದಿದ್ದೇನೆ.’ ‘ವಿಮರ್ಶಂ ನ ಗಂತುಮ್ ಅರ್ಹಸಿ’ (ಸಂದೇಹಪಡಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ) — ‘ಸಿದ್ಧಿಸುವುದೋ ಇಲ್ಲವೋ’ ಎಂಬ ಸಂಶಯ ನಿನಗೆ ಬೇಡ ಎಂದರ್ಥ; ಇದೇ ಮಾತು ಮುಂದೆ ರಾಜನಿಗೆ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಆತ್ಮಸಂಯಮಿಯಾದ ರಾಜನು ವಿನಯದಿಂದ ಹೇಳಿದ, ಹೃದಯಕ್ಕೂ ಕಿವಿಗೂ ಸುಖಕರವಾದ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಗುಣ-ಯಶಸ್ಸುಗಳಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ, ಗುಣಗಳಿಂದ ವಿಶಿಷ್ಟನಾದ ಆ ಪರಮರ್ಷಿ ಪರಮ ಹರ್ಷವನ್ನು ಪಡೆದನು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಅನುಷ್ಟುಪ್ ವೃತ್ತವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ದೀರ್ಘವಾದ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ — ಇದು ಸರ್ಗಸಮಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ರೀತಿ. ರಾಜನ ಈ ಮಾತು ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ದೀರ್ಘವಾದುದು; ಅದರಿಂದ ಕವಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅದ್ಯ ಮೇ ಸಫಲಂ ಜನ್ಮ’ (ಇಂದು ನನ್ನ ಜನ್ಮ ಸಫಲ) ಎಂಬುದು ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಲ್ಲ, ಗೃಹಸ್ಥನ ಯಥಾರ್ಥ ಭಾವನೆ — ಯಾರ ಮನೆಗೆ ಮಹಾತಿಥಿ ಬರುತ್ತಾನೋ ಅವನ ಜನ್ಮ ಸಫಲ. ‘ರಾಜರ್ಷಿ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ’ ಎಂಬಲ್ಲಿಂದ ‘ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದಿರುವೆ’ ಎಂಬಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಇಡೀ ಕಥೆ ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ಅದನ್ನು ಮುಂದೆ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗುವುದು. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗ ಜನನದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ, ಕಾಯುವಿಕೆಯಿಂದ ಬೆಳೆದು, ಆಗಮನದಿಂದ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಕಥೆಯ ಎರಡನೆಯ ಅಂಕ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डेऽष्टादशः सर्गः॥ १८॥