ಸರ್ಗ
ಕುಶಲವರ ಉಪಾಖ್ಯಾನ
ಕಾವ್ಯದ ಸಮಾಪ್ತಿ, ಕುಶಲವರ ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಗಾಯನ
ರಾಮನು ವನವಾಸವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಮತ್ತೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದನು. ಅದರ ಅನಂತರ ಪೂಜ್ಯ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಋಷಿಗಳು ಅವನ ಸಮಗ್ರ ಚರಿತೆಯನ್ನು ಕಾವ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿ ರಚಿಸಿದರು. ಆ ಕಾವ್ಯವು ವಿಚಿತ್ರಪದಗಳುಳ್ಳದ್ದೂ ಅರ್ಥವತ್ತಾದುದೂ ಆಗಿದೆ — ಪದಗಳು ಸೊಗಸಾದವು, ಅರ್ಥವು ಗಂಭೀರವಾದುದು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಾಪ್ತರಾಜ್ಯಸ್ಯ’ (ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದವನ) ಎಂಬ ಪದ ಮನನೀಯ; ಕಥೆ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಾಗಲೇ ಅದನ್ನು ಬರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಬಳಿಕ ಕವಿ ತನ್ನ ಕಾವ್ಯದ ಪರಿಮಾಣವನ್ನು ತಾನೇ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ಶ್ಲೋಕಗಳು, ಐನೂರು ಸರ್ಗಗಳು, ಆರು ಕಾಂಡಗಳು, ಮತ್ತು ಉತ್ತರಕಾಂಡ. ಈ ಎಣಿಕೆ ಈ ಗ್ರಂಥವೇ ತನಗೆ ತಾನು ಕೊಟ್ಟುಕೊಂಡ ಪ್ರಮಾಣ. ತನ್ನ ಪರಿಮಾಣವನ್ನು ತಾನೇ ಹೇಳುವ ಗ್ರಂಥ ತನ್ನ ಎಲ್ಲೆಯನ್ನು ಬಲ್ಲದು. ಅಲ್ಲದೆ ಇಲ್ಲಿ ‘ಚಕಾರ’ (ರಚಿಸಿದನು, ಮಾಡಿದನು) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದವನ್ನು ಬಳಸಲಾಗಿದೆ, ‘ಉವಾಚ’ (ಹೇಳಿದನು) ಎಂಬುದನ್ನಲ್ಲ; ಕಾವ್ಯವು ಒಂದು ಕರ್ಮವೇ, ಕೇವಲ ಮಾತಲ್ಲ. ಉತ್ತರಕಾಂಡದ ಉಲ್ಲೇಖವೂ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುವುದು ಇಲ್ಲಿಯೇ.
ಮುಂದೆ ನಡೆಯಲಿರುವುದನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡ, ಉತ್ತರಕಾಂಡಸಹಿತವಾದ ಆ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ರಚಿಸಿ ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞರೂ ಸಮರ್ಥರೂ ಆದ ಮುನಿಗಳು ಚಿಂತಿಸಿದರು — ‘ಕೋ ನ್ವೇತತ್ ಪ್ರಯುಂಜೀಯಾತ್?’ ಅಂದರೆ, ಇದನ್ನು ಹಾಡಿ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಚಾರಮಾಡುವವರು ಯಾರು? ಕಾವ್ಯ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಹಾಡುವವರು ದೊರೆತಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಭಾವಿತಾತ್ಮರಾದ ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಪಾದಗಳನ್ನು ಮುನಿವೇಷಧಾರಿಗಳಾದ ಕುಶಲವರು ಹಿಡಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸೌಂದರ್ಯ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಚಿಂತೆ ಮೂಡಿದೊಡನೆಯೇ ಉತ್ತರವೂ ಎದುರಾಯಿತು. ಯಾರ ಆತ್ಮ ಭಾವಿತವಾಗಿದೆಯೋ ಅವರ ಸಂಕಲ್ಪ ತಾನಾಗಿಯೇ ಫಲಿಸುತ್ತದೆ. ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದೇ ಶಿಷ್ಯತ್ವದ ಮೊದಲ ಚಿಹ್ನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವಿಷಯವೂ ಇದೆ — ಕವಿ ‘ಇದನ್ನು ಯಾರು ಕೇಳಬಹುದು’ ಎಂದು ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ‘ಇದನ್ನು ಯಾರು ಪ್ರಯೋಗಿಸಬಹುದು’ ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಕೇಳುಗರು ಸುಲಭವಾಗಿ ಸಿಗುತ್ತಾರೆ, ಯೋಗ್ಯನಾದ ಹೇಳುಗ ದುರ್ಲಭ. ಪ್ರಯೋಗವೇ ಕಾವ್ಯದ ಜೀವನ.
ಆ ಕುಶಲವರು ಧರ್ಮಜ್ಞರೂ, ರಾಜಪುತ್ರರೂ, ಯಶಸ್ವಿಗಳೂ, ಸೋದರರೂ, ಸ್ವರಸಂಪನ್ನರೂ ಆಗಿದ್ದರು; ಆಶ್ರಮದಲ್ಲೇ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಮೇಧಾವಿಗಳೂ ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಣತರೂ ಆದ ಅವರನ್ನು ಕಂಡು ಮುನಿಗಳು ವೇದೋಪಬೃಂಹಣಕ್ಕಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಕಲಿಸಿದರು. ‘ವೇದೋಪಬೃಂಹಣ’ (ವೇದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವುದು) ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ತ್ವದ್ದು — ಕಾವ್ಯವು ವೇದಕ್ಕೆ ವಿರೋಧಿಯಲ್ಲ, ಅದರ ವಿಸ್ತಾರ. ವೇದದಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿರುವುದು ಇಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರಗೊಂಡಿದೆ. ಆ ಕಾವ್ಯದ ಮೂರು ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ರಾಮಾಯಣ, ಸೀತಾಯಾಶ್ಚರಿತ (ಸೀತೆಯ ಚರಿತೆ), ಪೌಲಸ್ತ್ಯವಧ (ಪುಲಸ್ತ್ಯವಂಶದ ರಾವಣನ ವಧೆ). ಮೂರು ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಮೂರು ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳು ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ; ಒಂದೇ ಕಥೆಯನ್ನು ನಾಯಕನ, ನಾಯಿಕೆಯ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿನಾಯಕನ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ‘ಚರಿತವ್ರತಃ’ (ವ್ರತವನ್ನು ಆಚರಿಸಿದವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಕವಿ ವ್ರತವನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಲೇ ಈ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ರಚಿಸಿದನು ಎಂಬುದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ; ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ರಚಿತವಾದುದನ್ನು ಮೊದಲು ತಪಸ್ವಿಗಳಿಗೇ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಆ ಕಾವ್ಯವು ಓದುವುದಕ್ಕೂ ಹಾಡುವುದಕ್ಕೂ ಮಧುರವಾದುದು — ಪಠಿಸಲೂ ಗಾಯನಮಾಡಲೂ ತಕ್ಕುದು. ಅದು ಮೂರು ಪ್ರಮಾಣಗಳಿಂದ, ಅಂದರೆ ದ್ರುತ, ಮಧ್ಯ, ವಿಲಂಬಿತ ಎಂಬ ಮೂರು ಗತಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದುದು; ಏಳು ಜಾತಿಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತವಾದುದು; ತಂತಿವಾದ್ಯದ ಲಯಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡುದು — ವೀಣೆಯ ಲಯದೊಡನೆ ಹಾಡಬಹುದಾದುದು. ಶೃಂಗಾರ, ಕರುಣ, ಹಾಸ್ಯ, ರೌದ್ರ, ಭಯಾನಕ, ವೀರ ಮೊದಲಾದ ರಸಗಳಿಂದ ಅದು ತುಂಬಿದೆ. ಹೀಗೆ ಆ ಸೋದರರಿಬ್ಬರೂ ಈ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಹಾಡಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಆದಿಕಾವ್ಯವು ಕೇವಲ ಓದತಕ್ಕುದಲ್ಲ, ಹಾಡತಕ್ಕುದೂ ಹೌದು. ಶೋಕದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಶ್ಲೋಕವು ಕೊನೆಗೆ ಗೀತರೂಪದಲ್ಲಿ ಲೋಕವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಇಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತಶಾಸ್ತ್ರದ ಪಾರಿಭಾಷಿಕ ಪದಗಳು — ಪ್ರಮಾಣ, ಜಾತಿ, ಲಯ, ತಂತ್ರೀ — ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿವೆ. ಕವಿಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಗಾಂಧರ್ವಶಾಸ್ತ್ರವು ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿತ್ತು ಎಂಬುದು ಇದರಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.
ಆ ಸೋದರರು ಗಾಂಧರ್ವವಿದ್ಯೆಯ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಬಲ್ಲವರು, ಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ಮೂರ್ಛನೆಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಣತರು, ಸ್ವರಸಂಪನ್ನರು, ಮೂರ್ತಿವೆತ್ತ ಗಂಧರ್ವರಂತೆ ಇದ್ದರು. ರೂಪದಿಂದಲೂ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದಲೂ ಸಂಪನ್ನರು, ಮಧುರವಾದ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುವವರು. ಬಿಂಬದಿಂದ ಮೂಡಿದ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಗಳಂತೆ ಅವರು ರಾಮನ ದೇಹದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಇನ್ನಿಬ್ಬರು ರಾಮರಂತೆ ತೋರುತ್ತಿದ್ದರು. ಈ ಉಪಮೆ ಗೂಢಾರ್ಥವುಳ್ಳದ್ದು — ತಂದೆ ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಕಥೆ ಗಾಯಕರಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿತವಾಗಿದೆ. ರಾಮನನ್ನು ಸ್ವತಃ ಕಾಣದವನು ಅವರನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಗಾಯಕನು ಕಥೆಯ ಕೇವಲ ವಾಹಕನಲ್ಲ, ಅದರ ಪ್ರತಿರೂಪವೂ ಹೌದು. ‘ಸ್ಥಾನಮೂರ್ಛನಕೋವಿದೌ’ (ಸ್ಥಾನ ಮೂರ್ಛನೆಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಜ್ಞಾನವನ್ನೂ, ‘ಗಂಧರ್ವಾವಿವ ರೂಪಿಣೌ’ (ರೂಪವೆತ್ತ ಗಂಧರ್ವರಂತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ರೂಪ ಎರಡೂ ಒಂದೆಡೆ ಮಿಳಿತವಾಗಿವೆ.
ನಿಂದೆಗೆ ಎಡೆಯಿಲ್ಲದ ಆ ರಾಜಪುತ್ರರು ಧರ್ಮಮಯವೂ ಉತ್ತಮವೂ ಆದ ಆ ಸಮಸ್ತ ಆಖ್ಯಾನವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ‘ವಾಚೋವಿಧೇಯ’ವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡರು — ಅಂದರೆ ಇಡೀ ಕಾವ್ಯ ಅವರಿಗೆ ಕಂಠಸ್ಥವಾಯಿತು. ‘ವಾಚೋವಿಧೇಯ’ (ಮಾತಿಗೆ ವಶವಾದುದು) ಎಂಬ ಪದ ಮನೋಹರವಾದುದು; ವಾಣಿ ಬಯಸಿದ್ದನ್ನೇ ಉಚ್ಚರಿಸುತ್ತದೆ, ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಬೇರೆ ಪ್ರಯತ್ನ ಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಬಳಿಕ ಋಷಿಗಳ, ದ್ವಿಜರ ಮತ್ತು ಸಾಧುಗಳ ಸಮಾಗಮದಲ್ಲಿ ತತ್ತ್ವಜ್ಞರೂ ಸುಸಮಾಹಿತರೂ ಆದ ಅವರು ಉಪದೇಶಿಸಿದಂತೆಯೇ ಹಾಡಿದರು. ‘ಯಥೋಪದೇಶಮ್’ (ಉಪದೇಶಿಸಿದಂತೆಯೇ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಪರಂಪರೆಯ ಶುದ್ಧಿ ರಕ್ಷಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಗುರು ಉಪದೇಶಿಸಿದಂತೆಯೇ, ತಮ್ಮ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಅಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿಯೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಅವರು ತಾವಾಗಿ ಸಭೆಯನ್ನು ಕರೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಸಮಾಗಮಕ್ಕೆ ಹಾಜರಾಗಿ ಹಾಡುತ್ತಾರೆ. ಬಾಲಕರ ವಿನಯವೇ ಅವರ ಮೊದಲ ಆಭರಣ. ‘ಸುಸಮಾಹಿತೌ’ (ಚೆನ್ನಾಗಿ ಏಕಾಗ್ರರಾದವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಏಕಾಗ್ರತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.
ಅವರು ಮಹಾತ್ಮರೂ ಮಹಾಭಾಗರೂ ಸರ್ವಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಲಕ್ಷಿತರೂ ಆಗಿದ್ದರು. ಒಮ್ಮೆ ಭಾವಿತಾತ್ಮರಾದ ಋಷಿಗಳು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದ್ದ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಅವರ ಬಳಿ ನಿಂತು ಅವರು ಈ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಹಾಡಿದರು. ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಎಲ್ಲ ಮುನಿಗಳ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕಂಬನಿಯಿಂದ ತುಂಬಿ ಮಸುಕಾದವು; ಪರಮ ವಿಸ್ಮಯಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದ ಅವರು ‘ಸಾಧು ಸಾಧು’ (ಭಲೇ ಭಲೇ) ಎಂದು ಅವರಿಗೆ ಹೇಳಿದರು. ಪ್ರಸನ್ನಮನಸ್ಕರೂ ಧರ್ಮವತ್ಸಲರೂ ಆದ ಆ ಮುನಿಗಳು ಪ್ರಶಂಸಾರ್ಹರಾಗಿ ಹಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಕುಶಲವರನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದರು — ‘ಆಹಾ, ಗೀತದ ಮಾಧುರ್ಯ! ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಶ್ಲೋಕಗಳ ಮಾಧುರ್ಯ!’ ಇಲ್ಲಿ ಕಾವ್ಯದ ಮೊದಲ ಪರೀಕ್ಷೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ; ಅದರ ಪ್ರಮಾಣ ಶ್ರೋತೃಗಳ ಕಣ್ಣೀರು, ಸ್ತುತಿವಚನಗಳಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೆ ‘ಸರ್ವಲಕ್ಷಣಲಕ್ಷಿತೌ’ (ಎಲ್ಲ ಶುಭಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರ ರಾಜಲಕ್ಷಣಗಳು ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ; ಮುನಿವೇಷದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಿರುವವರು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ರಾಜಪುತ್ರರು — ಈ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಕವಿ ನಿಧಾನವಾಗಿ ತೆರೆದಿಡುತ್ತಾನೆ.
ಮುನಿಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ಬಹಳ ಹಿಂದೆ ನಡೆದುದನ್ನೂ ಇವರು ಕಣ್ಣೆದುರು ನಡೆಯುತ್ತಿರುವಂತೆ ತೋರಿಸಿದರು. ಇವರಿಬ್ಬರೂ ಕಥೆಯ ಭಾವವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಒಟ್ಟಾಗಿ, ಮಧುರವಾಗಿ, ರಾಗರಂಜಿತವಾಗಿ, ಸ್ವರಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಕೂಡಿ, ಇದ್ದಂತೆಯೇ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹಾಡಿದರು.’ ಹೀಗೆ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಶ್ಲಾಘ್ಯರಾದ ಮಹರ್ಷಿಗಳಿಂದ ಪ್ರಶಂಸಿತರಾದ ಅವರು ಮತ್ತೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ರಾಗಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮಧುರವಾಗಿ ಹಾಡಿದರು. ಆಗ ಸಂತುಷ್ಟರಾದ ಒಬ್ಬ ಮುನಿ ಎದ್ದು ಅವರಿಗೆ ಕಲಶವನ್ನು ಕೊಟ್ಟರು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರವಿಶ್ಯ’ (ಪ್ರವೇಶಿಸಿ) ಎಂಬ ಪದ ಸಾರಭೂತವಾದುದು — ಕಥೆಯ ಭಾವವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸದವನು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಹಾಡುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೆ ‘ಚಿರನಿರ್ವೃತ್ತಮ್’ (ಬಹುಕಾಲದ ಹಿಂದೆ ನಡೆದುದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಾಲದ ದೂರವೂ, ‘ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಮಿವ’ (ಕಣ್ಣೆದುರಿನಂತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆ ದೂರವನ್ನು ಮೀರುವುದೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ಗತವನ್ನು ವರ್ತಮಾನವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವುದೇ ಕಾವ್ಯದ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ.
ಬಳಿಕ ದಾನಗಳ ಮಳೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಒಬ್ಬರು ಪ್ರಸನ್ನರಾಗಿ ನಾರುಮಡಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟರು, ಇನ್ನೊಬ್ಬರು ಕೃಷ್ಣಾಜಿನವನ್ನು, ಮತ್ತೊಬ್ಬರು ಯಜ್ಞೋಪವೀತವನ್ನು. ಒಬ್ಬರು ಕಮಂಡಲವನ್ನು ಕೊಟ್ಟರು, ಇನ್ನೊಬ್ಬರು ಮುಂಜಿಹುಲ್ಲಿನ ಮೇಖಲೆಯನ್ನು, ಮತ್ತೊಬ್ಬರು ದರ್ಭೆಯ ಆಸನವನ್ನು, ಮಗದೊಬ್ಬರು ಕೌಪೀನವನ್ನು. ಒಬ್ಬರು ಹರ್ಷದಿಂದ ಕೊಡಲಿಯನ್ನು, ಇನ್ನೊಬ್ಬರು ಕಾಷಾಯವಸ್ತ್ರವನ್ನು, ಮತ್ತೊಬ್ಬರು ಚೀರವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟರು. ಒಬ್ಬರು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಜಟೆ ಕಟ್ಟುವ ದಾರವನ್ನೂ ಕಟ್ಟಿಗೆ ಹೊರೆ ಕಟ್ಟುವ ಹಗ್ಗವನ್ನೂ, ಒಬ್ಬರು ಯಜ್ಞಪಾತ್ರೆಯನ್ನು, ಇನ್ನೊಬ್ಬರು ಕಟ್ಟಿಗೆಯ ಹೊರೆಯನ್ನು, ಮತ್ತೊಬ್ಬರು ಅತ್ತಿಮರದ ಮಣೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟರು. ಕೆಲವರು ‘ಸ್ವಸ್ತಿ’ (ಮಂಗಳವಾಗಲಿ) ಎಂದರು, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಸಂತೋಷದಿಂದ ‘ಆಯುಷ್ಯಮ್’ (ದೀರ್ಘಾಯುಷಿಗಳಾಗಿ) ಎಂದರು. ತಪಸ್ವಿಗಳ ಸರ್ವಸ್ವ ಏನಿದೆಯೋ ಅದೇ ಅವರ ದಾನ; ಹಣವಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಉಪಕರಣಗಳನ್ನೇ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ. ಈ ಪಟ್ಟಿ ತಪೋವನದ ಇಡೀ ವಸ್ತುಕೋಶವನ್ನು ಚಿತ್ರದಂತೆ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ದಾನಗಳ ಕ್ರಮ ಇಳಿಮುಖವಾದುದು — ಮೊದಲು ಕಲಶ, ನಾರುಮಡಿ; ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಸ್ವಸ್ತಿ’, ‘ಆಯುಷ್ಯಮ್’ ಎಂಬ ಮಾತು ಮಾತ್ರ. ಏನೂ ಇಲ್ಲದವನಿಗೆ ಆಶೀರ್ವಾದವೇ ದಾನ.
ಹೀಗೆ ಸತ್ಯವಾದಿಗಳಾದ ಎಲ್ಲ ಮುನಿಗಳೂ ನಾನಾಬಗೆಯ ವರಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟರು. ಬಳಿಕ ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ಈ ಆಖ್ಯಾನವು ಆಶ್ಚರ್ಯಕರವಾದುದು, ಮುನಿಗಳಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕೀರ್ತಿಸಲ್ಪಟ್ಟುದು, ಕವಿಗಳಿಗೆ ಪರಮ ಆಧಾರವಾದುದು, ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ ಸಮಾಪ್ತವಾದುದು. ಎಲ್ಲ ಬಗೆಯ ಗೀತಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಣತರಾದವರೇ, ನೀವು ಈ ಗೀತವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹಾಡಿದ್ದೀರಿ — ಇದು ಆಯುಸ್ಸನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದು, ಪುಷ್ಟಿಯನ್ನು ಕೊಡುವುದು, ಎಲ್ಲರ ಕಿವಿಗಳಿಗೂ ಮನೋಹರವಾದುದು.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಕವೀನಾಮಾಧಾರಮ್’ (ಕವಿಗಳ ಆಧಾರ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಇದರ ಆದಿಕಾವ್ಯತ್ವ ಘೋಷಿತವಾಗಿದೆ; ಮುಂದೆ ಬರಲಿರುವ ಎಲ್ಲ ಕವಿಗಳಿಗೂ ಇದೇ ಆಶ್ರಯ. ‘ಸರ್ವಶ್ರುತಿಮನೋಹರಮ್’ ಎಂಬ ಪದ ಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲೂ ಕಂಡುಬಂದಿತ್ತು — ಅಲ್ಲಿ ಕವಿ ಹೇಳಿದ್ದನು, ಇಲ್ಲಿ ಶ್ರೋತೃಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲದೆ ‘ಆಯುಷ್ಯಂ ಪುಷ್ಟಿಜನನಮ್’ (ಆಯುಸ್ಸನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದು, ಪುಷ್ಟಿಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವುದು) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಕಾವ್ಯದ ಫಲಶ್ರುತಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಕೇವಲ ಕೇಳುವುದರಿಂದಲೇ ಆಯುಸ್ಸು ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ, ಪುಷ್ಟಿಯೂ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಶಂಸೆಯನ್ನು ಸತ್ಯವಾದಿಗಳಾದ ಮುನಿಗಳು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇದು ಪ್ರಾಮಾಣಿಕ.
ಎಲ್ಲೆಡೆ ಪ್ರಶಂಸೆಗೆ ಪಾತ್ರರಾದ ಆ ಗಾಯಕರು ಒಮ್ಮೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ರಾಜಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಹಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಭರತನ ಅಣ್ಣನಾದ ರಾಮನು ಅವರನ್ನು ಕಂಡನು. ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕನಾದ ರಾಮನು ಪೂಜಾರ್ಹರಾದ ಆ ಸೋದರರನ್ನು ತನ್ನ ಅರಮನೆಗೆ ಕರೆತಂದು ಸತ್ಕರಿಸಿದನು. ಆ ಪ್ರಭುವು ದಿವ್ಯವಾದ ಚಿನ್ನದ ಸಿಂಹಾಸನದಲ್ಲಿ ಆಸೀನನಾಗಿ, ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಸಚಿವರಿಂದಲೂ ಸೋದರರಿಂದಲೂ ಪರಿವೃತನಾಗಿದ್ದನು. ರೂಪಸಂಪನ್ನರೂ ವಿನೀತರೂ ಆದ ಆ ಇಬ್ಬರನ್ನೂ ಕಂಡು ಅವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಶತ್ರುಘ್ನ, ಭರತರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ದೇವತೆಗಳಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿಗಳಾದ ಇವರಿಬ್ಬರ ಈ ಆಖ್ಯಾನವನ್ನು ಕೇಳೋಣ.’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ತನ್ನ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ತನ್ನ ನಾಯಕನ ಎದುರೇ ಇರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಸಾಹಸಮಯವಾದ ರಚನಾಕಲೆ. ರಾಮನು ಅವರನ್ನು ಮೊದಲು ರಾಜಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ, ಸಭೆಯಲ್ಲಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು. ಕಾವ್ಯವು ಮೊದಲು ಜನಪದವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ, ಆಮೇಲೆ ರಾಜಸಭೆಯನ್ನು. ‘ಪೂಜಾರ್ಹೌ’ (ಪೂಜೆಗೆ ಅರ್ಹರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ಅವರ ಗೌರವವನ್ನು ತಾನೇ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ.
ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಅರ್ಥಪದಗಳುಳ್ಳ ಆ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹಾಡುವಂತೆ ಅವನು ಗಾಯಕರನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿದನು. ಅವರೂ ಮಧುರವಾಗಿ, ರಾಗರಂಜಿತವಾಗಿ, ಮನಸ್ಸಿನಷ್ಟೇ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹರಡುವ ಧ್ವನಿಯಿಂದ, ತಂತಿವಾದ್ಯದ ಲಯಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡು, ಅರ್ಥವು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕೇಳಿಬರುವಂತೆ ಅತಿಶಯವಾಗಿ ಹಾಡಿದರು. ಆ ಗೀತವು ಕೇಳುವವರ ಸರ್ವಾಂಗಗಳನ್ನೂ ಮನಸ್ಸುಗಳನ್ನೂ ಹೃದಯಗಳನ್ನೂ ಆಹ್ಲಾದಗೊಳಿಸಿತು; ಕಿವಿಗಳಿಗೆ ಸುಖವನ್ನೀಯುತ್ತ ಜನಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಶೋಭಿಸಿತು. ಬಳಿಕ ರಾಮನು ತನ್ನ ಸೋದರರಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಈ ಇಬ್ಬರು ಮುನಿಗಳು ರಾಜಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವರು; ಕುಶೀಲವರು (ಗಾಯಕರು), ಮಹಾತಪಸ್ವಿಗಳು. ಈ ಚರಿತೆ ನನಗೂ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾದುದು ಎಂದು ಹಿರಿಯರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಆ ಮಹಾನುಭಾವವಾದ ಚರಿತೆಯನ್ನು ಆಲಿಸಿರಿ.’ ಬಳಿಕ ರಾಮನ ಮಾತಿನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತರಾದ ಅವರು ಮಾರ್ಗಸಂಗೀತದ ವಿಧಾನಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಹಾಡಿದರು; ಸಭೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ರಾಮನೂ ನಿಧಾನವಾಗಿ ತನ್ಮಯನಾದನು. ಹೀಗೆ ಕಥೆ ತನ್ನ ನಾಯಕನನ್ನೇ ಶ್ರೋತೃವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಚರಿತೆಯ ಕರ್ತನೇ ಅದರ ಶ್ರೋತೃವಾಗುತ್ತಾನೆ — ಇದು ರಾಮಾಯಣದ ಅಪೂರ್ವ ವೃತ್ತಾಂತ. ಇಲ್ಲಿ ಸರ್ಗವು ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಕಥೆ ಈಗಷ್ಟೇ ಆರಂಭವಾಗಿದೆ; ಮುಂದೆ ಕವಿಯ ವಾಣಿಯಿಂದ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದ ವರ್ಣನೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे चतुर्थः सर्गः॥ ४॥