॥वाल्मीकिरामायणम् ಬಾಲಕಾಂಡ · 3ನೇ ಸರ್ಗ

ಬಾಲಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ರಾಮಾಯಣ ಕಥಾಸಂಗ್ರಹ

ಯೋಗದರ್ಶನ ಮತ್ತು ಕಾವ್ಯದ ವಿಷಯಾನುಕ್ರಮಣಿಕೆ

ನಾರದರ ಬಾಯಿಂದ ಸಮಗ್ರ ರಾಮಚರಿತೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ, ಬ್ರಹ್ಮನ ಆದೇಶವನ್ನೂ ಪಡೆದ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳು ಅದೇ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಮತ್ತೆ ತಾವೇ ಕಾಣಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಕೇಳಿದುದು ಧರ್ಮಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದುದಾಗಿತ್ತು, ಹಿತಕರವೂ ಆಗಿತ್ತು; ಆದರೂ ಕೇವಲ ಕೇಳುವುದರಿಂದ ಕವಿಗೆ ತೃಪ್ತಿಯಾಗಲಿಲ್ಲ. ಆ ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ ರಾಮನ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಅವರು ಸ್ಪಷ್ಟರೂಪದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಹುಡುಕುತ್ತಾರೆ. ಬಳಿಕ ಅವರು ನೀರನ್ನು ಮುಟ್ಟಿ ಸರಿಯಾಗಿ ಆಚಮನ ಮಾಡಿ, ತುದಿಗಳು ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಮುಖಮಾಡಿರುವ ದರ್ಭೆಗಳ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತು, ಕೈಮುಗಿದು ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನೆಲೆನಿಂತರು; ಧರ್ಮದಿಂದ, ಅಂದರೆ ಯೋಗಧರ್ಮದಿಂದ, ಅವರು ರಾಮಚರಿತೆಯ ಗತಿಯನ್ನು ಅನ್ವೇಷಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಕವಿ ಮೊದಲು ಲೇಖನಿಯನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಆಸನವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಚಮನ, ದರ್ಭಾಸನ, ಅಂಜಲಿ — ಇವು ಯಜ್ಞದ ಅಂಗಗಳು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಕಾವ್ಯರಚನೆಯು ಯಜ್ಞದಂತೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಮೊದಲು ಸಮಾಧಿ, ಆಮೇಲೆ ರಚನೆ — ಇದು ಈ ಸರ್ಗದ ಮೊದಲ ಸಂದೇಶ. ಅಲ್ಲದೆ ‘ಭೂಯಃ’ (ಮತ್ತೆ) ಎಂಬ ಪದವು ಇದು ಎರಡನೆಯ ಪರೀಕ್ಷೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಕೇಳಿದುದನ್ನೂ ತಾನೇ ಕಾಣಬೇಕು ಎಂಬುದು ಕವಿಯ ನಿಷ್ಠೆ.

ಸಮಾಧಿಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತ ಮುನಿಗಳ ಎದುರು ಎಲ್ಲವೂ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಯಿತು. ರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಸೀತೆಯರೊಡನೆ, ಪತ್ನಿಯರು ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರಸಮೇತನಾದ ರಾಜ ದಶರಥನೊಡನೆ ಅಲ್ಲಿ ತತ್ತ್ವತಃ ಏನೇನು ನಡೆಯಿತೋ ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಅವರು ಕಂಡರು. ಕೇವಲ ಮಹತ್ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ — ಅವರ ನಗು, ಮಾತು, ನಡಿಗೆ, ಮತ್ತು ಅವರ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಚೇಷ್ಟೆ — ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಅವರು ಧರ್ಮವೀರ್ಯದಿಂದ ಇದ್ದಂತೆಯೇ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ಅನಂತರ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸೀತೆಯರೊಡನೆ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸತ್ಯಸಂಧನಾದ ರಾಮನು ಏನೇನನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದನೋ ಅದನ್ನೂ ಅವರು ಅನುಕ್ರಮವಾಗಿ ವೀಕ್ಷಿಸಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಸ್ತ್ರೀತೃತೀಯೇನ’ (ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಮೂರನೆಯವಳನ್ನಾಗಿ ಹೊಂದಿದ) ಎಂಬ ಪದವು ಮನೋಹರವಾದುದು — ಮೂವರು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾರೆ, ಅವರಲ್ಲಿ ಮೂರನೆಯವಳು ಸ್ತ್ರೀ, ಸೀತೆ. ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಕೇವಲ ಕಥೆಯನ್ನಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಜನರ ಮುಖಭಾವಗಳನ್ನೂ ಕಂಡನು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲಿ ನಗುವೂ ಕಾಣುತ್ತದೆಯೋ ಅಲ್ಲಿ ದರ್ಶನ ಪೂರ್ಣವೇ ಸರಿ. ‘ಧರ್ಮವೀರ್ಯೇಣ’ (ಧರ್ಮದ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಈ ದೃಷ್ಟಿ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಲಭಿಸಿದುದು, ಕಲ್ಪನೆಯಿಂದಲ್ಲ ಎಂಬುದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ‘ತತ್ತ್ವತಃ’ (ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಂಡುದು ಕೇವಲ ಆಭಾಸವಲ್ಲ, ಯಥಾರ್ಥ ಎಂಬುದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಈ ಕಾವ್ಯದ ಸಾಕ್ಷಿಪ್ರಾಮಾಣ್ಯ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಯೋಗದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತ ಧರ್ಮಾತ್ಮರಾದ ಮುನಿಗಳು ಹಿಂದೆ ಅಲ್ಲಿ ನಡೆದುದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಅಂಗೈಯಲ್ಲಿಟ್ಟ ನೆಲ್ಲಿಕಾಯಿಯಂತೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ಈ ಉಪಮೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದುದು — ಕರಾಮಲಕವತ್ ಜ್ಞಾನ, ಅಂದರೆ ಅಂಗೈ ನೆಲ್ಲಿಕಾಯಿಯಂತಹ ಅರಿವು. ಅಂಗೈಯಲ್ಲಿರುವ ನೆಲ್ಲಿಕಾಯಿ ಹೇಗೆ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ಕಾಣುತ್ತದೆಯೋ, ಅಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿರುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅನುಮಾನದ ಅಗತ್ಯವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಮುನಿಗಳ ದರ್ಶನವಿತ್ತು. ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಕಂಡು ಆ ಮಹಾಮತಿಗಳು ಧರ್ಮದಿಂದ ಮನೋಹರನಾದ ರಾಮನ ಸಮಗ್ರ ಚರಿತೆಯನ್ನು ಕಾವ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿ ರಚಿಸಲು ಉದ್ಯುಕ್ತರಾದರು. ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮಹಾತತ್ತ್ವ ಅಡಗಿದೆ — ರಾಮಾಯಣವು ಕಲ್ಪಿತ ಕಾವ್ಯವಲ್ಲ, ಕಂಡುದರ ವರ್ಣನೆ. ಕವಿ ದ್ರಷ್ಟಾರ; ‘ಋಷಿ’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥವೇ ದ್ರಷ್ಟಾರ, ಕಾಣುವವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಕಾವ್ಯದ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯ ದರ್ಶನಮೂಲವಾದುದು, ಕಲ್ಪನಾಮೂಲವಾದುದಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಕಾವ್ಯವು ಇತಿಹಾಸದ ಪದವಿಗೇರುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ‘ಪುರಾ ಯತ್ ತತ್ರ ನಿರ್ವೃತ್ತಮ್’ (ಹಿಂದೆ ಅಲ್ಲಿ ಏನು ನಡೆಯಿತೋ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಗತಕಾಲವೂ ಯೋಗಿಯ ಎದುರು ವರ್ತಮಾನದಂತೆ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ. ಕಾಲವು ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಮರೆಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಕಂಡುದನ್ನೇ ಬರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ನಿಯಮದಿಂದಲೇ ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ವಿರೋಧಗಳಿಲ್ಲ.

ಆ ಕಾವ್ಯವು ಕಾಮ, ಅರ್ಥ ಎಂಬ ಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದುದು, ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಅರ್ಥಗಳ ಗುಣಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೊಂದಿದುದು. ರತ್ನಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಅದು ಗುಣರತ್ನಗಳ ನಿಧಿ; ಎಲ್ಲ ಶ್ರುತಿಗಳ ಸಾರಭೂತವಾದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಹೊತ್ತಿರುವ ಅದು ಎಲ್ಲ ಶ್ರೋತೃಗಳಿಗೂ ಮನೋಹರ. ಮಹಾತ್ಮರಾದ ನಾರದರು ಹಿಂದೆ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಿದ ಅದೇ ಕ್ರಮವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಪೂಜ್ಯ ಮುನಿಗಳು ರಘುವಂಶದ ಚರಿತೆಯನ್ನು ರಚಿಸಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ವಿಷಯಗಳು ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ — ಕಾವ್ಯದ ಫಲ ಚತುರ್ವರ್ಗ (ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ, ಕಾಮ, ಮೋಕ್ಷ), ಮತ್ತು ಕಾವ್ಯದ ಕ್ರಮ ನಾರದರು ಹೇಳಿದುದು. ಮೊದಲ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಿದುದೇ ಇಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರಕ್ಕೆ ಆಧಾರವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಸಂಕ್ಷೇಪ ರಾಮಾಯಣ ಬೀಜ, ವಿಸ್ತೃತ ರಾಮಾಯಣ ವೃಕ್ಷ. ‘ರಘುವಂಶಸ್ಯ ಚರಿತಮ್’ (ರಘುವಂಶದ ಚರಿತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಈ ಕಾವ್ಯ ಒಬ್ಬ ಪುರುಷನದಲ್ಲ, ಇಡೀ ವಂಶದ ಧರ್ಮಪರಂಪರೆಯ ಆಖ್ಯಾನ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸರ್ವಶ್ರುತಿಮನೋಹರಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಶ್ಲೇಷವಿದೆ — ಶ್ರುತಿ ಎಂಬ ಪದ ವೇದವನ್ನೂ ಕಿವಿಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ವೇದಾರ್ಥವನ್ನು ಹೊತ್ತ ಕಾವ್ಯ ಕಿವಿಗಳಿಗೂ ಮಧುರ.

ಇದರ ಮುಂದೆ ಕವಿ ತನ್ನ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಬದ್ಧವಾದ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲು ಬಾಲಕಾಂಡದ ವಿಷಯಗಳು — ರಾಮನ ಜನನ, ಅವನ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮ, ಎಲ್ಲರೊಡನೆಯೂ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುವ ಸ್ವಭಾವ, ಲೋಕಪ್ರಿಯತೆ, ಕ್ಷಮೆ, ಸೌಮ್ಯತೆ, ಸತ್ಯಶೀಲತೆ. ಬಳಿಕ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರೊಡನೆ ಹೋದಾಗ ನಡೆದ ನಾನಾಬಗೆಯ ವಿಚಿತ್ರ ಕಥೆಗಳು, ಜಾನಕಿಯ ವಿವಾಹ, ಶಿವಧನುಸ್ಸಿನ ಭಂಗ, ರಾಮ–ರಾಮ ವಿವಾದ ಅಂದರೆ ಪರಶುರಾಮನೊಡನೆಯ ಸಂಘರ್ಷ, ದಾಶರಥಿಯ ಗುಣಗಳು, ರಾಮನ ಅಭಿಷೇಕದ ನಿಶ್ಚಯ, ಕೈಕೇಯಿಯ ದುಷ್ಟಭಾವ. ಇಲ್ಲಿ ಮನನೀಯವಾದುದು — ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಬಹುತೇಕ ಎಲ್ಲ ಪದಗಳೂ ದ್ವಿತೀಯಾ ವಿಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿವೆ (ಕರ್ಮಪದಗಳಾಗಿವೆ); ಕ್ರಿಯಾಪದವಾದರೋ ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿರುವ ‘ಚಕಾರ’ (ರಚಿಸಿದನು) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಒಂದು. ಅನೇಕ ಕರ್ಮಪದಗಳು ಒಂದೇ ಕ್ರಿಯಾಪದದೊಡನೆ ಸಂಬಂಧಿಸುತ್ತವೆ — ಈ ಸೂಚೀಶೈಲಿ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯವರೆಗೂ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಇಡೀ ರಾಮಾಯಣವು ಕವಿಯ ಒಂದೇ ಕೃತಿಸಂಕಲ್ಪ ಎಂಬುದು ಓದುಗನ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದು ಸೌಂದರ್ಯ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಕವಿ ಮೊದಲು ಗುಣಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು. ಯಾರ ಶೀಲ ತಿಳಿದಿದೆಯೋ ಅವನ ಚರಿತೆಯೇ ಕೇಳಲು ಯೋಗ್ಯ. ಇಲ್ಲಿ ‘ನಾನಾ ಚಿತ್ರಾಃ ಕಥಾಃ’ (ನಾನಾ ವಿಚಿತ್ರ ಕಥೆಗಳು) ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ತಾಟಕಾವಧೆ, ಅಹಲ್ಯೋದ್ಧಾರ, ಯಜ್ಞರಕ್ಷಣೆ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ಉಪಾಖ್ಯಾನಗಳೂ ಸಂಗ್ರಹಗೊಂಡಿವೆ.

ಅನಂತರ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ — ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ಒದಗಿದ ವಿಘ್ನ, ರಾಮನ ವನವಾಸ, ರಾಜ ದಶರಥನ ಶೋಕ, ವಿಲಾಪ, ಪರಲೋಕಗಮನ. ಬಳಿಕ ಪ್ರಕೃತಿಗಳ ಅಂದರೆ ಪುರಜನರ ವಿಷಾದ, ಅವರನ್ನು ದಾರಿಯಲ್ಲೇ ಬಿಟ್ಟುಹೋದುದು, ನಿಷಾದರ ಒಡೆಯ ಗುಹನೊಡನೆ ಸಂವಾದ, ಸೂತ ಸುಮಂತ್ರನ ಹಿಂದಿರುಗುವಿಕೆ, ಗಂಗೆಯನ್ನು ದಾಟಿದುದು, ಭರದ್ವಾಜರ ದರ್ಶನ, ಅವರ ಅನುಮತಿಯಿಂದ ಚಿತ್ರಕೂಟದ ದರ್ಶನ, ವಾಸ್ತುಕರ್ಮನಿವೇಶ ಅಂದರೆ ಪರ್ಣಶಾಲೆಯ ನಿರ್ಮಾಣ, ಭರತನ ಆಗಮನ, ರಾಮನನ್ನು ಒಲಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ, ತಂದೆಗೆ ಜಲತರ್ಪಣ, ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಪಾದುಕೆಗಳ ಅಭಿಷೇಕ, ನಂದಿಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ನಿವಾಸ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹದಿನೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಅದರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ನಂದಿಗ್ರಾಮನಿವಾಸ, ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ದಂಡಕಾರಣ್ಯಗಮನ ಮತ್ತು ವಿರಾಧವಧೆ. ಅಂದರೆ ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡವೂ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡವೂ ಸಂಗಮಿಸುತ್ತವೆ. ಸೂಚಿಯನ್ನು ಬರೆಯುತ್ತಿರುವ ಕವಿಯ ದೃಷ್ಟಿಗೆ ಕಾಂಡವಿಭಾಗವು ಅಡ್ಡಿಯಲ್ಲ; ಅವನಿಗೆ ಕಥೆ ಅಖಂಡವಾಗಿಯೇ ತೋರುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ‘ಪ್ರಕೃತೀನಾಂ ವಿಷಾದಂ ಚ ಪ್ರಕೃತೀನಾಂ ವಿಸರ್ಜನಮ್’ (ಪ್ರಜೆಗಳ ವಿಷಾದ, ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಹೋದುದು) ಎಂಬ ಪದಪುನರಾವೃತ್ತಿ ಶೋಚನೀಯ — ಯಾರು ವಿಷಣ್ಣರಾಗಿದ್ದರೋ ಅವರನ್ನೇ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಬಿಡಲಾಯಿತು. ಎರಡು ಬಾರಿ ಹೇಳುವುದರಿಂದ ಕರುಣೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ.

ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ರಾಮನ ವೃತ್ತಾಂತವು ಹೀಗೆ ಸಂಗ್ರಹಗೊಂಡಿದೆ — ಶರಭಂಗರ ದರ್ಶನ, ಸುತೀಕ್ಷ್ಣರೊಡನೆ ಸಮಾಗಮ, ಅನಸೂಯೆಯೊಡನೆ ಮಾತುಕತೆ, ಅವಳು ಸೀತೆಗೆ ಅಂಗರಾಗವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದುದು, ಅಗಸ್ತ್ಯರ ದರ್ಶನ, ಅವರಿಂದ ದಿವ್ಯಧನುಸ್ಸಿನ ಸ್ವೀಕಾರ, ಶೂರ್ಪಣಖಿಯೊಡನೆ ಸಂವಾದ, ಅವಳನ್ನು ವಿರೂಪಗೊಳಿಸಿದುದು, ಖರ ತ್ರಿಶಿರರ ವಧೆ, ರಾವಣನ ಎದ್ದುಬರುವಿಕೆ, ಮಾರೀಚನ ವಧೆ, ವೈದೇಹಿಯ ಅಪಹರಣ, ರಾಘವನ ವಿಲಾಪ, ಗೃಧ್ರರಾಜ ಜಟಾಯುವಿನ ಮರಣ, ಕಬಂಧದರ್ಶನ, ಪಂಪೆಯ ದರ್ಶನ, ಶಬರಿಯ ದರ್ಶನ, ಫಲಮೂಲಗಳ ಸೇವನೆ, ಪಂಪಾತೀರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಲಾಪ, ಹನುಮಂತನ ದರ್ಶನ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಹರಣಮ್’ (ಅಪಹರಣ) ಎಂಬ ಒಂದು ಪದವೇ ಇಡೀ ಕಥೆಯ ಕೇಂದ್ರ; ಅದಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲಿನದೆಲ್ಲ ಶಾಂತ, ಅದರ ಅನಂತರದ್ದೆಲ್ಲ ಸಂಘರ್ಷಮಯ. ಅಲ್ಲದೆ ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮತ್ತೆ ಒಂದು ಸಂಧಿಸ್ಥಾನ — ಅದರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಶಬರಿ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದ ಕೊನೆಯ ಪ್ರಸಂಗ, ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಹನುಮದ್ದರ್ಶನದಿಂದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಇಲ್ಲಿ ತಪಸ್ವಿಗಳ ದರ್ಶನಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಶರಭಂಗ, ಸುತೀಕ್ಷ್ಣ, ಅನಸೂಯೆ, ಅಗಸ್ತ್ಯ. ವನವಾಸವು ಕೇವಲ ದುಃಖವಲ್ಲ, ತಪಸ್ವಿಗಳ ಸತ್ಸಂಗವೂ ಹೌದು.

ಬಳಿಕ ಋಷ್ಯಮೂಕಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೋದುದು, ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ಸಮಾಗಮ, ಪರಸ್ಪರ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಿದುದು, ಸಖ್ಯಸ್ಥಾಪನೆ, ವಾಲಿ–ಸುಗ್ರೀವರ ಕಾಳಗ, ವಾಲಿಯ ಸಂಹಾರ, ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿದುದು, ತಾರೆಯ ವಿಲಾಪ, ಸಮಯ ಅಂದರೆ ಸೀತಾನ್ವೇಷಣೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಒಪ್ಪಂದ, ಮಳೆಗಾಲದ ರಾತ್ರಿಗಳಲ್ಲಿ ನಿವಾಸ, ರಾಘವಸಿಂಹನ ಕೋಪ, ಸೈನ್ಯಗಳ ಸಂಗ್ರಹ, ದಿಕ್ಕುದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ವಾನರರನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದುದು, ಭೂಮಿಯ ಸ್ವರೂಪದ ನಿರೂಪಣೆ, ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಉಂಗುರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟುದು, ಋಕ್ಷಬಿಲದ ದರ್ಶನ, ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶ, ಸಂಪಾತಿಯ ದರ್ಶನ. ಈ ಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮೈತ್ರಿಯೇ ಪ್ರಧಾನ. ಒಬ್ಬಂಟಿಯಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಗೆಲ್ಲಬಲ್ಲವನೂ ಸಹಾಯಕರನ್ನು ಅಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದರಿಂದ ಲೋಕವ್ಯವಹಾರದ ಮರ್ಯಾದೆ ರಕ್ಷಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ‘ಕೋಪಂ ರಾಘವಸಿಂಹಸ್ಯ’ (ರಾಘವಸಿಂಹನ ಕೋಪ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ಸದಾ ಶಾಂತನಲ್ಲ; ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮುರಿದಾಗ ಅವನು ಕೋಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದೂ ಉಂಟು ಎಂಬುದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ‘ಪೃಥಿವ್ಯಾಶ್ಚ ನಿವೇದನಮ್’ (ಭೂಮಿಯ ನಿರೂಪಣೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಈ ಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಭೂಗೋಳವರ್ಣನೆಯೂ ಇದೆ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಸುಗ್ರೀವನು ವಾನರರಿಗೆ ಇಡೀ ಭೂಮಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅನಂತರ ಹನುಮಂತನ ಚರಿತೆ — ಮಹೇಂದ್ರಪರ್ವತವನ್ನು ಏರಿದುದು, ಸಾಗರವನ್ನು ಹಾರಿದುದು, ಸಮುದ್ರನ ಮಾತಿನಂತೆ ಮೈನಾಕನ ದರ್ಶನ, ರಾಕ್ಷಸಿಯನ್ನು ಬೆದರಿಸಿದುದು, ನೆರಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುವ ಸಿಂಹಿಕೆಯ ಸಂಹಾರ, ಲಂಕೆಯ ಮತ್ತು ಮಲಯಪರ್ವತದ ದರ್ಶನ, ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಲಂಕಾಪ್ರವೇಶ, ಒಬ್ಬಂಟಿಯಾಗಿ ಕರ್ತವ್ಯದ ಚಿಂತನೆ, ಪಾನಶಾಲೆಗೆ ಹೋದುದು, ಅಂತಃಪುರದ ದರ್ಶನ, ರಾವಣನ ದರ್ಶನ, ಪುಷ್ಪಕದ ದರ್ಶನ, ಅಶೋಕವನದತ್ತ ಸಾಗಿದುದು, ಸೀತೆಯ ದರ್ಶನ, ಗುರುತಿನ ಉಂಗುರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟುದು, ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಮಾತುಕತೆ, ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಬೆದರಿಕೆ, ತ್ರಿಜಟೆಯ ಸ್ವಪ್ನದರ್ಶನ, ಸೀತೆ ಚೂಡಾಮಣಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟುದು, ಮರಗಳನ್ನು ಮುರಿದುದು, ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಓಟ, ಕಿಂಕರರ ಸಂಹಾರ, ವಾಯುಪುತ್ರನ ಸೆರೆ, ಲಂಕಾದಹನ, ಗರ್ಜನೆ, ಮತ್ತೆ ಹಾರಿ ಹಿಂದಿರುಗಿದುದು, ಮಧುವನದ ಜೇನನ್ನು ಕಬಳಿಸಿದುದು. ಒಬ್ಬ ವಾನರನ ಚರಿತೆಯನ್ನು ಏಳು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಈ ಇಡೀ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟು ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ಬೇರೆ ಯಾರಿಗೂ ಕೊಟ್ಟಿಲ್ಲ. ಈ ಕಾಂಡ ‘ಸುಂದರ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಏಕೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಇದರಿಂದಲೇ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಏಕಸ್ಯಾಪಿ ವಿಚಿಂತನಮ್’ (ಒಬ್ಬಂಟಿಯ ಚಿಂತನೆ) ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಏಕಾಕಿತನದ ಗೌರವ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿತವಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ‘ಗ್ರಹಣಂ ವಾಯುಸೂನೋಃ’ (ವಾಯುಪುತ್ರನ ಸೆರೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಬಂಧನವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಲಂಕೆಯನ್ನು ಸುಟ್ಟರೂ ಅಕ್ಷತನಾಗಿ ಉಳಿದವನು ಅದಕ್ಕೆ ಮುನ್ನ ಬಂಧಿತನಾಗಿದ್ದನು. ಸೋಲೂ ಕಥೆಯ ಅಂಗ. ಅಲ್ಲದೆ ‘ಅಭಿಜ್ಞಾನಪ್ರದಾನ’ ಮತ್ತು ‘ಮಣಿಪ್ರದಾನ’ ಎಂಬ ಎರಡು ಗುರುತುಗಳ ಕೊಡುಕೊಳ್ಳುವಿಕೆ — ಒಂದು ರಾಮನಿಂದ ಸೀತೆಗೆ, ಇನ್ನೊಂದು ಸೀತೆಯಿಂದ ರಾಮನಿಗೆ. ಇದರಿಂದ ವಿರಹಿಗಳಿಬ್ಬರ ನಡುವೆ ಸೇತುವೆ ಕಟ್ಟಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

ಬಳಿಕ ರಾಘವನಿಗೆ ಆಶ್ವಾಸನೆ, ಚೂಡಾಮಣಿಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಿದುದು, ಸಮುದ್ರನೊಡನೆ ಸಮಾಗಮ, ನಳನಿಂದ ಸೇತುವೆಯ ನಿರ್ಮಾಣ, ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಿದುದು, ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಲಂಕೆಯ ಮುತ್ತಿಗೆ, ವಿಭೀಷಣನೊಡನೆ ಸಂಪರ್ಕ, ಅವನು ರಾವಣವಧೆಯ ಉಪಾಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದುದು, ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಸಂಹಾರ, ಮೇಘನಾದನ ವಧೆ, ರಾವಣನ ವಿನಾಶ, ಶತ್ರುವಿನ ಪುರದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿ, ವಿಭೀಷಣನ ಅಭಿಷೇಕ, ಪುಷ್ಪಕದ ದರ್ಶನ, ಅಯೋಧ್ಯೆಯತ್ತ ಪ್ರಯಾಣ, ಭರದ್ವಾಜರೊಡನೆ ಸಮಾಗಮ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಸೀತಾವಾಪ್ತಿಮರೇಃ ಪುರೇ’ (ಶತ್ರುವಿನ ಪುರದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿ) ಎಂಬ ಪದ ಸ್ಮರಣೀಯ — ಯುದ್ಧದ ಫಲ ರಾಜ್ಯವಲ್ಲ, ಸೀತೆಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೇ. ಅಲ್ಲದೆ ಸುಂದರಕಾಂಡಕ್ಕೆ ಕೊಟ್ಟಷ್ಟು ಶ್ಲೋಕಗಳಿಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಯುದ್ಧಕಾಂಡಕ್ಕೆ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ — ಸಂಗ್ರಾಮ ಎಷ್ಟೇ ಮಹತ್ತಾದುದಾಗಿರಲಿ, ಕವಿಯ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಅನ್ವೇಷಣೆಯೇ ಪ್ರಧಾನ. ಅಲ್ಲದೆ ‘ನಲಸೇತೋಶ್ಚ ಬಂಧನಮ್’ (ನಳನ ಸೇತುವೆಯ ನಿರ್ಮಾಣ) ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಶಿಲ್ಪಿಯಾದ ನಳನ ಹೆಸರು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಸೇತುವೆ ಅವನ ಕೀರ್ತಿ, ಕೇವಲ ಸಾಧನವಲ್ಲ.

ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಾಯುಪುತ್ರನನ್ನು ದೂತನಾಗಿ ಕಳುಹಿಸಿದುದು, ಭರತನೊಡನೆ ಸಮಾಗಮ, ರಾಮಾಭಿಷೇಕದ ಮಹೋತ್ಸವ, ಎಲ್ಲ ಸೈನ್ಯವನ್ನೂ ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟುದು, ತನ್ನ ರಾಷ್ಟ್ರವನ್ನು ಸಂತೋಷಗೊಳಿಸಿದುದು, ವೈದೇಹಿಯ ಪರಿತ್ಯಾಗ — ಇವುಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕವು ಆರು ಪಾದಗಳುಳ್ಳದ್ದು — ಸಾಮಾನ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು; ಇಲ್ಲೇ ಕಥೆಯ ಅಂತಿಮ ಭಾಗ ಸಂಗ್ರಹಗೊಂಡಿದೆ. ಬಳಿಕ ಕವಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಈ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಮುಂದೆ ನಡೆಯಲಿರುವ ಏನೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಪೂಜ್ಯ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಋಷಿಗಳು ಉತ್ತರ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ರಚಿಸಿದರು. ಇದರಿಂದ ಉತ್ತರಕಾಂಡದ ಸ್ಥಾನ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ‘ಅನಾಗತಮ್’ (ಇನ್ನೂ ಬಾರದುದು, ಭವಿಷ್ಯತ್ತು) ಎಂಬ ಪದ ಮನನೀಯ — ಭೂತಕಾಲವನ್ನು ಕಂಡವನು ಭವಿಷ್ಯತ್ತನ್ನೂ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ; ಯೋಗದೃಷ್ಟಿಗೆ ಕಾಲದ ನಿಯಮ ಅಡ್ಡಿಯಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗವು ಇಡೀ ಕಾವ್ಯದ ವಿಷಯಸೂಚಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಮೊದಲ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಾರದರು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಿದರು, ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳು ಸ್ವತಃ ಕಂಡರು, ಮುಂದೆ ನೂರಾರು ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೇಳಿದುದು, ಕಂಡುದು, ಹಾಡಿದುದು — ಈ ಮೂರು ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳಿಂದ ಆದಿಕಾವ್ಯ ಪ್ರವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕಥೆಯನ್ನೂ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಿಲ್ಲ; ಆದರೂ ಓದುವವನ ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ ಇಡೀ ರಾಮಾಯಣ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸೂಚೀಕಲೆಯೇ ಕವಿಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ. ಬೀಜದಲ್ಲಿ ಮರವಿರುವಂತೆ ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಆರು ಕಾಂಡಗಳೂ ಉತ್ತರಕಾಂಡವೂ ಅಡಗಿವೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे तृतीयः सर्गः॥ ३॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ