ಸರ್ಗ
ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಉದಯ
ಕ್ರೌಂಚವಧೆ, ಶೋಕವು ಶ್ಲೋಕವಾದುದು ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮನ ಆದೇಶ
ನಾರದರು ಹೇಳಿದ ಆ ಸಂಕ್ಷೇಪ ರಾಮಾಯಣರೂಪವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಕುಶಲರೂ ಧರ್ಮಾತ್ಮರೂ ಆದ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳು ಶಿಷ್ಯರೊಡನೆ ಸೇರಿ ಆ ಮಹಾಮುನಿ ನಾರದರನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದರು. ಯಥಾವಿಧಿಯಾಗಿ ಸತ್ಕೃತರಾದ ದೇವರ್ಷಿ ನಾರದರು ಅವರಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಂಡು, ಅವರ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು, ಆಕಾಶಮಾರ್ಗದಿಂದ ದೇವಲೋಕಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ವಿಷಯ ಗಮನಾರ್ಹ — ಮೊದಲ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದ ಕಥೆ ಇಲ್ಲಿ ಕೇಳುಗನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಬೀಜದಂತೆ ಅಡಗಿ ನಿಂತಿದೆ. ಗುರು ಮಾತನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಹೊರಟುಹೋಗುತ್ತಾನೆ; ಶಿಷ್ಯನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಆ ಮಾತು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಸರ್ಗದ ಇಡೀ ಕಥೆಯು ಅದೇ ಬೀಜದ ಮೊಳಕೆಯೊಡೆಯುವಿಕೆ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ತರಾತುರಿಯಿಂದ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಮೊದಲು ಪೂಜೆ, ಅನಂತರ ಬೀಳ್ಕೊಡುಗೆ, ಬಳಿಕ ಏಕಾಂತ — ಹೀಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕವಿಯ ಚಿತ್ತವು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳು ಶಿಷ್ಯಸಮೇತರಾಗಿದ್ದರು ಎಂಬುದೂ ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಗುರುವಿನಿಂದ ಪಡೆದ ಜ್ಞಾನವು ಶಿಷ್ಯಪರಂಪರೆಯ ಮೂಲಕವೇ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ.
ನಾರದರು ದೇವಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋದ ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲೇ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳು ಗಂಗೆಯಿಂದ ಅನತಿದೂರದಲ್ಲಿ ಹರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ತಮಸಾನದಿಯ ತೀರಕ್ಕೆ ಹೋದರು. ಆ ತೀರವನ್ನು ತಲುಪಿ, ಕೆಸರಿಲ್ಲದ ನಿರ್ಮಲವಾದ ತೀರ್ಥವನ್ನು ಕಂಡು, ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿದ್ದ ಶಿಷ್ಯ ಭರದ್ವಾಜನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು — ಭರದ್ವಾಜ, ನೋಡು, ಈ ತೀರ್ಥ ಕೆಸರಿಲ್ಲದುದು, ರಮಣೀಯವಾದುದು; ಇದರ ನೀರು ಸತ್ಪುರುಷನ ಮನಸ್ಸಿನಂತೆ ಪ್ರಸನ್ನವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಉಪಮೆ ಅತ್ಯಂತ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ. ನೀರಿನ ಸ್ವಚ್ಛತೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲು ಕವಿ ಸತ್ಪುರುಷನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಉಪಮಾನವಾಗಿ ಆರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಕವಿ ಯಾವ ಉಪಮಾನದಿಂದ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆಯೋ ಅದರಿಂದಲೇ ಅವನ ದೃಷ್ಟಿ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಯಾರ ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಲತೆ ನೆಲೆಸಿದೆಯೋ ಅವನೇ ಹೊರಗಿನ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಲತೆಯನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಶ್ಲೋಕವು ಮುಂದೆ ಬರಲಿರುವ ಕರುಣರಸಕ್ಕೆ ಹಿನ್ನೆಲೆಯನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತದೆ — ಎಲ್ಲಿ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯಿರುವುದೋ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಆಘಾತ ಇನ್ನಷ್ಟು ತೀವ್ರವಾಗುತ್ತದೆ. ತಮಸೆಯು ಜಾಹ್ನವಿಯಿಂದ ಅನತಿದೂರದಲ್ಲಿ ಹರಿಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರಿಂದ ಕವಿ ಸ್ಥಳವನ್ನು ನಿಶ್ಚಿತಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಜನ್ಮಭೂಮಿ ಕಲ್ಪಿತವಾದುದಲ್ಲ, ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ನೆಲ.
ಮುನಿಗಳು ಶಿಷ್ಯನಿಗೆ ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ — ಮಗೂ, ಕಲಶವನ್ನು ಇಲ್ಲಿಯೇ ಇಡು, ನನಗೆ ನಾರುಮಡಿಯನ್ನು ಕೊಡು; ಈ ಉತ್ತಮವಾದ ತಮಸಾತೀರ್ಥದಲ್ಲೇ ನಾನು ಸ್ನಾನ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ಮಹಾತ್ಮರಾದ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ನಿಯತವ್ರತನಾದ ಭರದ್ವಾಜನು ಗುರುಗಳಿಗೆ ನಾರುಮಡಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ಜಿತೇಂದ್ರಿಯರಾದ ಮುನಿಗಳು ಶಿಷ್ಯನ ಕೈಯಿಂದ ನಾರುಮಡಿಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು, ಆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹರಡಿಕೊಂಡಿದ್ದ ವಿಶಾಲವಾದ ಕಾಡನ್ನು ಸುತ್ತಲೂ ನೋಡುತ್ತ ಅಡ್ಡಾಡಿದರು. ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕಾವ್ಯದ ಜನ್ಮಕ್ಷಣದ ಪೂರ್ವರಂಗವು ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವಿಶೇಷ ಘಟನೆಯಿಲ್ಲ; ಸ್ನಾನಕ್ಕೆಂದು ಬಂದ ಮುನಿ, ಪ್ರಸನ್ನವಾದ ನೀರು, ವಿಶಾಲವಾದ ಕಾಡು — ಇಷ್ಟೇ. ಮಹತ್ತಾದ ಘಟನೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಶಾಂತವಾದ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಸದ್ದಿಲ್ಲದೆ ಸಮೀಪಿಸುತ್ತದೆ. ಶಿಷ್ಯನ ವಿನಯವೂ ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅವನು ಪ್ರಶ್ನೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ತಡಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಗುರುವಿನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ ಅಷ್ಟೆ. ನಾರುಮಡಿಯನ್ನು ಕೊಡುವುದು ಸಣ್ಣ ಕೆಲಸ; ಆದರೆ ಅದರಿಂದ ಶಿಷ್ಯನ ನಿಯತತೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ; ಸಣ್ಣ ಕೆಲಸದಲ್ಲೇ ಶೀಲ ಕಾಣುತ್ತದೆ.
ಅವರ ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ಒಂದನ್ನೊಂದು ಎಂದಿಗೂ ಅಗಲದ ಕ್ರೌಂಚಪಕ್ಷಿಗಳ ಜೋಡಿಯೊಂದು ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿತ್ತು; ಅವುಗಳ ಮಧುರವಾದ ಕೂಗು ಕೇಳಿಬರುತ್ತಿತ್ತು. ಪೂಜ್ಯರಾದ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳು ಅದನ್ನು ಕಂಡರು. ಅದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ, ಪಾಪವನ್ನೇ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದ, ಸಕಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಬಗೆಗೂ ವೈರದ ನೆಲೆಯಾಗಿದ್ದ ಒಬ್ಬ ಬೇಡನು ಮುನಿಗಳು ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ ಆ ಜೋಡಿಯಿಂದ ಗಂಡು ಕ್ರೌಂಚವನ್ನು ಹೊಡೆದುರುಳಿಸಿದನು. ರಕ್ತದಿಂದ ಮೈಯೆಲ್ಲ ತೋಯ್ದ ಆ ಪಕ್ಷಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದು ಒದ್ದಾಡತೊಡಗಿತು. ಗಂಡನು ಹತನಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ಅವನ ಸಂಗಾತಿ ಕರುಣಾಜನಕವಾಗಿ ಕೂಗಿತು. ಕೆಂಬಣ್ಣದ ತಲೆಯುಳ್ಳ, ಮದಿಸಿದ, ಸದಾ ಜೊತೆಗಿರುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಗರಿಗಳ ಗಂಡನಿಂದ ಅಗಲಿದ ಅವಳು ವಿಲಪಿಸಿದಳು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಹೆಣ್ಣು ಕ್ರೌಂಚದ ಶೋಕವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವಳ ಶೋಕದಿಂದಲೇ ಕಾವ್ಯದ ಜನ್ಮವಾಗಲಿದೆ. ಬೇಡನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳು ಮನನೀಯ — ಪಾಪನಿಶ್ಚಯ (ಪಾಪವನ್ನೇ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದವನು) ಮತ್ತು ವೈರನಿಲಯ (ವೈರದ ನೆಲೆ). ಅವನಿಗೆ ಹಸಿವು ಕಾರಣವಲ್ಲ, ಭಯವೂ ಅಲ್ಲ; ಕೇವಲ ವೈರವೇ ಅವನ ನೆಲೆ. ಮಿಥುನ ಎಂಬ ಪದವು ಇಬ್ಬರ ಅಭೇದವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಒಬ್ಬನ ವಧೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಇಬ್ಬರ ವಧೆಯೇ.
ಬೇಡನಿಂದ ಹೊಡೆದುರುಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಪಕ್ಷಿಯನ್ನು ಆ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಧರ್ಮಾತ್ಮರಾದ ಋಷಿಗಳ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಕಾರುಣ್ಯ ಉಕ್ಕಿತು. ಸ್ವಭಾವತಃ ಕರುಣೆಯನ್ನು ಅರಿಯುವ ಆ ಮುನಿಗಳು ಇದು ಅಧರ್ಮ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ, ರೋದಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಹೆಣ್ಣು ಕ್ರೌಂಚವನ್ನು ನೋಡಿ, ಈ ಮಾತನ್ನು ನುಡಿದರು — ಮಾ ನಿಷಾದ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಂ ತ್ವಮಗಮಃ ಶಾಶ್ವತೀಃ ಸಮಾಃ, ಯತ್ ಕ್ರೌಂಚಮಿಥುನಾದೇಕಮವಧೀಃ ಕಾಮಮೋಹಿತಮ್. ಇದರ ಅರ್ಥ — ಎಲೈ ನಿಷಾದ, ಕಾಮದಿಂದ ಮೋಹಿತವಾಗಿದ್ದ ಕ್ರೌಂಚಜೋಡಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನು ನೀನು ಕೊಂದುದರಿಂದ, ಶಾಶ್ವತವಾದ ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ನೀನು ನೆಲೆಯನ್ನು ಕಾಣದೆ ಹೋಗು. ಇದೇ ಸಂಸ್ಕೃತ ವಾಙ್ಮಯದ ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕರೂಪವಾದ ಮಾತು. ಶಾಪದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದ ವಾಣಿ ತಾನಾಗಿಯೇ ಛಂದೋಬದ್ಧವಾಯಿತು — ಶೋಕವು ಶ್ಲೋಕವಾಯಿತು. ಇದೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರ, ಇಡೀ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಉತ್ಪತ್ತಿಸ್ಥಾನ. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮುನಿಗಳು ಕಾವ್ಯ ರಚಿಸಬೇಕೆಂದು ಬಯಸಿರಲಿಲ್ಲ; ಕರುಣೆಯೇ ಅವರ ಬಾಯಿಂದ ಛಂದಸ್ಸನ್ನು ರಚಿಸಿತು. ಬೇಡದೆಯೇ ಉತ್ತಮ ಕಾವ್ಯ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ ಎಂದು ಆಲಂಕಾರಿಕರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ವಿಚಾರಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವರಿಗೆ ಚಿಂತೆಯಾಯಿತು — ಈ ಪಕ್ಷಿಯ ಶೋಕದಿಂದ ಆರ್ತನಾದ ನಾನು ಇದೇನನ್ನು ನುಡಿದುಬಿಟ್ಟೆ? ಹೀಗೆ ಚಿಂತಿಸುತ್ತ ಆ ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞರೂ ಮತಿವಂತರೂ ಆದ ಮುನಿಗಳು ಒಂದು ನಿರ್ಣಯಕ್ಕೆ ಬಂದು ಶಿಷ್ಯನಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರು — ನಾಲ್ಕು ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಬದ್ಧವಾದ, ಪ್ರತಿಪಾದದಲ್ಲೂ ಸಮಾನ ಅಕ್ಷರಗಳುಳ್ಳ, ತಂತಿವಾದ್ಯದ ಲಯಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಸಿ ಹಾಡಬಹುದಾದ, ಶೋಕಾರ್ತನಾದ ನನ್ನ ಬಾಯಿಂದ ಹೊರಟ ಇದು ಶ್ಲೋಕವೆಂದೇ ಆಗಲಿ, ಬೇರೆಯಲ್ಲ. ಗುರುಗಳ ಆ ಅನುತ್ತಮವಾದ ಮಾತನ್ನು ಶಿಷ್ಯನು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು; ಅದರಿಂದ ಮುನಿಗಳೂ ಸಂತುಷ್ಟರಾದರು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಸ್ವತಃ ಛಂದಸ್ಸಿನ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಪಾದಬದ್ಧತೆ, ಅಕ್ಷರಸಾಮ್ಯ, ಲಯಾನುಗುಣತೆ. ಇದರಿಂದ ಕಾವ್ಯವು ಕೇವಲ ಭಾವವಲ್ಲ, ನಿಯಮಬದ್ಧವಾದ ಭಾವ ಎಂಬುದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಶಿಷ್ಯನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದುದೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಒಬ್ಬನು ಹೇಳಿದುದನ್ನು ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ಗ್ರಹಿಸಿದನು; ಹೀಗೆಯೇ ಪರಂಪರೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಶೋಕ ಎಂಬ ಪದಕ್ಕೂ ಶ್ಲೋಕ ಎಂಬ ಪದಕ್ಕೂ ಇರುವ ಸಾಮ್ಯವೂ ಕವಿಯ ಉದ್ದೇಶದಲ್ಲಿದೆ — ಅಕ್ಷರಗಳ ಸ್ವಲ್ಪ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಮಾತ್ರದಿಂದ ಶೋಕವು ಶ್ಲೋಕವಾಗುತ್ತದೆ.
ಅನಂತರ ಅವರು ಆ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಯಥಾವಿಧಿಯಾಗಿ ಸ್ನಾನಮಾಡಿ, ಅದೇ ವಿಷಯವನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದರು. ವಿನೀತನೂ ಬಹುಶ್ರುತನೂ ಆದ ಶಿಷ್ಯ ಭರದ್ವಾಜನು ತುಂಬಿದ ಕಲಶವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಗುರುಗಳ ಹಿಂದೆ ನಡೆದನು. ಧರ್ಮವನ್ನು ಬಲ್ಲ ಮುನಿಗಳು ಶಿಷ್ಯನೊಡನೆ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಕುಳಿತು ಬೇರೆ ವಿಷಯಗಳನ್ನೂ ಮಾತನಾಡಿದರು; ಆದರೆ ಅವರ ಧ್ಯಾನವೆಲ್ಲ ಆ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲೇ ನೆಟ್ಟಿತ್ತು. ಆಗ ಲೋಕಕರ್ತನೂ ಸ್ವಯಂಪ್ರಭುವೂ ಚತುರ್ಮುಖನೂ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಆದ ಬ್ರಹ್ಮದೇವನು ಆ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನು ಕಾಣಲು ತಾನೇ ಬಂದನು. ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳು ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಥಟ್ಟನೆ ಎದ್ದು, ಮಾತನ್ನು ಸಂಯಮಿಸಿ, ಕೈಮುಗಿದು, ಶುಚಿರ್ಭೂತರಾಗಿ, ಪರಮ ವಿಸ್ಮಯದಿಂದ ನಿಂತರು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಕರೆಯಲಾಗಿಲ್ಲ, ಅವನೇ ಬರುತ್ತಾನೆ. ಎಲ್ಲಿ ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಏನಾದರೂ ಹೊಸದು ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆಯೋ ಅಲ್ಲಿಗೆ ದೈವವೂ ತಾನಾಗಿಯೇ ಸಮೀಪಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಕವಿಯ ಆಶಯ. ಬೇರೆ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಯಾರ ಧ್ಯಾನ ಒಂದೇ ಕಡೆ ನೆಲೆಸಿರುತ್ತದೆಯೋ, ಅವರ ಆ ಏಕಾಗ್ರತೆಯೇ ಮುಂದೆ ಬರಲಿರುವ ಮಹಾಕಾವ್ಯದ ಮೂಲ.
ಅವರು ಪಾದ್ಯ, ಅರ್ಘ್ಯ, ಆಸನ, ವಂದನೆಗಳಿಂದ ಆ ದೇವನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ, ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿದರು. ಭಗವಾನ್ ಬ್ರಹ್ಮನು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿ ಅರ್ಚಿತವಾದ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಋಷಿಗಳಿಗೂ ಆಸನವನ್ನು ತೋರಿಸಿದನು. ಬ್ರಹ್ಮನ ಅನುಮತಿಯಿಂದ ಅವರೂ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತರು. ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಲೋಕಪಿತಾಮಹನೇ ಎದುರು ಕುಳಿತಿದ್ದರೂ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳ ಮನಸ್ಸು ಅಲ್ಲಿಗೇ ಹೋಗಿತ್ತು; ಅವರು ಧ್ಯಾನಮಗ್ನರಾಗಿ ಹೀಗೆ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿದ್ದರು — ವೈರವನ್ನೇ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದಿದ್ದ ಆ ಪಾಪಾತ್ಮನು ಎಂತಹ ಕ್ರೂರಕೃತ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದನು! ಅಂತಹ ಮಧುರವಾಗಿ ಕೂಗುತ್ತಿದ್ದ ಕ್ರೌಂಚವನ್ನು ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ಕೊಂದನಲ್ಲ! ಶೋಕಿಸುತ್ತಲೇ ಅವರು ಹೆಣ್ಣು ಕ್ರೌಂಚವನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಆ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಹಾಡಿದರು. ಬ್ರಹ್ಮನ ಸಮಕ್ಷಮದಲ್ಲೂ ಶೋಕ ತೊಲಗಲಿಲ್ಲ. ಈ ಕರುಣೆಯೇ ಕವಿಯ ಲಕ್ಷಣ — ಯಾರ ಹೃದಯವು ಪರರ ದುಃಖದಿಂದ ಸ್ಪರ್ಶಿತವಾಗುತ್ತದೆಯೋ ಅವನೇ ಕಾವ್ಯ ರಚಿಸಲು ಅರ್ಹನು. ಪೂಜೆಯ ಕ್ರಮವೂ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯವಾದುದು — ಪಾದ್ಯ, ಅರ್ಘ್ಯ, ಆಸನ, ವಂದನೆ, ಬಳಿಕ ಕುಶಲಪ್ರಶ್ನೆ; ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರದ ಪ್ರಾಚೀನ ವಿಧಿ ಇದೇ.
ಮತ್ತೆ ಅವರು ಅಂತರ್ಮುಖರಾಗಿ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದರು. ಆಗ ಬ್ರಹ್ಮನು ನಗುತ್ತ ಆ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ನೀವು ರಚಿಸಿದುದು ಶ್ಲೋಕವೇ; ಈ ಬಗ್ಗೆ ವಿಚಾರ ಮಾಡಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳೇ, ನನ್ನ ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದಲೇ ಈ ಸರಸ್ವತಿ ನಿಮ್ಮ ಬಾಯಿಂದ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದಳು. ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಎರಡು ವಿಷಯಗಳು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತವೆ. ಒಂದು — ಮುನಿಗಳ ಬಾಯಿಂದ ಹೊರಬಂದುದು ದೋಷರೂಪವಲ್ಲ, ಛಂದೋರೂಪ. ಎರಡು — ಆ ವಾಣಿ ಮಾನುಷವಲ್ಲ, ದೈವಿಕ. ಶೋಕದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಮಾತೂ ದೈವದ ಅನುಮೋದನೆ ಪಡೆದಾಗ ಕಾವ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಬ್ರಹ್ಮನ ನಗುವೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಮುನಿಗಳ ಸಂಶಯವು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅನಾವಶ್ಯಕವಾಗಿತ್ತು ಎಂಬುದನ್ನು ಅದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳಿಗೆ ನಾನು ಶಾಪವನ್ನು ನುಡಿದುಬಿಟ್ಟೆನೇ ಎಂಬ ಶಂಕೆಯಿತ್ತು; ಬ್ರಹ್ಮನಾದರೋ ಅದನ್ನು ಶಾಪರೂಪವಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸಲಿಲ್ಲ, ಸರಸ್ವತಿಯ ರೂಪವಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸಿದನು. ಒಂದೇ ಮಾತು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ದೃಷ್ಟಿಗಳಿಗೆ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ.
ಬಳಿಕ ಬ್ರಹ್ಮನು ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಋಷಿಶ್ರೇಷ್ಠರೇ, ನೀವು ರಾಮನ ಸಮಗ್ರ ಚರಿತೆಯನ್ನು ರಚಿಸಿರಿ. ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ಭಗವಂತನೂ ಧೀಮಂತನೂ ಧೀರನೂ ಆದ ರಾಮನ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ನಾರದರಿಂದ ನೀವು ಕೇಳಿದಂತೆಯೇ ಹೇಳಿರಿ. ಆ ಧೀಮಂತನಾದ ರಾಮನ ರಹಸ್ಯವಾದ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಟವಾದ ವೃತ್ತಾಂತ, ಸೌಮಿತ್ರಿಯೊಡನೆ ನಡೆದುದು, ರಾಕ್ಷಸರ ಸಮಸ್ತ ವೃತ್ತಾಂತ, ವೈದೇಹಿಯ ಪ್ರಕಟವಾದ ಅಥವಾ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ವೃತ್ತಾಂತ — ಇವೆಲ್ಲವೂ, ನಿಮಗೆ ತಿಳಿಯದಿರುವುದೂ, ನಿಮಗೆ ತಿಳಿದುಬರುವುದು. ಈ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮ ಮಾತು ಎಲ್ಲಿಯೂ ಅಸತ್ಯವಾಗದು. ಈ ವರದಾನವು ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ತ್ವದ್ದು — ಕವಿಗೆ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮಾಯಣವು ಕೇವಲ ಕಲ್ಪನೆಯಲ್ಲ, ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷದರ್ಶನ ಎಂದು ಪರಂಪರೆ ಭಾವಿಸುತ್ತದೆ. ರಹಸ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಾಶ ಎಂದು ಎರಡನ್ನೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಹೊರಗಿನ ಕರ್ಮವೂ ಒಳಗಿನ ಭಾವವೂ — ಎರಡೂ ಕವಿಯ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಗೋಚರ. ನಾರದರಿಂದ ಕೇಳಿದಂತೆ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದೊಡನೆ ಇರುವ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಕೇಳಿದ ಕಥೆಯನ್ನೇ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಬೇಕು.
ಮತ್ತೆ ಬ್ರಹ್ಮನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ರಾಮನ ಪುಣ್ಯವೂ ಮನೋಹರವೂ ಆದ ಕಥೆಯನ್ನು ಶ್ಲೋಕಬದ್ಧವಾಗಿ ರಚಿಸಿರಿ. ಈ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಬೆಟ್ಟಗಳೂ ನದಿಗಳೂ ನಿಂತಿರುವುವೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ರಾಮಾಯಣಕಥೆ ಪ್ರಚಾರದಲ್ಲಿರುವುದು. ನೀವು ರಚಿಸಿದ ರಾಮಕಥೆ ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಪ್ರಚಾರದಲ್ಲಿರುವುದೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ನೀವು ಮೇಲೆಯೂ ಕೆಳಗೆಯೂ ಇರುವ ನನ್ನ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವಿರಿ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಭಗವಾನ್ ಬ್ರಹ್ಮನು ಅಲ್ಲಿಯೇ ಅಂತರ್ಧಾನನಾದನು. ಆಗ ಶಿಷ್ಯರೊಡನೆ ಆ ಮುನಿಗಳು ವಿಸ್ಮಯಗೊಂಡರು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯ ಅಮರತ್ವವನ್ನು ಕಾವ್ಯದ ಆಯುಸ್ಸಿನಿಂದ ಅಳೆಯಲಾಗಿದೆ. ಪರ್ವತಗಳೂ ನದಿಗಳೂ ಸ್ಥಿರತೆಯ ಉಪಮಾನಗಳು; ಅವುಗಳೊಡನೆ ಕಾವ್ಯದ ಸ್ಥಿತಿಯೂ ಸಮಾನ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಕೃತಿಯಂತೆಯೇ ಶಾಶ್ವತವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಬ್ರಹ್ಮನ ಅಂತರ್ಧಾನವೂ ಸೂಚಕವಾದುದು — ಆದೇಶವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಾಯಿತು, ಇನ್ನು ಕಾರ್ಯ ಕವಿಯದೇ. ದೈವವು ದಾರಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಹೆಜ್ಜೆಯಿಡುವುದನ್ನು ಮನುಷ್ಯನೇ ಮಾಡಬೇಕು.
ಅವರ ಶಿಷ್ಯರೆಲ್ಲರೂ ಆ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹಾಡಿದರು; ಸಂತೋಷದಿಂದಲೂ ಅತಿಶಯ ವಿಸ್ಮಯದಿಂದಲೂ ಅವರು ಪರಸ್ಪರ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿಕೊಂಡರು — ಸಮಾನ ಅಕ್ಷರಗಳ ನಾಲ್ಕು ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಹಾಡಿದ ಆ ಶೋಕವು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಉಚ್ಚರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಶ್ಲೋಕವಾಯಿತು. ಆಗ ಭಾವಿತಾತ್ಮರಾದ ಮಹರ್ಷಿಗಳಿಗೆ ಈ ಸಂಕಲ್ಪ ಮೂಡಿತು — ಇಂತಹ ಶ್ಲೋಕಗಳಿಂದಲೇ ನಾನು ಸಮಗ್ರ ರಾಮಾಯಣ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತೇನೆ. ಬಳಿಕ ಕೀರ್ತಿವಂತರೂ ಉದಾರದೃಷ್ಟಿಯವರೂ ಆದ ಆ ಮುನಿಗಳು ಉದಾತ್ತವಾದ ವೃತ್ತ, ಅರ್ಥ, ಪದಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಮನೋಹರವಾದ, ಸಮಾನ ಅಕ್ಷರಗಳುಳ್ಳ ನೂರಾರು ಶ್ಲೋಕಗಳಿಂದ ಯಶಸ್ವಿಯಾದ ರಾಮನ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ರಚಿಸಿದರು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ಶ್ರೋತೃಗಳನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸಮಾಸ, ಸಂಧಿ, ಯೋಗಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಸಮವೂ ಮಧುರವೂ ಆದ ಅರ್ಥದಿಂದ ಒಡಗೂಡಿದ ವಾಕ್ಯಗಳಿಂದ ಬದ್ಧವಾದ, ಮುನಿಗಳು ರಚಿಸಿದ ರಘುವರನ ಚರಿತೆಯನ್ನೂ ದಶಗ್ರೀವನ ವಧೆಯನ್ನೂ ಆಲಿಸಿರಿ. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗವು ಶೋಕವು ಶ್ಲೋಕವಾದುದರಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಮಹಾಕಾವ್ಯದ ಸಂಕಲ್ಪದವರೆಗೆ ಸಾಗಿ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಶಿಷ್ಯರ ಗಾಯನದಿಂದ ಶ್ಲೋಕವು ಮೊದಲು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಚಾರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಕಾವ್ಯವು ಶ್ರೋತೃಗಳಿಂದಲೇ ಜೀವಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಇದರಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे द्वितीयः सर्गः॥ २॥