ಬಾಲಕಾಂಡ
ಸರ್ಗ
ಸಂಕ್ಷೇಪ ರಾಮಾಯಣ
ನಾರದ–ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಸಂವಾದ
ಹಿಂದೆ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಎಂಬ ತಪಸ್ವಿಗಳಾದ ಮುನಿಗಳಿದ್ದರು; ಅವರು ಸದಾ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿಯೂ ನಿರತರಾಗಿದ್ದರು. ಒಮ್ಮೆ ಅವರು ಮಾತಿನ ಮರ್ಮವನ್ನು ಬಲ್ಲವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಮುನಿಪುಂಗವ ನಾರದರನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದರು. ಅವರ ಪ್ರಶ್ನೆ ಹೀಗಿತ್ತು — ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಈಗ ಗುಣವಂತನಾದ ಪುರುಷನು ಯಾರು? ವೀರ್ಯವಂತನು ಯಾರು? ಧರ್ಮವನ್ನು ಬಲ್ಲವನು ಯಾರು? ಕೃತಜ್ಞನು ಯಾರು? ಸತ್ಯವನ್ನೇ ನುಡಿಯುವವನು ಯಾರು? ದೃಢವ್ರತನು ಯಾರು? ಮತ್ತೆ ಅವರು ಕೇಳಿದರು — ಸದಾಚಾರದಿಂದ ಕೂಡಿದವನು ಯಾರು? ಸಕಲ ಜೀವಿಗಳಿಗೂ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡುವವನು ಯಾರು? ವಿದ್ವಾಂಸನು ಯಾರು? ಸಮರ್ಥನು ಯಾರು? ಅದ್ವಿತೀಯನಾದ ಪ್ರಿಯದರ್ಶನನು, ಅಂದರೆ ಕಂಡವರೆಲ್ಲರಿಗೂ ಪ್ರಿಯನಾದವನು, ಯಾರು? ಅಲ್ಲದೆ — ಆತ್ಮವಂತನು ಯಾರು? ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಗೆದ್ದವನು ಯಾರು? ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳವನು ಯಾರು? ಅಸೂಯೆಯಿಲ್ಲದವನು ಯಾರು? ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೆ ರೋಷ ಉಕ್ಕಿದರೆ ದೇವತೆಗಳೂ ಭಯಪಡುತ್ತಾರೆ? ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಕೇಳಲು ನನಗೆ ಪರಮ ಕುತೂಹಲವಿದೆ; ಮಹರ್ಷಿಗಳೇ, ಇಂತಹ ಪುರುಷನನ್ನು ಅರಿಯಲು ನೀವೇ ಸಮರ್ಥರು — ಎಂದು ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳು ನುಡಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಮುನಿಗಳು ಹದಿನಾರು ಗುಣಗಳನ್ನು ಕುರಿತು ಕೇಳಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಗುಣಗಳು ಶೀಲ, ಶೌರ್ಯ, ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಲೋಕಸಂಬಂಧ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಹಂಚಿಹೋಗಿವೆ. ಅವರು ಕೇವಲ ಶೂರನನ್ನು ಕುರಿತು ಕೇಳಲಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ವಿದ್ವಾಂಸನನ್ನು ಕುರಿತೂ ಕೇಳಲಿಲ್ಲ; ಈ ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳ ಸಮುಚ್ಚಯ ಒಬ್ಬನೇ ಪುರುಷನಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಸಾಧ್ಯ ಎಂಬುದೇ ಮುನಿಗಳ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ. ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಂದಲೇ ಇಡೀ ರಾಮಾಯಣದ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಶ್ನೆ ಶುದ್ಧವಾಗಿದ್ದರೆ ಅದರ ಉತ್ತರವೂ ಶುದ್ಧವಾಗಿರುತ್ತದೆ — ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಕವಿ ಮೊದಲಿಗೇ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳ ತಪಸ್ವಿತ್ವವೂ, ಮಾತುಬಲ್ಲವರಲ್ಲಿ ನಾರದರ ಅಗ್ರಸ್ಥಾನವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ಸ್ವತಃ ತಪಸ್ವಿಯಾದವನೇ ಗುಣವಂತನನ್ನು ಅರಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಮಾತಿನ ಮರ್ಮ ಬಲ್ಲವನೇ ಅಂತಹ ಪುರುಷನನ್ನು ವರ್ಣಿಸಬಲ್ಲನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಕೇಳುವವರೂ ಉತ್ತರ ಕೊಡುವವರೂ ಇಬ್ಬರೂ ಯೋಗ್ಯರೇ. ಈ ಸಂಭಾಷಣೆಯೇ ಆದಿಕಾವ್ಯದ ಬೀಜ. ಆ ಹದಿನಾರು ಗುಣಗಳು ಇವು — ಗುಣವತ್ತ್ವ, ವೀರ್ಯ, ಧರ್ಮಜ್ಞತೆ, ಕೃತಜ್ಞತೆ, ಸತ್ಯವಾಕ್ಯತೆ, ದೃಢವ್ರತತೆ, ಸಚ್ಚಾರಿತ್ರ್ಯ, ಸರ್ವಭೂತಹಿತ, ವಿದ್ವತ್ತು, ಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ಪ್ರಿಯದರ್ಶನತೆ, ಆತ್ಮವತ್ತ್ವ, ಜಿತಕ್ರೋಧತೆ, ದ್ಯುತಿಮತ್ತ್ವ, ಅನಸೂಯತೆ, ಹಾಗೂ ರಣದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ಭಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ಶಕ್ತಿ.
ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನೂ ಬಲ್ಲ ನಾರದರು ಆ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಸಂತೋಷಗೊಂಡರು. ಅವರು ಹೀಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದರು — ಮುನಿಗಳೇ, ನೀವು ಹೇಳಿದ ಈ ಗುಣಗಳು ಅನೇಕ, ಅಷ್ಟೇ ದುರ್ಲಭ; ಒಬ್ಬನೇ ಪುರುಷನಲ್ಲಿ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಒಟ್ಟುಗೂಡುವುದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಾಣಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಈ ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಒಬ್ಬ ನರನಿದ್ದಾನೆ. ಅವನನ್ನು ನಾನು ತಿಳಿದು, ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿಚಾರಮಾಡಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ಕೇಳಿರಿ. ಬಳಿಕ ಅವರು ಹೇಳಿದರು — ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ವಂಶದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ರಾಮನೆಂಬ ಪುರುಷನು ಜನರಲ್ಲಿ ಕೇಳಿಬಂದವನು, ಪ್ರಸಿದ್ಧನು. ಈ ಉತ್ತರದಿಂದ ನಾರದರು ಕೇವಲ ಹೆಸರನ್ನಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಕುಲವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಗುಣಗಳ ಮೂಲಗಳಲ್ಲಿ ಕುಲದಿಂದ ಬರುವ ಶಿಕ್ಷಣವೂ ಒಂದು. ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶವು ಸತ್ಯಪರಾಯಣವಾದ ವಂಶ; ಅದೇ ವಂಶದಲ್ಲಿ ಸತ್ಯವ್ರತನಾದ ರಾಮನು ಜನಿಸಿದನು — ಈ ಹೊಂದಾಣಿಕೆ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾದುದು. ಈ ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರದಿಂದಲೇ ಸಂಕ್ಷೇಪ ರಾಮಾಯಣವು ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ನಾರದರು ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಂಡು ಏನನ್ನೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ತ್ರಿಕಾಲಜ್ಞರಾದ ಅವರು ಕಣ್ಣಾರೆ ಕಂಡಂತೆ ಬಲ್ಲರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಮಾತು ಪ್ರಮಾಣಭೂತವಾದುದು.
ನಾರದರು ರಾಮನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೀಗೆ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವನು ನಿಯತಾತ್ಮನು, ಮಹಾವೀರ್ಯನು, ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳವನು, ಧೈರ್ಯಶಾಲಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದವನು. ಅವನು ಬುದ್ಧಿವಂತನು, ನೀತಿವಂತನು, ವಾಗ್ಮಿ, ಶ್ರೀಮಂತನು, ಶತ್ರುನಾಶಕನು. ಅವನ ಶರೀರಲಕ್ಷಣಗಳೂ ಉತ್ತಮವಾದವು — ವಿಶಾಲವಾದ ಹೆಗಲುಗಳು, ಮಂಡಿಯವರೆಗೆ ಚಾಚಿದ ದೀರ್ಘವಾದ ತೋಳುಗಳು, ಶಂಖದಂತಹ ಕೊರಳು, ದೊಡ್ಡ ಗಲ್ಲ, ವಿಶಾಲವಾದ ಎದೆ, ದೊಡ್ಡ ಧನುಸ್ಸು, ಮಾಂಸದಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋದ ಕೊರಳೆಲುಬುಗಳು, ಸುಂದರವಾದ ತಲೆ, ಶುಭವಾದ ಹಣೆ, ಉತ್ತಮವಾದ ನಡಿಗೆ. ಅವನು ಸಮವಾದ ಎತ್ತರವುಳ್ಳವನು, ಅಂಗಗಳು ಸಮಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ವಿಭಾಗವಾದವನು, ನುಣುಪಾದ ಮೈಬಣ್ಣದವನು, ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿ, ತುಂಬಿದ ಎದೆಯವನು, ವಿಶಾಲನೇತ್ರನು, ಲಕ್ಷ್ಮೀವಂತನು, ಶುಭಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವನು. ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಅವನು ಧರ್ಮಜ್ಞನು, ಸತ್ಯಸಂಧನು, ಸದಾ ಪ್ರಜೆಗಳ ಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿರತನು, ಯಶಸ್ವಿ, ಜ್ಞಾನಸಂಪನ್ನನು, ಶುಚಿ, ಸಂಯಮಿ, ಸಮಾಧಿನಿಷ್ಠನು. ಅವನು ಪ್ರಜಾಪತಿಗೆ ಸಮಾನನು, ಪೋಷಕನು, ರಿಪುನಾಶಕನು, ಜೀವಲೋಕದ ರಕ್ಷಕನು, ಧರ್ಮದ ಪರಿರಕ್ಷಕನು. ಅವನು ವೇದಗಳನ್ನೂ ವೇದಾಂಗಗಳನ್ನೂ ತತ್ತ್ವತಃ ಬಲ್ಲನು, ಧನುರ್ವೇದದಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಣಾತನು, ಸರ್ವಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಅರ್ಥವನ್ನು ತಿಳಿದವನು, ಸ್ಮರಣಶಕ್ತಿಯೂ ಪ್ರತಿಭೆಯೂ ಉಳ್ಳವನು. ಅವನು ಸರ್ವಲೋಕಪ್ರಿಯನು, ಸಾಧು, ದೈನ್ಯವಿಲ್ಲದ ಮನಸ್ಸಿನವನು, ವಿಚಕ್ಷಣನು, ಎಲ್ಲರಲ್ಲಿಯೂ ಸಮದೃಷ್ಟಿಯುಳ್ಳವನು; ನದಿಗಳು ಸದಾ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಸೇರುವಂತೆ ಸಜ್ಜನರು ಸದಾ ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಬರುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದು — ನಾರದರು ಮೊದಲು ಗುಣಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ, ಅನಂತರ ರೂಪವನ್ನು, ಮತ್ತೆ ಗುಣಗಳನ್ನು. ಇದರಿಂದ ರೂಪವು ಗುಣಗಳಿಗೆ ಕೇವಲ ಆಶ್ರಯ, ಗುಣಗಳೇ ಪ್ರಧಾನ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳ ಹದಿನಾರು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೂ ನಾರದರು ಒಂದೇ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟರು — ರಾಮ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ಪದಗಳು ಮನನೀಯ — ಸತ್ಯಸಂಧ (ಸತ್ಯಕ್ಕೆ ಬದ್ಧನಾದವನು), ಧರ್ಮಸ್ಯ ಪರಿರಕ್ಷಿತಾ (ಧರ್ಮದ ರಕ್ಷಕ), ಜೀವಲೋಕಸ್ಯ ರಕ್ಷಿತಾ (ಜೀವಲೋಕದ ರಕ್ಷಕ). ಸತ್ಯವು ಅವನ ಸ್ವಭಾವ, ಧರ್ಮವು ಅವನ ಮಾರ್ಗ, ಲೋಕರಕ್ಷಣೆಯು ಅವನ ಪ್ರಯೋಜನ. ಈ ಮೂರರಲ್ಲಿ ಇಡೀ ರಾಮಚರಿತೆಯೇ ಅಡಕವಾಗಿದೆ. ಸಮುದ್ರವು ಹೇಗೆ ಗಂಭೀರವೂ ಚಲನರಹಿತವೂ ಆಗಿರುತ್ತದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ರಾಮನೂ ಗಾಂಭೀರ್ಯದಿಂದಲೂ ಧೈರ್ಯದಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದವನು ಎಂಬುದನ್ನು ಉಪಮೆಯಿಂದ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಒಮ್ಮೆ ರಾಜ ದಶರಥನು ಪ್ರಜೆಗಳ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸಿ, ಹಿರಿಯ ಮಗನೂ ಶ್ರೇಷ್ಠಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವನೂ ತನಗೆ ಪ್ರಿಯನೂ ಆದ ರಾಮನನ್ನು ಯುವರಾಜಪದವಿಗೆ ಅಭಿಷೇಕಿಸಲು ಇಚ್ಛಿಸಿದನು. ಅಭಿಷೇಕದ ಸಿದ್ಧತೆಗಳನ್ನು ಕಂಡು ಅವನ ಪತ್ನಿ ಕೈಕೇಯಿ, ಹಿಂದೆ ತನಗೆ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದ ಎರಡು ವರಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸಿ ಎರಡು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಬೇಡಿದಳು — ರಾಮನಿಗೆ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ವನವಾಸ, ಭರತನಿಗೆ ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕ. ಸತ್ಯವಚನಕ್ಕೆ ಬದ್ಧನಾಗಿ, ಧರ್ಮಪಾಶದಿಂದ ಕಟ್ಟುಬಿದ್ದ ರಾಜ ದಶರಥನು ಮನಸ್ಸಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ತನ್ನ ಪ್ರಿಯಪುತ್ರನನ್ನು ಕಾಡಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಿದನು. ರಾಮನಾದರೋ ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಶೋಕಿಸಲಿಲ್ಲ, ಕೋಪಿಸಲಿಲ್ಲ, ರಾಜ್ಯದ ಆಸೆಯಿಂದ ವಿವಾದಕ್ಕೂ ಇಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ತಂದೆಯ ಮಾತಿನ ನಿರ್ದೇಶದಂತೆ, ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನು ಮಾಡಲು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಮಾಡಿ, ಶಾಂತಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಅವನು ಕಾಡಿಗೆ ತೆರಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನಿಗೆ ಪಿತೃವಾಕ್ಯಪರಿಪಾಲನೆಯೇ ಪರಮಧರ್ಮ ಎಂಬುದು ತೋರಿಬಂದಿದೆ. ಈ ಪ್ರಸಂಗದಿಂದಲೇ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳು ಕೇಳಿದ್ದ ಧರ್ಮಜ್ಞತೆ, ಸತ್ಯವಾಕ್ಯತೆ, ದೃಢವ್ರತತೆ ಮೊದಲಾದ ಗುಣಗಳು ಕಥೆಯ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಟ್ಟುವಂತೆ ಪ್ರದರ್ಶಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದು ನಡತೆಯಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ — ಇದು ಕಾವ್ಯದ ರೀತಿ. ಕೈಕೇಯಿಯ ದೋಷವೂ ಕೇವಲ ಅವಳದಲ್ಲ; ಮಂಥರೆಯ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವಳ ಬುದ್ಧಿ ಕೆಟ್ಟಿತು. ಹೀಗೆ ಕಥೆಯ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ಸುಖದುಃಖಗಳ ಅನಿತ್ಯತೆ ತೋರಿಬರುತ್ತದೆ — ಒಂದು ದಿನ ಅಭಿಷೇಕ ನಿಶ್ಚಯವಾಯಿತು, ಅದೇ ದಿನ ವನವಾಸ ಆರಂಭವಾಯಿತು.
ಕಾಡಿಗೆ ಹೊರಟ ರಾಮನನ್ನು ಅವನ ಪ್ರಿಯ ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದನು. ಸ್ನೇಹದಿಂದಲೂ ವಿನಯದಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ ಅವನು ಸುಮಿತ್ರೆಯ ಆನಂದವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವವನಾಗಿದ್ದನು; ಅಣ್ಣನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ಇರಲಾರದವನು. ರಾಮನ ಪತ್ನಿ ಸೀತೆಯೂ — ಜನಕನ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದವಳು, ದೇವಮಾಯೆಯಿಂದ ನಿರ್ಮಿತಳಾದಂತೆ ಸುಂದರಿ, ಸರ್ವಲಕ್ಷಣಸಂಪನ್ನೆ, ನಾರಿಯರಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮಳು, ಪತಿಯನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುವವಳು — ರೋಹಿಣಿಯು ಚಂದ್ರನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವಂತೆ ರಾಮನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದಳು. ಪುರಜನರೂ ತಂದೆ ದಶರಥನೂ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿರಲು ರಾಮನು ಶೃಂಗವೇರಪುರದಲ್ಲಿ ಗಂಗಾತೀರವನ್ನು ತಲುಪಿ ನಿಷಾದರ ಒಡೆಯನಾದ ಗುಹನನ್ನು ಭೇಟಿಯಾದನು. ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ಸಾರಥಿ ಸುಮಂತ್ರನನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿದನು. ಬಳಿಕ ಆ ಮೂವರೂ ಕಾಡಿನಿಂದ ಕಾಡಿಗೆ ಸಾಗುತ್ತ, ಮಹಾನದಿಗಳನ್ನು ದಾಟಿ, ಭರದ್ವಾಜಮುನಿಗಳ ಸೂಚನೆಯಂತೆ ಚಿತ್ರಕೂಟಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಬಂದರು. ಅಲ್ಲಿ ರಮಣೀಯವಾದ ನಿವಾಸವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ದೇವಗಂಧರ್ವರಂತೆ ಆ ಮೂವರೂ ಸುಖವಾಗಿ ವಾಸಿಸಿದರು. ಹೀಗೆ ವನವಾಸವು ಕೇವಲ ಶೋಕರೂಪವಾಗದೆ ಧರ್ಮಕ್ಕೂ ಪ್ರೀತಿಗೂ ಆಶ್ರಯವಾಯಿತು. ಗುಹನು ನಿಷಾದನಾಗಿದ್ದರೂ ರಾಮನು ಅವನನ್ನು ಮಿತ್ರನನ್ನಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು. ಇದರಿಂದ ರಾಮನ ಸಮದೃಷ್ಟಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಅವನು ಜಾತಿಯನ್ನು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ, ಭಕ್ತಿಯನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ದೃಷ್ಟಿ ಮುಂದೆ ಶಬರಿ, ಹನುಮಂತ, ವಿಭೀಷಣರನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ.
ರಾಮನು ಚಿತ್ರಕೂಟಕ್ಕೆ ಹೋದ ಮೇಲೆ ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ಆತುರನಾದ ರಾಜ ದಶರಥನು ಮಗನನ್ನು ನೆನೆದು ವಿಲಪಿಸುತ್ತ ಪ್ರಾಣಬಿಟ್ಟು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದನು. ಅವನು ಮೃತನಾದ ಬಳಿಕ ವಸಿಷ್ಠರೇ ಮೊದಲಾದ ದ್ವಿಜರು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ವಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ನಿಯೋಜಿಸಿದರೂ ಮಹಾಬಲನಾದ ಭರತನು ಆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಯಸಲಿಲ್ಲ. ಅವನು ಸೈನ್ಯಸಮೇತನಾಗಿ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಿ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನನ್ನು ಒಲಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದನು — ಆರ್ಯ, ನೀನೇ ಧರ್ಮಜ್ಞನು, ನೀನೇ ರಾಜನಾಗು ಎಂದು. ರಾಮನಾದರೋ ತಂದೆಯ ಸತ್ಯವನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಬಯಸಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಿಲ್ಲ. ಅವನು ರಾಜ್ಯದ ಚಿಹ್ನೆಯಾಗಿ ತನ್ನ ಪಾದುಕೆಗಳನ್ನು ಭರತನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟನು. ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬೇಡಿಕೊಂಡರೂ ಉದ್ದೇಶ ಈಡೇರದ ಭರತನು ರಾಮನ ಪಾದುಕೆಗಳನ್ನು ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಹೊತ್ತು ಹಿಂದಿರುಗಿದನು. ಅವನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಲಿಲ್ಲ; ನಂದಿಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತ, ರಾಮನ ಆಗಮನವನ್ನು ಎದುರುನೋಡುತ್ತ, ಅವನ ಹೆಸರಿನಲ್ಲೇ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸಿದನು. ಹೀಗೆ ಸೋದರರಿಬ್ಬರ ಪರಸ್ಪರ ಸ್ನೇಹವೂ ತ್ಯಾಗವೂ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಆದರ್ಶವಾಯಿತು — ಒಬ್ಬನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇನ್ನೊಬ್ಬನೂ ಅದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಪಾದುಕೆಗಳೇ ರಾಜ್ಯದ ಚಿಹ್ನೆ ಎಂಬ ಭರತನ ನಿರ್ಣಯ ರಾಜನೀತಿಗೆ ಹೊಸ ಆದರ್ಶವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ — ಸಿಂಹಾಸನವು ಒಡೆಯನಲ್ಲ, ಒಡೆಯನ ಆಜ್ಞೆಯೇ ಪ್ರಮಾಣ.
ಭರತನು ಹೊರಟುಹೋದ ಬಳಿಕ, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಪುರಜನರ ಸಂಗವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಲು ಬಯಸಿ ರಾಮನು ಚಿತ್ರಕೂಟದಿಂದ ಹೊರಟು ದಂಡಕಾರಣ್ಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ವಿರಾಧನೆಂಬ ಬಲಿಷ್ಠ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಕೊಂದನು. ಅನಂತರ ಶರಭಂಗ, ಸುತೀಕ್ಷ್ಣ, ಅಗಸ್ತ್ಯ ಮತ್ತು ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಸೋದರ — ಈ ಮಹರ್ಷಿಗಳನ್ನು ಕಂಡನು. ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಮಾತಿನಂತೆ ಅವನು ಇಂದ್ರನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದ ಮಹಾಧನುಸ್ಸನ್ನೂ, ಅಕ್ಷಯವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಎರಡು ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳನ್ನೂ, ಹರಿತವಾದ ಖಡ್ಗವನ್ನೂ ಪಡೆದನು. ಆ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ದಂಡಕಾರಣ್ಯವಾಸಿಗಳಾದ ಋಷಿಗಳು ಬಂದು ರಾಕ್ಷಸರ ವಧೆಗಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದರು. ಅವನು ಅವರಿಗೆ ಅಭಯವನ್ನಿತ್ತು — ಯಜ್ಞಗಳಿಗೆ ವಿಘ್ನ ತರುವ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ನಾನು ಸಂಹರಿಸುತ್ತೇನೆ — ಎಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದನು. ಇದರಿಂದ ವನವಾಸವು ತಪಸ್ವಿಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ಸಾಧನವಾಯಿತು; ದುಃಖವೂ ಪರೋಪಕಾರಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶವಾಯಿತು. ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಕೊಟ್ಟ ಅಸ್ತ್ರಗಳು ಕೇವಲ ಆಯುಧಗಳಲ್ಲ; ಅವು ಋಷಿಗಳ ವಿಶ್ವಾಸದ ಪ್ರತೀಕಗಳು. ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಶಕ್ತಿ, ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ತಪಸ್ಸು — ಇವೆರಡರ ಸಂಗಮ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ.
ಬಳಿಕ ಅವನು ಗೋದಾವರಿಯ ದಡದಲ್ಲಿ ಪಂಚವಟಿಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಅವನು ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಬೇಕಾದ ರೂಪ ಧರಿಸಬಲ್ಲ ಶೂರ್ಪಣಖಿ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸಿಯನ್ನು ವಿರೂಪಗೊಳಿಸಿದನು; ಆ ಪ್ರಸಂಗವು ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಅವಳ ಮಾತಿನಿಂದ ಕುಪಿತರಾದ ಖರ, ತ್ರಿಶಿರ, ದೂಷಣರು ತಮ್ಮ ಅನುಚರರೊಡನೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಬಂದರು. ರಾಮನು ಒಬ್ಬಂಟಿಯಾಗಿಯೇ ಜನಸ್ಥಾನವಾಸಿಗಳಾದ ಭಯಂಕರಕರ್ಮಿಗಳಾದ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ, ಖರ, ತ್ರಿಶಿರ, ದೂಷಣರನ್ನೂ ಕೊಂದನು. ಈ ಯುದ್ಧದಿಂದ ರಾಮನ ಅದ್ಭುತವಾದ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಯಿತು; ಋಷಿಗಳಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದ ಅಭಯವಚನವೂ ಸಫಲವಾಯಿತು. ಒಬ್ಬ ಪುರುಷನು ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ಮಂದಿಯನ್ನು ಜಯಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಲ್ಲ; ಇಲ್ಲಿ ಅಧರ್ಮಬಲದ ಮೇಲೆ ಧರ್ಮಬಲದ ವಿಜಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ರಾವಣನೊಡನೆಯ ವೈರದ ಬೀಜವೂ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಅಡಗಿದೆ.
ಹೀಗೆ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರು ಹತರಾದರು. ಆಗ ತನ್ನ ಬಂಧುಗಳ ವಧೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಮೈಮರೆತ ರಾವಣನು ಮಾರೀಚನೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಸಹಾಯಕ್ಕಾಗಿ ಆರಿಸಿಕೊಂಡನು. ಮಾರೀಚನು ಅವನನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತ ಹೇಳಿದನು — ರಾವಣ, ಮಹಾಬಲನಾದ ರಾಮನೊಡನೆ ವೈರವು ನಿನಗೆ ಕ್ಷೇಮಕರವಾಗದು. ಆದರೂ ಕಾಲನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾದ ರಾವಣನು ಅವನ ಹಿತವಚನವನ್ನು ಕೇಳಲಿಲ್ಲ. ಬಳಿಕ ಅವನು ಮಾರೀಚನೊಡನೆ ರಾಮನ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಮಾಯಾವಿಯಾದ ಆ ಮಾರೀಚನು ರಾಜಕುಮಾರರಿಬ್ಬರನ್ನೂ ದೂರಕ್ಕೆ ಸೆಳೆದೊಯ್ದನು; ಆಗ ರಾವಣನು ಹದ್ದು ಜಟಾಯುವನ್ನು ಕೊಂದು ರಾಮನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದನು. ಮಾರೀಚನು ಮಾಯಾಮೃಗದ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಆ ರಾಜಪುತ್ರರನ್ನು ದೂರಕ್ಕೆ ಸೆಳೆದುದು, ಜಟಾಯುವು ಸೀತೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ರಾವಣನೊಡನೆ ಹೋರಾಡಿದುದು — ಈ ಎರಡು ಪ್ರಸಂಗಗಳೂ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ. ಹಿಂದಿರುಗಿದ ರಾಮನು ಬರಿದಾದ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಕಂಡು, ಜಟಾಯು ಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ತಿಳಿದು, ತೀವ್ರ ಶೋಕದಿಂದ ವಿಲಪಿಸಿದನು. ಆ ಗೃಧ್ರರಾಜನ ಉತ್ತರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ ಅನಂತರ ಅವನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಲು ತೊಡಗಿದನು. ಪರರಿಗಾಗಿ ಪ್ರಾಣ ತೊರೆಯುವವನು ಮಗನಂತೆ ಸಂಸ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಅರ್ಹನು ಎಂಬುದನ್ನು ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣನು ಬಲದಿಂದ ಯುದ್ಧಮಾಡಲಿಲ್ಲ, ಮೋಸದಿಂದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದನು. ಇದರಿಂದ ಅವನ ದೌರ್ಬಲ್ಯ ಬಯಲಾಗುತ್ತದೆ — ಧರ್ಮದಿಂದ ಗೆಲ್ಲಲಾರದವನೇ ಮಾಯೆಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಜಟಾಯುವಾದರೋ ಮುದಿಯ ಪಕ್ಷಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಪರರಿಗಾಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡಿದನು; ಅವನ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ರಾಮನು ತಂದೆಯಂತೆ ಗೌರವಿಸಿದನು.
ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಕಬಂಧನೆಂಬ ವಿಕಾರರೂಪದ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಕಂಡು, ಅವನ ತೋಳುಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ಅವನನ್ನು ದಹಿಸಿದನು. ದಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಕಬಂಧನು ದಿವ್ಯರೂಪವನ್ನು ಪಡೆದು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ರಾಘವ, ಋಷ್ಯಮೂಕದಲ್ಲಿರುವ ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ಸಖ್ಯ ಮಾಡಿಕೋ; ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುವುದರಲ್ಲಿ ಅವನು ನಿನಗೆ ನೆರವಾಗುತ್ತಾನೆ. ಬಳಿಕ ರಾಮನು ಧರ್ಮಚಾರಿಣಿಯಾದ ಶಬರಿ ಎಂಬ ತಾಪಸಿಯನ್ನು ಕಂಡನು; ಅವಳಿಂದ ಪೂಜಿತನಾಗಿ ಸತ್ಕೃತನಾದ ಅವನು ಪಂಪಾಸರೋವರದ ದಡದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಸಂಧಿಸಿದನು. ಹನುಮಂತನ ಮಾತಿನಂತೆ ಅವನು ಋಷ್ಯಮೂಕಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿಟ್ಟು ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ಸಖ್ಯ ಮಾಡಿಕೊಂಡನು. ವಾಲಿಯು ತನಗೆ ಮಾಡಿದ ಅಪಕಾರವನ್ನು — ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ಹೆಂಡತಿಯನ್ನೂ ಕಸಿದುಕೊಂಡುದನ್ನು — ಸುಗ್ರೀವನು ರಾಮನಿಗೆ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ನಿವೇದಿಸಿದನು. ರಾಮನು ನಾನು ವಾಲಿಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದನು. ವಾನರನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ರಾಮನ ಬಲದ ಬಗ್ಗೆ ಶಂಕಿಸಿ, ದುಂದುಭಿ ಎಂಬ ಅಸುರನ ದೊಡ್ಡ ಅಸ್ಥಿಪಂಜರವನ್ನೂ ಏಳು ಸಾಲವೃಕ್ಷಗಳನ್ನೂ ತೋರಿಸಿದನು. ರಾಮನು ಕಾಲಿನ ಹೆಬ್ಬೆರಳಿನಿಂದ ಆ ಅಸ್ಥಿಪಂಜರವನ್ನು ಚಿಮ್ಮಿ, ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ಏಳು ಸಾಲವೃಕ್ಷಗಳನ್ನೂ ಬೆಟ್ಟವನ್ನೂ ರಸಾತಳವನ್ನೂ ಭೇದಿಸಿ ಅವನಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಿದನು. ಬಳಿಕ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ಹೋಗಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಾಲಿಯನ್ನು ಕೊಂದು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ವಾನರರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿದನು. ಶಬರಿಯ ಆತಿಥ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ರಾಮನು ಭಕ್ತಿಯ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಿದನು. ವಾನರರೊಡನೆ ಸಖ್ಯ ಮಾಡಿಕೊಂಡು, ಮಹತ್ಕಾರ್ಯವು ಸಹಾಯಕರಿಲ್ಲದೆ ಸಿದ್ಧಿಸದು ಎಂಬುದನ್ನೂ ಅವನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಾಲಿವಧೆಯೂ ನ್ಯಾಯದ ದಂಡನೆಯ ರೂಪ — ತಮ್ಮನ ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದವನು, ತಮ್ಮನನ್ನು ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಹೊರಗಟ್ಟಿದವನು ದಂಡನೆಗೆ ಅರ್ಹನೇ.
ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದ ಸುಗ್ರೀವನು ಎಲ್ಲ ವಾನರರನ್ನೂ ಕರೆಸಿ, ಜನಕನ ಮಗಳನ್ನು ಕಾಣುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ನಾಲ್ಕು ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೂ ಕಳುಹಿಸಿದನು. ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋದ ವಾನರರಿಗೆ ಸಂಪಾತಿ ಎಂಬ ಹದ್ದು ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಇರುವುದನ್ನು ತಿಳಿಸಿತು. ಬಳಿಕ ಮಹಾಬಲನಾದ ಹನುಮಂತನು ನೂರು ಯೋಜನ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಲವಣಸಮುದ್ರವನ್ನು ಹಾರಿ, ರಾವಣನಿಂದ ಆಳಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ತಲುಪಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ಅಶೋಕವನದಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನೇ ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡನು. ಅವಳಿಗೆ ರಾಮನ ಗುರುತನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಿ ಎಲ್ಲ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನೂ ನಿವೇದಿಸಿ, ಅವಳನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ, ವನದ ತೋರಣವನ್ನು ಮುರಿದನು. ಅನಂತರ ಐವರು ಸೇನಾಪತಿಗಳನ್ನೂ, ಏಳು ಮಂತ್ರಿಪುತ್ರರನ್ನೂ, ರಾವಣನ ಮಗ ಅಕ್ಷನನ್ನೂ ಕೊಂದು; ಪಿತಾಮಹ ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದಿಂದ ತಾನು ಅಸ್ತ್ರಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನೆಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ ಸ್ವಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರ ಬಂಧನವನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಂಡು; ಬಳಿಕ ಸೀತೆಯಿದ್ದ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಉಳಿದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಸುಟ್ಟು, ಮತ್ತೆ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಹಾರಿ ಹಿಂದಿರುಗಿದನು. ರಾಮನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಅವನು ಹೇಳಿದನು — ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡೆನು. ಈ ಒಂದೇ ಮಾತಿನಿಂದ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದ ರಾಮನು ಮತ್ತೆ ಆಶ್ವಾಸನೆ ಪಡೆದನು. ಭಕ್ತನ ಕಾರ್ಯಕುಶಲತೆಯೇ ಸ್ವಾಮಿಯ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಔಷಧ ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಲಕ್ಷಣಗಳು ಕಾಣುತ್ತವೆ — ಬಲ, ಬುದ್ಧಿ, ಸ್ವಾಮಿಭಕ್ತಿ. ಸಾಗರವನ್ನು ಹಾರಲು ಬಲ ಬೇಕು, ಸೀತೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸ ಹುಟ್ಟಿಸಲು ಬುದ್ಧಿ ಬೇಕು, ಗುರುತನ್ನು ಪಡೆದು ಬೇಗನೆ ಹಿಂದಿರುಗಲು ಭಕ್ತಿ ಬೇಕು. ಈ ಮೂರರಿಂದ ಅವನು ದೂತರಿಗೆ ಆದರ್ಶನಾದನು.
ಬಳಿಕ ರಾಮನು ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ಮಹಾಸಮುದ್ರದ ತೀರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ, ಸೂರ್ಯನಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿಯಾಗಿ, ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳಿಸಿದನು. ನದಿಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಸಮುದ್ರನು ತನ್ನನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಿಕೊಂಡನು; ಅವನ ಮಾತಿನಂತೆಯೇ ರಾಮನು ನಳನಿಂದ ಸೇತುವೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿಸಿದನು. ಆ ಸೇತುವೆಯಿಂದ ಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟಿ ರಾಮನು ಲಂಕಾಪುರಿಯನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿದನು, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಂದನು, ಸೀತೆಯನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆದು ಪರಮ ಲಜ್ಜೆಗೆ ಒಳಗಾದನು. ಲಜ್ಜೆಯ ಕಾರಣವನ್ನು ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿಲ್ಲ; ಪರರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದ್ದ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಸ್ವೀಕರಿಸುವಾಗ ಲೋಕಾಪವಾದದ ಶಂಕೆಯೇ ಅದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ವಿಭೀಷಣನ ಶರಣಾಗತಿ, ಕುಂಭಕರ್ಣ, ಇಂದ್ರಜಿತ್, ಪ್ರಹಸ್ತ ಮೊದಲಾದವರ ವಧೆ, ದೇವತೆಗಳ ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿ — ಇವು ಈ ಸಂಕ್ಷೇಪದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿಲ್ಲ; ಅವು ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ. ಹೀಗೆ ದುಷ್ಟರ ನಿಗ್ರಹವೂ ಶಿಷ್ಟರ ಪರಿಪಾಲನೆಯೂ ಒಂದೇ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧವಾದವು. ಶರಣಾಗತರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದೇ ರಾಮನ ಪರಮವ್ರತ — ಈ ವ್ರತವು ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.
ಬಳಿಕ ರಾಮನು ಜನರ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆಗೆ ಕಠೋರವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡಿದನು. ಅದನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರದೆ ಸಾಧ್ವಿಯಾದ ಅವಳು ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಳು. ಅಗ್ನಿದೇವನು ಸ್ವತಃ ಅವಳು ಸರ್ವಥಾ ನಿರ್ದೋಷಿ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅವಳನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿದನು. ಆಗ ದೇವತೆಗಳೂ ಪಿತೃಗಳೂ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ರಾಮನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದರು; ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿದ್ದ ದಶರಥನೂ ಮಗನನ್ನು ಕಂಡು ಸಂತುಷ್ಟನಾದನು. ಅನಂತರ ಅವನು ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನಾಗಿ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಅಭಿಷೇಕಿಸಿ, ಕೃತಕೃತ್ಯನಾಗಿ, ಚಿಂತೆ ನೀಗಿ ಸಂತೋಷಪಟ್ಟನು. ಪ್ರಸನ್ನಮನಸ್ಕನಾದ ರಾಮನು ದೇವತೆಗಳು ಕೊಟ್ಟ ವರಗಳಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಡಿದ ವಾನರರನ್ನು ಮತ್ತೆ ಬದುಕಿಸಿ, ಎಲ್ಲ ಸ್ನೇಹಿತರೊಡನೆ ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಬಂದನು. ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಭರದ್ವಾಜರ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ, ಭರತನಿಗೆ ಸಂದೇಶ ತಲುಪಿಸಲು ಹನುಮಂತನನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದನು. ನಂದಿಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಭರತನನ್ನು ಕೂಡಿಕೊಂಡು, ಜಟೆಗಳನ್ನು ತೊರೆದು, ಸೋದರರೊಡನೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ವಸಿಷ್ಠರೇ ಮೊದಲಾದ ದ್ವಿಜರೂ ಪ್ರಜೆಗಳೂ ಸೇರಿ ಅವನನ್ನು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕಿಸಲು, ಅವನು ಧರ್ಮದಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಪಾಲಿಸತೊಡಗಿದನು. ಅಗ್ನಿಪರೀಕ್ಷೆಯು ಸೀತೆಯ ಮೇಲಿನ ಅವಿಶ್ವಾಸದಿಂದ ನಡೆದುದಲ್ಲ; ಲೋಕದ ಎದುರಿನಲ್ಲಿ ಸತ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಲು ನಡೆದುದು ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ನಾರದರು ರಾಮರಾಜ್ಯವನ್ನು ಭವಿಷ್ಯತ್ತಿನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ರಾಮನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಜನರು ಹರ್ಷಿತರೂ, ಮುದಿತರೂ, ತೃಪ್ತರೂ, ಪುಷ್ಟರೂ, ಸುಧಾರ್ಮಿಕರೂ, ನಿರಾಮಯರೂ, ರೋಗರಹಿತರೂ, ಕ್ಷಾಮಭಯವಿಲ್ಲದವರೂ ಆಗಿರುವರು. ಅಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪುರುಷನೂ ತನ್ನ ಮಗನ ಮರಣವನ್ನು ಕಾಣನು; ನಾರಿಯರು ಸದಾ ಮುತ್ತೈದೆಯರಾಗಿ ಪತಿವ್ರತೆಯರಾಗಿರುವರು. ಬೆಂಕಿಯಿಂದ ಭಯವಿರದು, ಜೀವಿಗಳು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗರು; ಗಾಳಿಯಿಂದಾಗಲಿ ಜ್ವರದಿಂದಾಗಲಿ ಹಸಿವಿನಿಂದಾಗಲಿ ಕಳ್ಳರಿಂದಾಗಲಿ ಭಯವೂ ಇರದು. ನಗರಗಳೂ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳೂ ಧನಧಾನ್ಯಗಳಿಂದ ತುಂಬಿರುವುವು; ಕೃತಯುಗದಲ್ಲಿದ್ದಂತೆ ಎಲ್ಲ ಜನರೂ ಸದಾ ಸಂತೋಷದಿಂದಿರುವರು. ರಾಮನು ಬಹಳಷ್ಟು ಸುವರ್ಣದಕ್ಷಿಣೆಯುಳ್ಳ ನೂರಾರು ಅಶ್ವಮೇಧಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ, ವಿದ್ವಾಂಸರಿಗೆ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಕೋಟ್ಯಯುತ ಗೋವುಗಳನ್ನು ದಾನಮಾಡಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಅಸಂಖ್ಯವಾದ ಧನವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು, ನೂರ್ಮಡಿಯಾಗಿ ರಾಜವಂಶಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವನು; ಚಾತುರ್ವರ್ಣ್ಯವನ್ನು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವರವರ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿಯೋಜಿಸುವನು. ಹೀಗೆ ಹತ್ತುಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳೂ ಮತ್ತೆ ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳೂ ರಾಜ್ಯವನ್ನಾಳಿ ಅವನು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಕ್ಕೆ ತೆರಳುವನು. ಇಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳು ಭವಿಷ್ಯತ್ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿವೆ; ಏಕೆಂದರೆ ನಾರದರು ರಾಮನ ರಾಜ್ಯಕಾಲದಲ್ಲೇ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳಿಗೆ ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇದೇ ರಾಜ್ಯವು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾಮರಾಜ್ಯವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ; ಇಂದಿಗೂ ಸುಶಾಸನಕ್ಕೆ ಉಪಮಾನವಾಗಿ ಇದನ್ನೇ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಜನ ಗುಣಗಳೇ ಪ್ರಜೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿತವಾಗುತ್ತವೆ — ಇದೇ ಈ ವರ್ಣನೆಯ ಆಶಯ. ರಾಜನು ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತಾಗ ಪ್ರಕೃತಿಯೂ ಅನುಕೂಲವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಭಾರತೀಯ ರಾಜನೀತಿಯ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕಾವ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ನಾರದರು ಈ ಆಖ್ಯಾನದ ಫಲಶ್ರುತಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಆಖ್ಯಾನವು ಪವಿತ್ರವಾದುದು, ಪಾಪನಾಶಕವಾದುದು, ಪುಣ್ಯದಾಯಕವಾದುದು, ವೇದಗಳಿಗೆ ಸಮಾನವಾದುದು. ಈ ರಾಮಾಯಣವನ್ನು ಓದುವ ನರನು ಸಕಲ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಧನ್ಯವಾದುದು, ಯಶಸ್ಸನ್ನು ತರುವುದು, ಆಯುಸ್ಸನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದು; ಇದನ್ನು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಕೇಳುವವನು ಅಥವಾ ಓದುವವನು ಮಕ್ಕಳು, ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳು, ಸೇವಕರು, ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ ಕೂಡಿ ಇಲ್ಲಿ ಸುಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮರಣಾನಂತರ ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಆನಂದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದನ್ನು ಓದುವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ವಾಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಕ್ಷತ್ರಿಯನು ಭೂಮಿಯ ಒಡೆತನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ವೈಶ್ಯನು ವ್ಯಾಪಾರದ ಫಲವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಶೂದ್ರನೂ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ನೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳ ಈ ಸಂಕ್ಷೇಪ ರಾಮಾಯಣವು ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ಶ್ಲೋಕಗಳ ಸಮಗ್ರ ಕಾವ್ಯದ ಬೀಜವಾಗಿದೆ. ಬೀಜದಲ್ಲಿ ಇಡೀ ಮರವು ಅಡಗಿರುವಂತೆ ಈ ಒಂದು ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಏಳು ಕಾಂಡಗಳ ಸಂಪೂರ್ಣ ರಾಮಾಯಣವು ಅಡಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸರ್ಗದ ಪಠಣವೇ ಸಂಪೂರ್ಣ ರಾಮಾಯಣಪಠಣದ ಫಲವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಪರಂಪರೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಈ ಸರ್ಗವನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿಯೇ ಶಿಷ್ಯರು ಮುಂದೆ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ ಆರಂಭವಾದ ಈ ಸರ್ಗವು ಫಲಶ್ರುತಿಯಿಂದ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತದೆ; ನಡುವೆ ರಾಮನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಚರಿತೆಯೂ ಅಡಕವಾಗಿದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे प्रथमः सर्गः॥ १॥