ಸರ್ಗ
ಸೀತಾ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರೊಡನೆ ರಾಮನ ದಂಡಕಾರಣ್ಯಪ್ರವೇಶ
ಅನಸೂಯೆಯ ಅನುಮತಿ, ಸಾಯಂಕಾಲದ ವರ್ಣನೆ, ಸೀತೆಯ ಅಲಂಕರಣ, ತಾಪಸರಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಡುಗೆ, ವನಪ್ರವೇಶದೊಂದಿಗೆ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ಸಮಾಪ್ತಿ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಸ್ವಯಂವರಕಥೆಯನ್ನು ಸಮಗ್ರವಾಗಿ ಹೇಳಿದಳು. ಈ ಕೊನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಆ ಕಥೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಸಾಯಂಕಾಲವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಕಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ, ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ರಾಮನು ತಾಪಸರಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಂಡು ದಂಡಕವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದರೊಂದಿಗೆ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡವೂ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಆ ಮಹತ್ತರವಾದ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಧರ್ಮಜ್ಞಳಾದ ಅನಸೂಯೆ ತೋಳುಗಳಿಂದ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡಳು, ಅವಳ ನೆತ್ತಿಯನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸಿದಳು. ‘ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಅಕ್ಷರ-ಪದಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ವಿಚಿತ್ರವಾದ, ಮಧುರವಾದ ಮಾತನ್ನು ನೀನು ಹೇಳಿದೆ; ಸ್ವಯಂವರ ಹೇಗೆ ನಡೆಯಿತೋ ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನಾನು ಕೇಳಿದೆ’ ಎಂದು ಅವಳು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಇಲ್ಲಿ ಕಥನದ ಮೂರು ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಸ್ಪಷ್ಟೋಚ್ಚಾರಣೆ, ವೈಚಿತ್ರ್ಯ, ಮಾಧುರ್ಯ. ‘ಮಧುರಭಾಷಿಣಿ, ನಿನ್ನ ಕಥೆಯಿಂದ ನಾನು ಬಹಳ ಆನಂದಿಸುತ್ತೇನೆ; ಆದರೆ ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಸೂರ್ಯನು ಶುಭವಾದ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಕರೆತಂದು ಅಸ್ತನಾದನು’ ಎಂದು ಅವಳು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ಆನಂದದ ಕೊನೆ ತಮ್ಮ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದಲ್ಲ, ಕಾಲದಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.
ಅನಂತರ ಅನಸೂಯೆ ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲವನ್ನೇ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಆರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಮದ ಸಂಜೆಯ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಹಗಲಿನಲ್ಲಿ ಆಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಚದುರಿಹೋಗಿದ್ದ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲದಲ್ಲಿ ಗೂಡುಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿಕೊಂಡು ನಿದ್ರೆಗಾಗಿ ಮಾಡುವ ಧ್ವನಿ ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ. ಸ್ನಾನದಿಂದ ಒದ್ದೆಯಾದ, ನೀರಿನಿಂದ ತೊಯ್ದ ವಲ್ಕಲಗಳುಳ್ಳ ಮುನಿಗಳು ಕಲಶಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಋಷಿ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರದಲ್ಲಿ ಹೋಮ ಮಾಡಿದಾಗ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಮೇಲೆದ್ದ, ಪಾರಿವಾಳದ ಕೊರಳಿನಂತಹ ಕೆಂಪುಮಿಶ್ರಿತ ಹೊಗೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಮರಗಳು ಸ್ವಲ್ಪ ಬಣ್ಣ ಕಳೆದುಕೊಂಡರೂ ಸುತ್ತಲೂ ದಟ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ; ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗೆ ದೂರವಾದ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ದಿಕ್ಕುಗಳು ಗೋಚರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಸುತ್ತಲೂ ಅಲೆಯುತ್ತಿವೆ, ತಪೋವನದ ಜಿಂಕೆಗಳಾದರೋ ವೇದಿಕೆಗಳ ಬಳಿಯ ತೀರ್ಥಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಮಲಗುತ್ತವೆ — ಕ್ರೂರಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸಂಚಾರ ಮತ್ತು ಸಾಧುಪ್ರಾಣಿಗಳ ವಿಶ್ರಾಂತಿ, ಎರಡೂ ಒಂದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ — ‘ಸೀತೆ, ನಕ್ಷತ್ರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ರಾತ್ರಿ ಆರಂಭವಾಗಿದೆ; ಬೆಳದಿಂಗಳನ್ನೇ ಹೊದಿಕೆಯಾಗಿ ಹೊದ್ದ ಚಂದ್ರನು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಉದಿಸಿರುವುದು ಕಾಣುತ್ತಿದೆ.’ ‘ಜ್ಯೋತ್ಸ್ನಾಪ್ರಾವರಣಃ’ (ಬೆಳದಿಂಗಳನ್ನೇ ಹೊದಿಕೆಯಾಗಿ ಹೊದ್ದವನು) ಎಂಬ ಪದ ಅತ್ಯಂತ ರಮಣೀಯ — ಬೆಳದಿಂಗಳೇ ಚಂದ್ರನ ಹೊದಿಕೆ ಎಂಬ ರೂಪಕ. ಈ ವರ್ಣನೆ ಕೇವಲ ಅಲಂಕಾರವಲ್ಲ — ಅನಸೂಯೆಯ ಮಾತಿನಿಂದಲೇ ಸಂಜೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ಹೊರಡುವ ಅನುಮತಿಗೆ ಭೂಮಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ; ‘ಹೊತ್ತು ಮೀರಿತು, ಈಗ ಹೋಗು’ ಎಂದು ನೇರವಾಗಿ ಹೇಳದೆ ಅವಳು ದೃಶ್ಯಗಳಿಂದಲೇ ಅದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಇದು ಕವಿಯ ಮೃದುತೆ. ಆರೂ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಕ್ರಮ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ಪಕ್ಷಿಗಳು, ನಂತರ ಮುನಿಗಳು, ನಂತರ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರದ ಹೊಗೆ, ನಂತರ ಮರಗಳು ಮತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳು, ನಂತರ ಜಿಂಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ಕೊನೆಗೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರ; ಅಂದರೆ ದೃಷ್ಟಿ ಗೂಡಿನಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಆಕಾಶದವರೆಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮೇಲೇರುತ್ತದೆ.
‘ಹೋಗು, ಅನುಮತಿ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ; ರಾಮನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವವಳಾಗು. ಮಧುರವಾಗಿ ಕಥೆ ಹೇಳಿದ ನಿನ್ನಿಂದ ನಾನೂ ಸಂತುಷ್ಟಳಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದು ಅನಸೂಯೆ ಅನುಮತಿ ಕೊಡುತ್ತಾಳೆ. ‘ಅನುಜಾನಾಮಿ’ (ಅನುಮತಿ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಗುರುಜನರ ವಿಧಿ ಪಾಲಿತವಾಗಿದೆ — ಅತಿಥಿ ತಾನಾಗಿ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅನುಮತಿ ಪಡೆದೇ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ‘ಮೈಥಿಲಿ, ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ನೀನು ನನ್ನ ಎದುರೇ ಅಲಂಕರಿಸಿಕೋ; ಮಗೂ, ದಿವ್ಯಾಲಂಕಾರಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಾ ನನಗೆ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡು’ ಎಂದು ಅವಳು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾಳೆ — ದಾನದ ಫಲವನ್ನು ಕಾಣುವ ಇಚ್ಛೆಯೇ ವಾತ್ಸಲ್ಯದ ಲಕ್ಷಣ. ಆಗ ದೇವಕನ್ಯೆಯಂತಿದ್ದ ಸೀತೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅಲಂಕರಿಸಿಕೊಂಡು, ತಲೆಬಾಗಿ ಅವಳ ಪಾದಗಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ರಾಮನತ್ತ ಹೋದಳು. ‘ಸುರಸುತೋಪಮಾ’ (ದೇವಕನ್ಯೆಯಂತಿದ್ದ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಆ ಕ್ಷಣದ ಅವಳ ರೂಪ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ‘ಶಿರಸಾ ಪಾದೌ ಪ್ರಣಮ್ಯ’ (ತಲೆಬಾಗಿ ಪಾದಗಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ) ಎಂಬುದು ಹೊರಡುವ ಮುನ್ನ ಮಾಡಿದ ವಿನಯ.
ಮಾತನಾಡುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಘವನು ಹಾಗೆ ಅಲಂಕೃತಳಾದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡನು, ತಪಸ್ವಿನಿಯ ಪ್ರೀತಿದಾನದಿಂದ ಹರ್ಷಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಮೈಥಿಲಿಯಾದ ಸೀತೆ ತಪಸ್ವಿನಿ ಕೊಟ್ಟ ವಸ್ತ್ರ, ಆಭರಣ, ಮಾಲೆಗಳ ಪ್ರೀತಿದಾನವನ್ನೆಲ್ಲ ರಾಮನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಿದಳು — ಪಡೆದ ವಸ್ತುವನ್ನು ಪತಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಬೇಕು ಎಂಬುದು ಶಿಷ್ಟಾಚಾರ. ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಅತಿ ದುರ್ಲಭವಾದ ಮೈಥಿಲಿಯ ಸತ್ಕಾರವನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನೂ ಮಹಾರಥನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಅತ್ಯಂತ ಹರ್ಷಿತರಾದರು. ‘ಮಾನುಷೇಷು ಸುದುರ್ಲಭಾಮ್’ (ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಅತಿ ದುರ್ಲಭವಾದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ — ಈ ದಾನ ತಪೋಬಲದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ್ದು, ಲೌಕಿಕವಾದುದಲ್ಲ. ಅನಂತರ ಎಲ್ಲ ತಾಪಸರಿಂದ ಪೂಜಿತನಾದ ರಘುನಂದನನು ಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖದ ಆ ಪುಣ್ಯರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಪ್ರೀತನಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಕಳೆದನು. ‘ಶಶಿನಿಭಾನನಾಮ್’ (ಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖದ) ಎಂಬ ರಾತ್ರಿಯ ವಿಶೇಷಣವೂ ಚಂದ್ರೋದಯದೊಂದಿಗೆ ಹೊಂದುತ್ತದೆ; ವನವಾಸದ ಈ ರಾತ್ರಿ ಅತ್ಯಂತ ಶಾಂತವಾದುದು, ಏಕೆಂದರೆ ಮುಂದಿನ ಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ಸಂಗ್ರಾಮ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಹರ್ಷ ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಲ್ಲ, ತಪಸ್ವಿನಿಯ ಪ್ರೀತಿಯಲ್ಲಿ — ‘ಪ್ರೀತಿದಾನೇನ ಜಹರ್ಷ’ (ಪ್ರೀತಿದಾನದಿಂದ ಹರ್ಷಿಸಿದನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅದು ಸ್ಪಷ್ಟ. ವನವಾಸದಲ್ಲಿ ಆಭರಣಗಳ ಪ್ರಯೋಜನ ಶೃಂಗಾರವಲ್ಲ, ಗುರುಜನರ ಪ್ರಸಾದವನ್ನು ಧರಿಸುವುದು ಎಂಬುದು ಭಾವ.
ಆ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದ ಮೇಲೆ ನರವ್ಯಾಘ್ರರಿಬ್ಬರೂ ಸ್ನಾನಮಾಡಿ, ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರವನ್ನು ಮುಗಿಸಿದ್ದ ವನವಾಸಿಗಳಾದ ತಾಪಸರಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಂಡರು. ಧರ್ಮಚಾರಿಗಳಾದ ಆ ವನವಾಸಿ ತಾಪಸರು ಅವರಿಬ್ಬರಿಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ಆ ವನದ ಸಂಚಾರಮಾರ್ಗಗಳು ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ತುಂಬಿಹೋಗಿವೆ. ರಾಘವ, ಈ ಮಹಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಗೆಬಗೆಯ ರೂಪಗಳ ನರಭಕ್ಷಕ ರಾಕ್ಷಸರೂ ರಕ್ತ ಕುಡಿಯುವ ಕ್ರೂರಮೃಗಗಳೂ ವಾಸಿಸುತ್ತವೆ. ಅಶುಚಿಯಾಗಿರುವ ಅಥವಾ ಅಜಾಗರೂಕನಾಗಿರುವ ತಾಪಸನನ್ನು, ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಯನ್ನು ಅವರು ಈ ಮಹಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ತಿನ್ನುತ್ತಾರೆ; ರಾಘವ, ಅವರನ್ನು ತಡೆ. ಇದಾದರೋ ವನದಲ್ಲಿ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತರುವ ಮಹರ್ಷಿಗಳ ದಾರಿ; ಈ ದಾರಿಯಿಂದ ನೀನು ದುರ್ಗಮವಾದ ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದು ಸೂಕ್ತ.’ ತಾಪಸರ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಎರಡೇ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಗಳಿವೆ — ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯದೇ ಮುಂದಿನ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದ ಬೀಜ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಮನ ರಾಕ್ಷಸವಧಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಅಲ್ಲೇ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಉಚ್ಛಿಷ್ಟಂ ವಾ ಪ್ರಮತ್ತಂ ವಾ’ (ಅಶುಚಿಯಾಗಿರುವ ಅಥವಾ ಅಜಾಗರೂಕನಾಗಿರುವ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ತಪಸ್ವಿಗಳ ದೌರ್ಬಲ್ಯದ ಕ್ಷಣಗಳು ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ — ಅವರು ಅಶುಚಿಗಳಾದಾಗ ಅಥವಾ ಅಜಾಗರೂಕರಾದಾಗಲೇ ಆಕ್ರಮಣಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತಾರೆ. ‘ಅಭಿಷಿಚ್ಯ’ (ಸ್ನಾನಮಾಡಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಬೆಳಗಿನ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದ ಮೇಲೆಯೇ ಬೀಳ್ಕೊಡುಗೆ ನಡೆಯಿತು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ, ‘ಹುತಾಗ್ನಿಕಾನ್’ (ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರ ಮುಗಿಸಿದವರು) ಎಂಬುದಾದರೋ ತಾಪಸರ ವಿಶೇಷಣ; ‘ನರವ್ಯಾಘ್ರೌ’ (ನರವ್ಯಾಘ್ರರಿಬ್ಬರು) ಎಂಬ ದ್ವಿವಚನದಿಂದ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಒಳಗೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ, ಸೀತೆಯನ್ನಾದರೋ ಬೇರೆಯಾಗಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿಲ್ಲ.
ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ — ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತ ತಪಸ್ವಿಗಳಾದ ದ್ವಿಜರಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟು, ಸ್ವಸ್ತ್ಯಯನವನ್ನು (ಮಂಗಲಾಶೀರ್ವಾದವನ್ನು) ಪಡೆದ ಪರಂತಪನಾದ ರಾಘವನು ಪತ್ನಿಯೊಡನೆಯೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆಯೂ ಸೂರ್ಯನು ಮೇಘಮಂಡಲವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವಂತೆ ವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಉಪಮೆ ಇಲ್ಲಿ ಇಮ್ಮಡಿ ಅರ್ಥದ್ದು — ಸೂರ್ಯನು ಮೇಘಮಂಡಲವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವಾಗ ಕ್ಷಣಕಾಲ ಮುಚ್ಚಿಹೋದಂತಾಗುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅವನ ತೇಜಸ್ಸು ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಹಾಗೆಯೇ ರಾಮನು ದಂಡಕಾರಣ್ಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾ ಲೋಕದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮರೆಯಾಗುತ್ತಾನೆ, ತೇಜಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕುಂದುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಶ್ಲೋಕದೊಂದಿಗೆ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದ ಮೊದಲ ಸರ್ಗ ‘ಪ್ರವಿಶ್ಯ ತು ಮಹಾರಣ್ಯಂ ದಂಡಕಾರಣ್ಯಮಾತ್ಮವಾನ್’ (ಆತ್ಮವಂತನಾದ ಅವನು ದಂಡಕಾರಣ್ಯವೆಂಬ ಮಹಾರಣ್ಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ) ಎಂದು ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ಕಥೆ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನವಾಗಿ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकोनविंशत्यधिकशततमः सर्गः॥ ११९॥