॥वाल्मीकिरामायणम् ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ · 118ನೇ ಸರ್ಗ

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಅನಸೂಯೆಯ ಪ್ರೀತಿದಾನ ಮತ್ತು ಸೀತೆಯ ಸ್ವಯಂವರಕಥನ

ಸೀತೆಯ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯನಿವೇದನೆ, ಅನಸೂಯೆಯ ದಿವ್ಯ ಪ್ರೀತಿದಾನ, ಜನಕನ ಹೊಲದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಉತ್ಪತ್ತಿ, ಧನುರ್ಭಂಗ, ವಿವಾಹ

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅನಸೂಯೆ ಸೀತೆಗೆ ದೀರ್ಘವಾದ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಳು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಆ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಗೌರವಿಸಿ ತನ್ನ ನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಅನಂತರ ಅನಸೂಯೆಯ ಪ್ರೀತಿದಾನವೂ ಸೀತೆಯ ಸ್ವಯಂವರಕಥೆಯೂ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ವೈದೇಹಿ — ತಾನೂ ಅಸೂಯೆಯಿಲ್ಲದವಳು — ಅನಸೂಯೆ ಕೊಟ್ಟ ಮಾತನ್ನು ಗೌರವಿಸಿ ಮೆಲ್ಲನೆ ಮಾತನಾಡತೊಡಗಿದಳು. ‘ಮಂದಮ್’ (ಮೆಲ್ಲನೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಅವಳ ವಿನಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಗುರುಜನರ ಮುಂದೆ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಮಾತನಾಡಬಾರದು ಎಂಬುದು ಶಿಷ್ಟಾಚಾರ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಶ್ಲೇಷವನ್ನೂ ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಅನಸೂಯಾ’ ಎಂಬುದು ಇಬ್ಬರಿಗೂ ವಿಶೇಷಣವಾಗುತ್ತದೆ, ಒಬ್ಬಳಿಗೆ ಹೆಸರಿನಿಂದ, ಇನ್ನೊಬ್ಬಳಿಗೆ ಸ್ವಭಾವದಿಂದ. ‘ಆರ್ಯೆ, ನೀವು ನನಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರುವುದು ಆಶ್ಚರ್ಯವಲ್ಲ; ಸ್ತ್ರೀಗೆ ಪತಿಯೇ ಗುರು ಎಂಬುದು ನನಗೂ ಮೊದಲೇ ತಿಳಿದಿದೆ’ ಎಂದು ಅವಳು ಹೇಳಿದಳು. ಅನಂತರ ಅವಳು ತನ್ನ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ಈ ಪತಿ ಅನಾರ್ಯನೂ ನಡತೆಯಿಲ್ಲದವನೂ ಆಗಿದ್ದರೂ ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ದ್ವಂದ್ವವಿಲ್ಲದೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.’ ‘ಅದ್ವೈಧಮ್’ (ದ್ವಂದ್ವವಿಲ್ಲದೆ) ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಸರ್ಗದ ಮೂಲವಿದೆ — ದ್ವೈಧ ಎಂದರೆ ಚಿತ್ತದ ವಿಭಾಗ, ಅದರ ಅಭಾವವೇ ನಿಷ್ಠೆ. ‘ಇನ್ನು ಗುಣಗಳಿಂದ ಶ್ಲಾಘ್ಯನಾದ, ಅನುಕಂಪವುಳ್ಳ, ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನಾದ, ಸ್ಥಿರಾನುರಾಗಿಯಾದ, ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ, ತಾಯಿಯಂತೆ ತಂದೆಯಂತೆ ಪ್ರಿಯನಾದವನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದೇನು?’ ಎಂದು ಅರ್ಥಾಪತ್ತಿಯಿಂದ ಅವಳು ಪತಿಯ ಗುಣಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಅತಿ ಕನಿಷ್ಠನಲ್ಲೂ ನಿಷ್ಠೆ ತೋರಬೇಕಾದರೆ, ಇಂತಹವನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಏನು ಹೇಳಬೇಕು ಎಂಬುದು ಭಾವ.

ಅನಂತರ ಸೀತೆ ರಾಮನ ಶೀಲವನ್ನು ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಮಹಾಬಲನಾದ ರಾಮನು ಕೌಸಲ್ಯೆಯೊಡನೆ ಹೇಗೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ, ಇತರ ರಾಜಪತ್ನಿಯರೊಡನೆಯೂ ಹಾಗೆಯೇ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ’; ಅವನಿಗೆ ತಾಯಂದಿರಲ್ಲಿ ಭೇದವಿಲ್ಲ, ಇದನ್ನು ಕೈಕೇಯಿಯ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ನೆನಪಿಡಬೇಕು. ಅಲ್ಲದೆ ರಾಜನಲ್ಲಿ ವತ್ಸಲನಾದ, ಧರ್ಮಜ್ಞನಾದ ಆ ವೀರನು ರಾಜನು ಒಮ್ಮೆ ಮಾತ್ರ ನೋಡಿದ ಸ್ತ್ರೀಯರೊಡನೆಯೂ ಅಭಿಮಾನವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ತಾಯಿಯೊಡನೆಯಂತೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಅಲ್ಲಿ ರಾಜಪುತ್ರನ ಗರ್ವವಿಲ್ಲ, ತಂದೆಯ ಸಂಬಂಧದಿಂದಲೇ ಗೌರವ. ಅನಂತರ ಅವಳು ಎರಡು ಉಪದೇಶಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ಮೊದಲನೆಯದು ಅತ್ತೆ ಕೌಸಲ್ಯೆಯದು, ಹೀಗೆ ಭಯಾನಕವಾದ ನಿರ್ಜನ ವನಕ್ಕೆ ಬರುವಾಗ ಅದು ಅವಳ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಉಳಿದಿದೆ. ಎರಡನೆಯದು ತಾಯಿಯದು — ಹಿಂದೆ ಪಾಣಿಗ್ರಹಣದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ ತಾಯಿ ಅವಳಿಗೆ ಉಪದೇಶಿಸಿದ ಮಾತನ್ನೂ ಅವಳು ಧರಿಸಿದ್ದಾಳೆ. ‘ನನ್ನವರು ತಮ್ಮ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಹೇಳಿದ ಯಾವುದನ್ನೂ ನಾನು ಮರೆತಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಅವಳು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಕ್ಯ — ‘ಧರ್ಮಚಾರಿಣಿಯೇ, ಸ್ತ್ರೀಗೆ ಪತಿಶುಶ್ರೂಷೆಯ ಹೊರತು ಬೇರೆ ತಪಸ್ಸನ್ನು ವಿಧಿಸಲಾಗಿಲ್ಲ’; ಇದರಿಂದ ಅವಳು ಗೃಹಧರ್ಮವನ್ನೇ ತಪಶ್ಚರ್ಯೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಮಾನಮುತ್ಸೃಜ್ಯ’ (ಅಭಿಮಾನವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮನನೀಯ — ಅಭಿಮಾನತ್ಯಾಗವೇ ಅಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಜ್ಞತೆಯ ಲಕ್ಷಣ, ಏಕೆಂದರೆ ಅಭಿಮಾನವನ್ನು ಬಿಡದವನು ಸಮದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಲಾರನು.

ತನ್ನ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಅವಳು ಮೂರು ನಿದರ್ಶನಗಳಿಂದ ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಮೊದಲನೆಯವಳು ಸಾವಿತ್ರಿ — ಪತಿಶುಶ್ರೂಷೆ ಮಾಡಿ ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪೂಜಿತಳಾದವಳು. ‘ಅಂತಹ ನಡತೆಯುಳ್ಳ ನೀವೂ ಪತಿಶುಶ್ರೂಷೆಯಿಂದ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಸೇರಿದ್ದೀರಿ’ ಎಂದು ಸೀತೆ ಅನಸೂಯೆಯನ್ನೇ ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಇದರಿಂದ ಉಪದೇಶಿಸಿದವಳೇ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗುತ್ತಾಳೆ, ಉಪದೇಶ ಆಚರಣೆಯಿಂದ ಪ್ರಮಾಣಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಎರಡನೆಯವಳು ರೋಹಿಣಿ — ಎಲ್ಲ ಸ್ತ್ರೀಯರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠಳು, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ದೇವತೆ; ಅವಳು ಚಂದ್ರನಿಲ್ಲದೆ ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತವೂ ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆಕಾಶದಲ್ಲೂ ನಿತ್ಯಸಾಹಚರ್ಯವೇ ಶೋಭೆ ಎಂಬುದು ಉಪಮೆಯ ಭಾವ. ಮೂರನೆಯದು ಸಾಮಾನ್ಯ ನಿರ್ದೇಶ — ಇಂತಹ, ಪತಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ದೃಢವ್ರತೆಯರಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸ್ತ್ರೀಯರು ತಮ್ಮದೇ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮದಿಂದ ದೇವಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪೂಜಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ‘ಸ್ವೇನ ಕರ್ಮಣಾ’ (ತಮ್ಮದೇ ಕರ್ಮದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ವದ್ದು — ಫಲ ಪತಿಯ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದಲ್ಲ, ತಮ್ಮದೇ ಪುಣ್ಯದಿಂದ. ಈ ಮೂರರಿಂದ ಸೀತೆ ತೋರಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ, ಪಾತಿವ್ರತ್ಯ ಪರತಂತ್ರತೆಯಲ್ಲ, ಸ್ವತಂತ್ರವಾದ ಕರ್ಮ, ಅದರ ಫಲ ಸ್ವರ್ಗ. ಹೀಗೆ ಸೀತೆಯ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಅನಸೂಯೆಯ ಹರ್ಷಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸೀತೆ ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅನಸೂಯೆ ಅತ್ಯಂತ ಸಂತೋಷಗೊಂಡಳು. ಅವಳು ಮೈಥಿಲಿಯ ನೆತ್ತಿಯನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸಿ ಅವಳನ್ನು ಹರ್ಷಗೊಳಿಸುತ್ತಾ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಬಗೆಬಗೆಯ ನಿಯಮಗಳಿಂದ ಪಡೆದ ಮಹಾತಪಸ್ಸು ನನ್ನಲ್ಲಿದೆ; ಶುಚಿವ್ರತೆಯಾದ ಸೀತೆ, ಆ ಬಲವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ನಾನು ನಿನಗೆ ವರವನ್ನು ಕೊಡಬಯಸುತ್ತೇನೆ.’ ‘ಛಂದಯೇ’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥ — ‘ವರವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವಂತೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಪ್ರೇರಿಸುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು. ‘ಮೈಥಿಲಿ, ನಿನ್ನ ಮಾತು ಉಚಿತವೂ ಯುಕ್ತವೂ ಆಗಿದೆ; ನಾನು ಪ್ರೀತಳಾಗಿದ್ದೇನೆ; ನಿನಗೆ ಯಾವ ಉಚಿತವಾದ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಲಿ?’ ಎಂದು ಅವಳು ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸೀತೆ ವಿಸ್ಮಿತಳಾಗಿ, ಆದರೆ ಮಂದವಾದ ವಿಸ್ಮಯದಿಂದ, ತಪೋಬಲದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅವಳಿಗೆ ‘ಆಯಿತು’ ಎಂದಷ್ಟೇ ಹೇಳಿದಳು — ‘ನಿಮ್ಮ ಮಾತಿನಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲವೂ ಆಯಿತು, ಬೇರೇನನ್ನೂ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ನಿರ್ಲೋಭತೆಯ ಉತ್ತರ. ‘ಮಂದವಿಸ್ಮಯಾ’ (ಮಂದವಾದ ವಿಸ್ಮಯದವಳು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ — ವಿಸ್ಮಯವಿತ್ತು, ಆದರೆ ಅದು ಮಂದವಾದುದು, ಲೋಭವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುವಂತಹದ್ದಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಧರ್ಮಜ್ಞಳಾದ ಅನಸೂಯೆ ಅವಳ ಮೇಲೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಪ್ರೀತಳಾದಳು; ವರವನ್ನು ಬಯಸದವನಿಗೇ ಕೊಡುವ ಇಚ್ಛೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಲೋಕಸ್ವಭಾವ. ‘ಆಗಲಿ ಸೀತೆ, ನಿನ್ನ ಹರ್ಷವನ್ನು ಸಫಲಗೊಳಿಸುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ಅವಳು ಹೇಳಿದಳು. ‘ತತ್ಸಂಶ್ರಿತ್ಯ ಬಲಮ್’ (ಆ ಬಲವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ) ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಬಲದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ — ತಪಸ್ಸು ಕೇವಲ ಕ್ಲೇಶಸಹನೆಯಲ್ಲ, ಕೊಡುವ ಶಕ್ತಿಯೂ ಹೌದು.

ಅನಸೂಯೆ ದಿವ್ಯವಾದ ಪ್ರೀತಿದಾನವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾಳೆ — ಈ ದಿವ್ಯವಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಾಲೆ, ವಸ್ತ್ರ, ಆಭರಣಗಳು, ಅಂಗರಾಗ ಮತ್ತು ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಅನುಲೇಪನ. ‘ಸೀತೆ, ನಾನು ಕೊಟ್ಟ ಇದು ನಿನ್ನ ಅಂಗಗಳನ್ನು ಶೋಭಿಸಲಿ; ಇದು ನಿನಗೆ ಅನುರೂಪವಾಗಿ, ಮಾಸದೆ ನಿತ್ಯವೂ ಇರುವುದು’ ಎಂದು ಅವಳು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ತಪೋಬಲದಿಂದ ಕೊಟ್ಟ ವಸ್ತ್ರ ಬಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಮಾಸುವುದಿಲ್ಲ; ವನವಾಸಿನಿಯಾದ ಸೀತೆಗೆ ಇದೇ ಮಹಾ ಅನುಗ್ರಹ, ಏಕೆಂದರೆ ವನದಲ್ಲಿ ವಸ್ತ್ರ ಮಾಸುವುದು ನಿತ್ಯವೇ. ‘ಜನಕಾತ್ಮಜೆ, ದಿವ್ಯವಾದ ಅಂಗರಾಗದಿಂದ ಲೇಪಿತಾಂಗಿಯಾಗಿ ನೀನು, ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಅವ್ಯಯನಾದ ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಶೋಭಿಸುವಂತೆ, ನಿನ್ನ ಪತಿಯನ್ನು ಶೋಭಿಸುವೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಪತ್ನಿ ತನ್ನನ್ನು ಮಾತ್ರ ಶೋಭಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಪತಿಯನ್ನು ಶೋಭಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಅಲಂಕಾರವೂ ಸೇವೆಯ ಅಂಗವೇ. ಆ ಮೈಥಿಲಿ ವಸ್ತ್ರ, ಅಂಗರಾಗ, ಆಭರಣಗಳು, ಮಾಲೆಗಳು — ಈ ಅನುಪಮ ಪ್ರೀತಿದಾನವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದಳು. ಅದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಯಶಸ್ವಿನಿಯೂ ಧೀರೆಯೂ ಆದ ಸೀತೆ ಕೈಜೋಡಿಸಿ ಆ ತಪೋಧನೆಯ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ನಿಂತಳು — ದಾನವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ಮೇಲೂ ಸೇವೆಯನ್ನು ಬಿಡಲಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿಸಿದಳು ಎಂಬುದು ಶಿಷ್ಟತೆಯ ಲಕ್ಷಣ. ‘ಪ್ರೀತಿದಾನ’ ಎಂಬ ಪದ ನಾಲ್ಕೂ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಮರುಕಳಿಸಿದೆ; ಅದರಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ — ದಾನದ ಮೌಲ್ಯ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿಲ್ಲ, ಪ್ರೀತಿಯಲ್ಲೇ. ದಿವ್ಯ ವಸ್ತುಗಳು ವನದಲ್ಲಿ ನಿರುಪಯುಕ್ತವಾದಂತೆ ತೋರುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಕೊಟ್ಟವು ವನದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ಉಪಯುಕ್ತವಾಗುತ್ತವೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವು ಮಾಸುವುದಿಲ್ಲ, ಬಾಡುವುದಿಲ್ಲ.

ಹಾಗೆ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ನಿಂತ ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ದೃಢವ್ರತೆಯಾದ ಅನಸೂಯೆ ಯಾವುದೋ ಪ್ರಿಯವಾದ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳಲು ಮಾತು ಆರಂಭಿಸಿದಳು. ‘ಸೀತೆ, ಈ ಯಶಸ್ವಿಯಾದ ರಾಘವನು ನಿನ್ನನ್ನು ಸ್ವಯಂವರದಲ್ಲಿ ಪಡೆದನೆಂಬ ಕಥೆ ನನ್ನ ಕಿವಿಗೆ ಬಿದ್ದಿದೆ’ ಎಂದು ಅವಳು ಹೇಳಿದಳು. ‘ಶ್ರುತಿಮುಪಾಗತಾ’ (ಕಿವಿಗೆ ಬಿದ್ದಿದೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ — ಕಥೆ ಅವಳಿಗೆ ಕರ್ಣಪರಂಪರೆಯಿಂದಲೇ ತಿಳಿದಿದೆ, ನೇರವಾಗಿಯಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಮೂಲದಿಂದಲೇ ಕೇಳುವ ಇಚ್ಛೆ. ‘ಮೈಥಿಲಿ, ಆ ಕಥೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಕೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ; ನಡೆದಂತೆಯೇ, ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನೀನು ಅದನ್ನು ನನಗೆ ಹೇಳಬೇಕು.’ ‘ಯಥಾಭೂತಮ್’ (ನಡೆದಂತೆಯೇ), ‘ಕಾರ್ತ್ಸ್ನ್ಯೇನ’ (ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳೂ ಯಾಚನೆಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ — ಸಂಕ್ಷೇಪವಲ್ಲ, ಅಲಂಕಾರವೂ ಅಲ್ಲ, ಯಥಾರ್ಥವಾದ ಸಮಗ್ರ ವೃತ್ತಾಂತ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಸೀತೆ ಧರ್ಮಚಾರಿಣಿಯಾದ ಆ ತಾಪಸಿಗೆ ‘ಕೇಳಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಆ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳತೊಡಗಿದಳು. ಇದರಿಂದ ಸರ್ಗದ ಎರಡನೆಯ ಭಾಗ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ — ಇಲ್ಲಿಂದ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯವರೆಗೆ ಎಲ್ಲವೂ ಸೀತೆಯದೇ ಮಾತು. ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಕವಿ ಹೇಳಿದ ಕಥೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ತನ್ನ ಬಾಯಿಂದಲೇ ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ, ಇದು ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ವಿರಳ.

ಸೀತೆ ಕಥೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಮಿಥಿಲೆಯ ಅಧಿಪತಿ ಜನಕನೆಂಬ ವೀರನು, ಧರ್ಮಜ್ಞನು, ಕ್ಷತ್ರಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿರತನಾಗಿ ನ್ಯಾಯದಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಆಳುತ್ತಾನೆ. ನೇಗಿಲನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು ಅವನು ಹೊಲದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಉಳುತ್ತಿದ್ದಾಗ ನಾನು ನೆಲವನ್ನು ಸೀಳಿಕೊಂಡು ಮೇಲೆದ್ದೆನಂತೆ, ರಾಜನ ಮಗಳು ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧಳಾದೆ. ಮುಷ್ಟಿಯಿಂದ ಬೀಜ ಬಿತ್ತುವುದರಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದ ಆ ನರಪತಿ ಸರ್ವಾಂಗವೂ ಧೂಳಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ್ದ ನನ್ನನ್ನು ಕಂಡು ವಿಸ್ಮಿತನಾದನು. ಸಂತಾನವಿಲ್ಲದ ಅವನು ಸ್ನೇಹದಿಂದ ತಾನೇ ನನ್ನನ್ನು ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಕೂರಿಸಿಕೊಂಡು “ಇವಳು ನನ್ನ ಮಗಳು” ಎಂದು ಹೇಳಿ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ಸುರಿಸಿದನು. ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಅಸದೃಶವಾದ ಅಮಾನುಷವಾಣಿ ನುಡಿಯಿತು — “ನರಪತಿ, ಇದು ಹಾಗೆಯೇ; ಧರ್ಮದಿಂದ ಇವಳು ನಿನ್ನ ಮಗಳು.” ಅನಂತರ ಹರ್ಷಿತನಾದ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ನನ್ನ ತಂದೆ ಮಿಥಿಲಾಧಿಪನು ನನ್ನನ್ನು ಪಡೆದು ವಿಪುಲವಾದ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದನು. ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಳಾದ ಹಿರಿಯ ರಾಣಿಗೆ ನನ್ನನ್ನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಒಪ್ಪಿಸಿದನು; ಸ್ನೇಹಮಯಿಯಾದ ಅವಳು ಮಾತೃಸೌಹೃದದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಬೆಳೆಸಿದಳು.’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಜನ್ಮವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಸೀತೆಯ ಬಾಯಿಂದಲೇ ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಆತ್ಮನಿವೇದನದ ಶಾಂತ ಸ್ವರ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ — ಅವಳು ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನಷ್ಟೇ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ‘ಕಿಲ’ (ಅಂತೆ) ಎಂಬ ನಿಪಾತದಿಂದಲೂ ಅವಳ ವಿನಯ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಕ್ಷತ್ರಕರ್ಮಣ್ಯಭಿರತಃ’ (ಕ್ಷತ್ರಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿರತ), ‘ನ್ಯಾಯತಃ ಶಾಸ್ತಿ’ (ನ್ಯಾಯದಿಂದ ಆಳುತ್ತಾನೆ) ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಜನಕನ ದ್ವಿಮುಖತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವನು ಜ್ಞಾನಿಯಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಪ್ರಜಾಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥನಾದ ರಾಜನೂ ಹೌದು. ‘ಲಾಂಗಲಹಸ್ತಸ್ಯ’ (ನೇಗಿಲನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದವನ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಜನು ತಾನೇ ಉಳುತ್ತಿದ್ದುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ, ಅದು ಯಜ್ಞಭೂಮಿಯ ಸಂಸ್ಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ವಿಹಿತವಾದುದು; ಅಲ್ಲೇ ಅವಳು ಮೇಲೆದ್ದಳು, ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಸೀತಾ’ ಎಂಬ ಹೆಸರೂ ನೇಗಿಲಗೆರೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂತರಿಕ್ಷವಾಣಿಯಾದರೋ ದತ್ತಕಪುತ್ರಿತ್ವಕ್ಕೆ ದೈವಿಕ ಪ್ರಮಾಣ — ತಂದೆ ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಹೇಳಿದ್ದು ಧರ್ಮದಿಂದಲೂ ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು ಎಂದು ಎರಡರ ಸಂಗತಿ.

‘ಪತಿಸಂಯೋಗಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ನನ್ನ ವಯಸ್ಸನ್ನು ಕಂಡು ನನ್ನ ತಂದೆ ದೀನನಾಗಿ ಚಿಂತೆಗೆ ಒಳಗಾದನು — ಹಣ ನಷ್ಟವಾದ ಬಡವನಂತೆ. ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕನ್ಯೆಯ ತಂದೆ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮನಾಗಿದ್ದರೂ, ಸಮಾನರಿಂದಲೂ ಕೀಳಾದವರಿಂದಲೂ ಅವಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ. ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೇ ಇದ್ದ ಆ ಅವಮಾನವನ್ನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಕಂಡು ರಾಜನು ಚಿಂತೆಯ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ, ತೆಪ್ಪವಿಲ್ಲದವನು ಸಮುದ್ರದ ಆಚೆಯ ದಡವನ್ನು ಸೇರಲಾರದಂತೆ, ದಡ ಸೇರಲಾರದಾದನು. ನಾನು ಅಯೋನಿಜೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಆ ಮಹೀಪಾಲನು ಚಿಂತಿಸಿದರೂ ನನಗೆ ಸಮಾನನಾದ, ಸುಂದರನಾದ ಪತಿಯನ್ನು ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ನಿರಂತರವಾಗಿ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವನಿಗೆ ಈ ಬುದ್ಧಿ ಹುಟ್ಟಿತು — ಧರ್ಮದಿಂದ ಮಗಳಿಗೆ ಸ್ವಯಂವರವನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸುವೆನು ಎಂದು.’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಕನ್ಯೆಯ ತಂದೆಯ ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧ ವೇದನೆಯನ್ನು ಸರ್ವಸಾಮಾನ್ಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಜನೂ ಅದರಿಂದ ಮುಕ್ತನಲ್ಲ, ‘ಶಕ್ರೇಣಾಪಿ ಸಮಃ’ (ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮನಾಗಿದ್ದರೂ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದಲೇ ಅದು ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಯೋನಿಜತ್ವವಾದರೋ ಜನಕನ ಚಿಂತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಕುಲಸಾಮ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸಲಾಗದು; ಆದ್ದರಿಂದ ವೀರ್ಯಪರೀಕ್ಷೆಯೊಂದೇ ಉಪಾಯವಾಗಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಸ್ವಯಂವರಸಂಕಲ್ಪ ಸಮಂಜಸವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಚಿಂತಾರ್ಣವಗತಃ ಪಾರಂ ನಾಸಸಾದಾಪ್ಲವೋ ಯಥಾ’ (ತೆಪ್ಪವಿಲ್ಲದವನಂತೆ ಚಿಂತಾಸಮುದ್ರದ ದಡ ಸೇರಲಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಸರ್ಗದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ರಮಣೀಯವಾದುದು — ಚಿಂತೆ ಸಮುದ್ರ, ಬುದ್ಧಿ ತೆಪ್ಪ; ತೆಪ್ಪವಿಲ್ಲದವನು ದಾಟಲಾರನು. ಜನಕನಿಗೆ ತೆಪ್ಪವಿಲ್ಲದಿರುವುದು ಅಯೋನಿಜತ್ವದಿಂದಲೇ, ಏಕೆಂದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಕುಲದ ಹೋಲಿಕೆ ಅಸಾಧ್ಯ.

‘ಆಗ ಅವನ ಮಹಾಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ವರುಣನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಬಿಲ್ಲನ್ನೂ ಅಕ್ಷಯವಾದ ಬಾಣಗಳುಳ್ಳ ಎರಡು ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳನ್ನೂ ಕೊಟ್ಟನು. ಆ ಬಿಲ್ಲು ಅದರ ಭಾರದಿಂದ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಪ್ರಯತ್ನಪಟ್ಟರೂ ಅಲುಗಾಡಿಸಲಾಗದ್ದಾಗಿತ್ತು; ರಾಜರು ಕನಸಿನಲ್ಲೂ ಅದನ್ನು ಬಗ್ಗಿಸಲಾರದಾಗಿದ್ದರು. ಆ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಪಡೆದು ಸತ್ಯವಾದಿಯಾದ ನನ್ನ ತಂದೆ ರಾಜರ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ರಾಜರನ್ನು ಆಮಂತ್ರಿಸಿ ಘೋಷಿಸಿದನು — ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಈ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಎತ್ತಿ ಹೆದೆಯೇರಿಸುವನೋ ಅವನಿಗೆ ನನ್ನ ಮಗಳು ಪತ್ನಿಯಾಗುವಳು, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ ಎಂದು. ಬೆಟ್ಟದಂತಿದ್ದ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಅದರ ಭಾರದಿಂದ ನೋಡಿ, ಅದನ್ನು ಎತ್ತಲಾರದೆ ರಾಜರು ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಹೊರಟುಹೋದರು.’ ಈ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯೇ ಕಥೆಯ ಕೇಂದ್ರ — ಕನ್ಯೆಯ ವರನನ್ನು ಧನದಿಂದಲೂ ಕುಲದಿಂದಲೂ ಅಲ್ಲ, ವೀರ್ಯದಿಂದ ನಿರ್ಣಯಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಕ್ಷತ್ರಿಯಧರ್ಮ. ‘ಅಭಿವಾದ್ಯ ಜಗ್ಮುಃ’ (ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಹೊರಟುಹೋದರು) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಕವಿ ರಾಜರ ಶೀಲವನ್ನೂ ಕಾಪಾಡುತ್ತಾನೆ — ಸೋತರೂ ಅವರು ಬಿಲ್ಲಿನ ಹಿರಿಮೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿಯೇ ಹೋದರು, ವಿರೋಧಿಸಿ ಅಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಜನಕನ ಚಿಂತೆ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪರಿಹಾರವಾಯಿತು, ಆದರೆ ಫಲ ಬಹುಕಾಲ ದೊರೆಯಲಿಲ್ಲ. ‘ಅಸಂಚಾಲ್ಯಮ್’ (ಅಲುಗಾಡಿಸಲಾಗದ್ದು), ‘ನಮಯಿತುಂ ನ ಶಕ್ತಾಃ’ (ಬಗ್ಗಿಸಲಾರದಾದರು) ಎಂದು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಎರಡು ಅಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಅಲುಗಾಡಿಸುವುದೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ, ಬಗ್ಗಿಸುವುದಂತೂ ದೂರವೇ. ಇದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಧನುರ್ಭಂಗದ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ.

‘ಬಹುಕಾಲದ ನಂತರ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಈ ರಾಘವನು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರೊಡನೆ ಯಜ್ಞವನ್ನು ನೋಡಲು ಬಂದನು — ತಮ್ಮನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ರಾಮನು. ಧರ್ಮಾತ್ಮರಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ನನ್ನ ತಂದೆಯಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪೂಜಿತರಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ತಂದೆಗೆ ಹೇಳಿದರು — ಈ ರಾಘವರಾದ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ದಶರಥನ ಮಕ್ಕಳು, ಬಿಲ್ಲನ್ನು ನೋಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ; ರಾಜಪುತ್ರನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ದೈವಿಕವಾದ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ತೋರಿಸು ಎಂದು. ಆ ವಿಪ್ರರು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಅವನು ಆ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ತರಿಸಿ ರಾಜಪುತ್ರನಿಗೆ ಆ ದೈವಿಕ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ತೋರಿಸಿದನು. ಕಣ್ಣುಮುಚ್ಚಿ ತೆರೆಯುವಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಮಹಾಬಲನೂ ವೀರ್ಯವಂತನೂ ಆದ ಅವನು ಅದನ್ನು ಬಗ್ಗಿಸಿ, ತಕ್ಷಣವೇ ಹೆದೆಯೇರಿಸಿ ಸೆಳೆದನು. ವೇಗದಿಂದ ಸೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಬಿಲ್ಲು ನಡುವೆ ಎರಡು ಹೋಳಾಯಿತು; ಅದರ ಶಬ್ದ ಬೀಳುವ ಸಿಡಿಲಿನಂತೆ ಭಯಂಕರವಾಗಿತ್ತು.’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಕ್ರಿಯೆಯ ಶೀಘ್ರತೆಯನ್ನೇ ವೀರ್ಯದ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ‘ನಿಮೇಷಾಂತರಮಾತ್ರೇಣ’ (ಕಣ್ಣುಮುಚ್ಚಿ ತೆರೆಯುವಷ್ಟರಲ್ಲಿ), ‘ಝಟಿತಿ’ (ತಕ್ಷಣವೇ) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳಿಂದ, ಇತರರಿಗೆ ಕನಸಿನಲ್ಲೂ ಅಸಾಧ್ಯವಾದುದು ರಾಮನಿಗೆ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದ ಕಾರ್ಯ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ನಲವತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು; ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಸಂಪೂರ್ಣ ಮಾತನ್ನು ಒಂದೇ ಅಂಕಿಯಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಸುದೀರ್ಘಸ್ಯ ತು ಕಾಲಸ್ಯ’ (ಬಹುಕಾಲದ ನಂತರ) ಎಂಬ ಆರಂಭದಿಂದ ಕವಿ ನಡುವಿನ ಕಾಲದ ದೀರ್ಘತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು, ಆದರೆ ಫಲ ಬಹುಕಾಲದ ನಂತರವೇ ದೊರೆಯಿತು; ಇದೇ ಕಥೆಯ ಪ್ರತೀಕ್ಷೆ. ರಾಮನ ಆಗಮನವಾದರೋ ಸ್ವಯಂವರಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರೊಡನೆ ಯಜ್ಞವನ್ನು ನೋಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ; ದೈವವೇ ಅವನನ್ನು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಧ್ವನಿ. ಬಿಲ್ಲು ಮುರಿದಾಗ ಸಿಡಿಲುಬೀಳುವ ಉಪಮೆ ಶಬ್ದವನ್ನಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಘಟನೆಯ ದೈವಿಕತೆಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಅನಂತರ ಸತ್ಯಸಂಧನಾದ ತಂದೆ ಉತ್ತಮ ಜಲಪಾತ್ರೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ಅಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ಕೊಡಲು ಸಿದ್ಧನಾದನು. ಆದರೆ ಆಗ ಕೊಡಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ನನ್ನನ್ನು ರಾಘವನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಿಲ್ಲ — ಅಯೋಧ್ಯಾಧಿಪತಿಯೂ ಪ್ರಭುವೂ ಆದ ತಂದೆಯ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಅರಿಯದೆ. ಅನಂತರ ವೃದ್ಧನಾದ, ನನ್ನ ಮಾವನಾದ ದಶರಥರಾಜನನ್ನು ಆಮಂತ್ರಿಸಿ ನನ್ನ ತಂದೆ ನನ್ನನ್ನು ಆತ್ಮಜ್ಞನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟನು. ನನ್ನ ತಂಗಿ, ಸಾಧ್ವಿಯೂ ಶುಭದರ್ಶನೆಯೂ ಆದ ಊರ್ಮಿಳೆಯನ್ನೂ ನನ್ನ ತಂದೆ ತಾನೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಪತ್ನಿಯಾಗಿ ಕೊಟ್ಟನು. ಹೀಗೆ ಆ ಸ್ವಯಂವರದಲ್ಲಿ ನಾನು ರಾಮನಿಗೆ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟೆ; ವೀರ್ಯವಂತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಪತಿಯಲ್ಲಿ ನಾನು ಧರ್ಮದಿಂದ ಅನುರಕ್ತಳಾಗಿದ್ದೇನೆ.’ ರಾಮನ ವಿನಯ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ — ಗೆದ್ದರೂ ಅವನು ತಂದೆಯ ಅನುಮತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಧರ್ಮ ಅವನಿಗೆ ವಿಜಯಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹಿರಿದು. ‘ಅನುರಕ್ತಾಸ್ಮಿ ಧರ್ಮೇಣ’ (ಧರ್ಮದಿಂದ ಅನುರಕ್ತಳಾಗಿದ್ದೇನೆ) ಎಂಬ ಕೊನೆಯ ಪದದಿಂದ ಸೀತೆ ಕಥೆಯ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನೇ ಮತ್ತೆ ಮುಟ್ಟುತ್ತಾಳೆ — ಅವಳ ಅನುರಾಗವೂ ಧರ್ಮಮೂಲವಾದುದು, ಕೇವಲ ಭಾವಮೂಲವಾದುದಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅನಸೂಯೆ ಆ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಿ ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಉದ್ಯತಾ ದಾತುಮ್’ (ಕೊಡಲು ಸಿದ್ಧನಾದನು), ‘ನ ಪ್ರತಿಜಗ್ರಾಹ’ (ಸ್ವೀಕರಿಸಲಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಎರಡರ ವಿರೋಧದಲ್ಲಿ ಕವಿ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರದ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕೊಡುವವನು ಸಿದ್ಧ, ಸ್ವೀಕರಿಸುವವನಾದರೋ ತಂದೆಯ ಅನುಮತಿಗಾಗಿ ಕಾಯುತ್ತಾನೆ. ಊರ್ಮಿಳೆಯ ದಾನವೂ ಅಲ್ಲೇ ಆಯಿತು, ಅದರಿಂದ ಸಹೋದರರ ಜೋಡಿಗೆ ಪತ್ನಿಯರ ಜೋಡಿ ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे अष्टादशाधिकशततमः सर्गः॥ ११८॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ