॥वाल्मीकिरामायणम् ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ · 117ನೇ ಸರ್ಗ

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಅತ್ರಿಯ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಅನಸೂಯೆಯ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯೋಪದೇಶ

ಚಿತ್ರಕೂಟತ್ಯಾಗ, ಅತ್ರಿಯ ಆತಿಥ್ಯ, ಅನಸೂಯೆಯ ತಪೋಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ, ಸೀತೆಗೆ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯೋಪದೇಶ

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಕೂಟದ ತಾಪಸರು ರಾಕ್ಷಸಭಯದಿಂದ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ತೊರೆದು ಬೇರೆಡೆಗೆ ಹೋದರು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನೂ ಆ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ತೊರೆಯುತ್ತಾನೆ, ಕಥೆ ಚಿತ್ರಕೂಟದಿಂದ ದಂಡಕಾರಣ್ಯದತ್ತ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಋಷಿಗಳು ಹೊರಟುಹೋದ ಮೇಲೆ ರಾಘವನು ಅನೇಕ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಆಲೋಚಿಸಿ ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವುದನ್ನು ಇಷ್ಟಪಡಲಿಲ್ಲ. ಮೊದಲ ಕಾರಣ ಸ್ಮೃತಿಯ ವೇದನೆ — ‘ಇಲ್ಲಿ ನಾನು ಭರತನನ್ನು ಕಂಡೆ, ನಾಗರಿಕರೊಡನೆ ತಾಯಂದಿರನ್ನು ಕಂಡೆ; ಆ ಸ್ಮೃತಿ ನನ್ನನ್ನು ನಿತ್ಯವೂ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತದೆ, ನಾನು ಅವರಿಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸುತ್ತಾ ಇರುತ್ತೇನೆ.’ ಸ್ನೇಹದ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ ಎಲ್ಲಾಯಿತೋ ಅಲ್ಲೇ ಅದರ ವಿಯೋಗ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ — ಇದು ಆಂತರಿಕ ಕಾರಣ. ಎರಡನೆಯ ಕಾರಣ ಹೊರಗಿನದು, ನೆಲದ ಮಾಲಿನ್ಯ — ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಭರತನ ಸೈನ್ಯದ ಬೀಡಿನಿಂದ, ಕುದುರೆಗಳ ಮತ್ತು ಆನೆಗಳ ಸಗಣಿಯಿಂದ ಆ ಪ್ರದೇಶ ಬಹಳವಾಗಿ ತುಳಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು; ತಪೋವನದ ಶುದ್ಧಿ ನಷ್ಟವಾಗಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಬೇರೆಡೆಗೆ ಹೋಗೋಣ’ ಎಂದು ಆಲೋಚಿಸಿ ಅವನು ವೈದೇಹಿಯೊಡನೆಯೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆಯೂ ಹೊರಟನು. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಶೋಕವನ್ನಾಗಲಿ ಭಯವನ್ನಾಗಲಿ ತೋರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಶಾಂತವಾದ ವಿವೇಕವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸ್ಥಳತ್ಯಾಗ ಕೋಪದಿಂದಲ್ಲ, ಸ್ಮೃತಿ ಮತ್ತು ಶುದ್ಧಿಗಳ ಕಾರಣದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ‘ನ ತತ್ರಾರೋಚಯದ್ವಾಸಮ್’ (ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವುದನ್ನು ಇಷ್ಟಪಡಲಿಲ್ಲ) ಎಂಬಲ್ಲಿ ‘ಅರೋಚಯತ್’ ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದ ಮಾರ್ಮಿಕವಾದುದು — ಶಕ್ತಿಯ ಅಭಾವವಲ್ಲ, ರುಚಿಯ ನಿವೃತ್ತಿ.

ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತಾ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ರಾಮನು ಅತ್ರಿಯ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ತಲುಪಿ ಆ ಮಹರ್ಷಿಗೆ ವಂದಿಸಿದನು. ಪೂಜ್ಯರಾದ ಅತ್ರಿಯೂ ಅವನನ್ನು ಮಗನಂತೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು — ಅತಿಥಿಯನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಿದ್ದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಪುತ್ರಭಾವದಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು; ಇದರಿಂದ ಆಶ್ರಮ ರಾಮನಿಗೆ ಮನೆಯೇ ಆಯಿತು. ಅವರು ತಾವೇ ಆತಿಥ್ಯವನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸಿದರು, ಮಹಾಭಾಗನಾದ ಸೌಮಿತ್ರಿಯನ್ನೂ ಸೀತೆಯನ್ನೂ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿದರು — ಮೂವರು ವನವಾಸಿಗಳ ಶ್ರಮವೂ ಅದರಿಂದ ಶಮನವಾಯಿತು. ಅನಂತರ ಅವರು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದ, ವೃದ್ಧಳಾದ, ಸತ್ಕೃತಳಾದ ತಮ್ಮ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಕರೆದು ಸಮಾಧಾನದಿಂದ ಮಾತನಾಡಿದರು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ಧರ್ಮಜ್ಞರು, ಸರ್ವಭೂತಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿರತರು. ಆ ಋಷಿಶ್ರೇಷ್ಠರು ಅವಳಿಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ಅನಸೂಯೆ, ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿನಿ, ತಾಪಸಿ, ಧರ್ಮಚಾರಿಣಿ, ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು.’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಗೃಹಸ್ಥಧರ್ಮದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪುರುಷ ಅತಿಥಿಯನ್ನು ಪತಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಸ್ತ್ರೀ ಅತಿಥಿಯನ್ನಾದರೋ ಪತ್ನಿಯೇ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಪ್ರತಿಗೃಹ್ಣೀಷ್ವ’ (ಸ್ವೀಕರಿಸು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೀತೆಯ ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಗೌರವ ಎರಡನ್ನೂ ಅನಸೂಯೆಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಲಾಗಿದೆ; ಅದರಿಂದಲೇ ಮುಂದಿನ ಉಪದೇಶದ ಅಧಿಕಾರವೂ ಅವಳಿಗೆ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸ್ವಯಮ್’ (ತಾವೇ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ — ಮಹರ್ಷಿ ಶಿಷ್ಯರಿಗೆ ಆದೇಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ತಾವೇ ಆತಿಥ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ಇದೇ ವನವಾಸಿಗಳ ಉತ್ಕೃಷ್ಟ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರ.

ಅನಂತರ ಅತ್ರಿ ಆ ತಾಪಸಿಯ, ಧರ್ಮಚಾರಿಣಿಯ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು — ಏಕೆಂದರೆ ಅತಿಥಿ ಪಾತ್ರವನ್ನು ತಿಳಿದ ಮೇಲೆಯೇ ಅಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸವಿಡುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂದೆ ಹತ್ತು ವರ್ಷಗಳ ಅನಾವೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಲೋಕ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಸುಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಯಾರು ಗಡ್ಡೆಗಳನ್ನೂ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನೂ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದಳೋ, ಜಾಹ್ನವಿಯನ್ನು ಹರಿಸಿದಳೋ — ಅವಳೇ ಉಗ್ರ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ, ನಿಯಮಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತಳಾದ ಇವಳು. ಯಾರು ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳು ಮಹಾತಪಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿದಳೋ, ಮಗೂ, ಯಾರ ವ್ರತಗಳಿಂದ ವಿಘ್ನಗಳು ನಾಶವಾದವೋ ಅವಳು. ಅಲ್ಲದೆ ದೇವಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ತ್ವರೆಪಡುತ್ತಾ ಯಾರು ಒಂದು ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಹತ್ತು ರಾತ್ರಿಗಳಷ್ಟು ಉದ್ದವಾಗಿಸಿದಳೋ ಅವಳು. ‘ಇವಳು ನಿನಗೆ ತಾಯಿಯಂತೆ’ ಎಂದು ಋಷಿ ಪಾಪರಹಿತನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ಗುರುಪತ್ನಿ ತಾಯಿಯೇ ಎಂಬ ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕವಿ ಅನಸೂಯೆಯ ತಪಸ್ಸಿನ ಮೂರು ಫಲಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಲೋಕದ ಹಸಿವಿನ ನಿವಾರಣೆ, ಗಂಗೆಯ ಅವತರಣ, ಕಾಲದ ವಿಸ್ತರಣೆಯೇ. ಇವುಗಳಿಂದ ಅವಳ ತಪಸ್ಸು ಕೇವಲ ವೈಯಕ್ತಿಕವಲ್ಲ, ಲೋಕೋಪಕಾರಕ ಎಂದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ; ಅಂತಹ ಗುರುವಿನ ಬಳಿಗೆ ಸೀತೆ ಹೋಗುವುದು ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಅನಸೂಯಾ’ ಎಂಬ ಹೆಸರೇ ಅವಳ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ — ಯಾರಲ್ಲೂ ದೋಷವನ್ನು ಕಾಣದವಳೇ ಅಸೂಯೆಯಿಲ್ಲದ ಅನಸೂಯೆ.

‘ಸರ್ವಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ನಮಸ್ಕಾರಯೋಗ್ಯಳಾದ, ವೃದ್ಧಳಾದ, ಕೋಪವಿಲ್ಲದ ಈ ತಪಸ್ವಿನಿಯ ಬಳಿಗೆ ವೈದೇಹಿ ಸದಾ ಹೋಗಲಿ’ ಎಂದು ಋಷಿ ಹೇಳಿದರು — ‘ಅಕ್ರೋಧನಾ’ (ಕೋಪವಿಲ್ಲದವಳು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ತಪಸ್ವಿಗಳಲ್ಲೂ ದುರ್ಲಭವಾದ ಗುಣ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಋಷಿಗೆ ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ರಾಘವನು ಧರ್ಮಜ್ಞಳಾದ ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಜಪುತ್ರಿ, ಈ ಮುನಿ ಹೇಳಿದುದನ್ನು ನೀನು ಕೇಳಿದೆ; ನಿನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿ ಬೇಗನೆ ತಪಸ್ವಿನಿಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗು. ತನ್ನ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಲೋಕದಲ್ಲಿ “ಅನಸೂಯೆ” ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧಳಾದ, ಸಮೀಪಿಸಬಹುದಾದ ಆ ತಪಸ್ವಿನಿಯ ಬಳಿಗೆ ನೀನು ಬೇಗನೆ ಹೋಗು.’ ರಾಮನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಎರಡು ಕಾರಣಗಳಿವೆ — ಒಂದು ಶಿಷ್ಟಾಚಾರ, ಇನ್ನೊಂದು ಸೀತೆಯದೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು; ಅವನು ಆಜ್ಞೆ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ, ಹಿತವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಯಶಸ್ವಿನಿಯಾದ ಸೀತೆ ರಾಘವನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಧರ್ಮಜ್ಞಳಾದ ಆ ಅತ್ರಿಪತ್ನಿಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋದಳು — ವಿಳಂಬ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಭಿಗಮ್ಯಾ’ (ಸಮೀಪಿಸಬಹುದಾದವಳು) ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ವದ್ದು — ಕೆಲವು ತಪಸ್ವಿಗಳನ್ನು ಸಮೀಪಿಸುವುದು ಕಷ್ಟ, ಇವಳಾದರೋ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಮೀಪಿಸಬಹುದಾದವಳು, ಶರಣ್ಯಳು. ‘ಶ್ರೇಯೋಽರ್ಥಮಾತ್ಮನಃ’ (ನಿನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಈ ಹೋಗುವಿಕೆ ನನ್ನ ಆಜ್ಞಾಪಾಲನೆಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ನಿನ್ನದೇ ಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕಾಗಿ.

ಕವಿ ಅನಸೂಯೆಯ ರೂಪವನ್ನು ಕರುಣೆಯಿಂದ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಶಿಥಿಲಳಾದ, ಸುಕ್ಕುಗಟ್ಟಿದ, ವೃದ್ಧಳಾದ, ಮುಪ್ಪಿನಿಂದ ಬಿಳಿಚಿದ ತಲೆಗೂದಲುಳ್ಳ, ಬಿರುಗಾಳಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಳೆಗಿಡದಂತೆ ಸದಾ ನಡುಗುವ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳವಳು. ಈ ವರ್ಣನೆ ತಪಸ್ಸಿನ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಯಾರ ದೇಹ ಹೀಗೆ ಜೀರ್ಣವಾಗಿದೆಯೋ ಅವಳ ತಪೋಬಲದಿಂದಲೇ ಗಂಗೆ ಹರಿದಿತ್ತು; ಹೊರಗಿನ ದೌರ್ಬಲ್ಯದ ಒಳಗೆ ಮಹಾಶಕ್ತಿ ಅಡಗಿದೆ. ಸೀತೆ ಅಳುಕಿಲ್ಲದೆ ಆ ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿನಿ ಪತಿವ್ರತೆ ಅನಸೂಯೆಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದಳು, ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಂಡಳು — ಇಲ್ಲಿ ‘ಅವ್ಯಗ್ರಾ’ (ಅಳುಕಿಲ್ಲದೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳ ಧೈರ್ಯವೂ ಶಿಷ್ಟತೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ, ‘ಸ್ವಂ ನಾಮ ಸಮುದಾಹರತ್’ (ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಂಡಳು) ಎಂಬುದರಿಂದ ಪ್ರಾಚೀನ ಅಭಿವಾದನವಿಧಿ ನೆನಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಸಂಯಮದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ತಾಪಸಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಕೈಜೋಡಿಸಿ, ಹರ್ಷಿತಳಾದ ವೈದೇಹಿ ಕುಶಲವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿದಳು. ಅನಂತರ ಧರ್ಮಚಾರಿಣಿಯೂ ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿನಿಯೂ ಆದ ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ವೃದ್ಧೆ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಸುದೈವದಿಂದ ನೀನು ಧರ್ಮವನ್ನು ಗಮನಿಸುತ್ತಿರುವೆ.’ ಇದರಿಂದಲೇ ಉಪದೇಶದ ಆರಂಭ, ಅದು ಸರ್ಗದ ಉಳಿದ ಭಾಗವನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ‘ದಿಷ್ಟ್ಯಾ’ (ಸುದೈವದಿಂದ) ಎಂಬ ನಿಪಾತವನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ — ಅದರಿಂದ ಅನಸೂಯೆಯ ವಿಸ್ಮಯವೂ ಆನಂದವೂ ಎರಡೂ ಧ್ವನಿಸುತ್ತವೆ.

ವೃದ್ಧೆ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಮಾನಿನಿಯಾದ ಸೀತೆ, ಜ್ಞಾತಿಜನರನ್ನೂ ಮಾನವೃದ್ಧಿಯನ್ನೂ ತೊರೆದು ವನಕ್ಕೆ ನಿರ್ಬಂಧಿತನಾದ ರಾಮನನ್ನು ನೀನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿರುವುದು ಸುದೈವ. ನಗರದಲ್ಲಿರಲಿ ವನದಲ್ಲಿರಲಿ, ಶುಭನಾಗಿರಲಿ ಅಶುಭನಾಗಿರಲಿ, ಯಾವ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ಪತಿ ಪ್ರಿಯನೋ ಅವರಿಗೆ ಮಹೋದಯವಾದ ಲೋಕಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ದುಶ್ಶೀಲನಾದರೂ, ಕಾಮಚಾರಿಯಾದರೂ, ಧನಹೀನನಾದರೂ, ಆರ್ಯಸ್ವಭಾವದ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ಪತಿಯೇ ಪರಮದೈವ. ವಿಚಾರಮಾಡಿ ನೋಡಿದರೂ ಪತಿಗಿಂತ ಮಿಗಿಲಾದ ಬಂಧುವನ್ನು ನಾನು ಕಾಣೆ; ಅವನು ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ಯೋಗ್ಯನು, ಮಾಡಿದ ಅಕ್ಷಯ ತಪಸ್ಸಿನಂತೆ ಫಲದಾಯಕನು. ಆದರೆ ಅಸತಿಯರು ಹೀಗೆ ಅನುಸರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಗುಣದೋಷಗಳನ್ನು ವಿಚಾರಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಕಾಮಕ್ಕೆ ವಶವಾದ ಹೃದಯವುಳ್ಳ ಅವರು ಪತಿಯರನ್ನೇ ತಮ್ಮ ವಶದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ನಡೆಯುತ್ತಾರೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯವನ್ನು ಹೊರಗಿನ ನಿಯಮದ ರೂಪದಲ್ಲಲ್ಲ, ಒಳಗಿನ ನಿಷ್ಠೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪತಿ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಅಕ್ಷಯನಿಧಿ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯೇ ಅದರ ಸಾರ. ‘ಸರ್ವತ್ರ ಯೋಗ್ಯಮ್’ (ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ಯೋಗ್ಯ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಇಹಲೋಕದಲ್ಲೂ ಪರಲೋಕದಲ್ಲೂ ಫಲದಾಯಕತ್ವವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಭರ್ತೃನಾಥಾಃ’ ಎಂಬ ಪದ ವಿರೋಧಾಭಾಸಗರ್ಭಿತವಾದುದು — ಪತಿಗೂ ಒಡತಿಯರಾಗಲು ಬಯಸುವವರನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ನಿಂದಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಉಪದೇಶದ ಉಪಸಂಹಾರದಲ್ಲಿ ಅನಸೂಯೆ ಎರಡು ವರ್ಗಗಳ ಫಲವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ಉಪದೇಶ ಕೇವಲ ಪ್ರಶಂಸೆಯಲ್ಲ, ಫಲನಿರ್ದೇಶದಿಂದ ದೃಢಪಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ‘ಮೈಥಿಲಿ, ಅಂತಹ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಅಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ವಶರಾಗಿ ಅಪಯಶಸ್ಸನ್ನೂ ಧರ್ಮಭ್ರಂಶವನ್ನೂ ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ. ನಿನ್ನಂತಹ, ಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಲೋಕದ ಹಿಂದು-ಮುಂದನ್ನು ಕಂಡ ಸ್ತ್ರೀಯರಾದರೋ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಿಗಳಂತೆ ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವರು.’ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಆಶೀರ್ವಾದರೂಪವಾದುದು — ‘ಆದ್ದರಿಂದ ಹೀಗೆ ನೀನು ಇವನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವ ಸತಿಯಾಗಿ, ಪತಿಯನ್ನೇ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಕಾಣುವವಳಾಗಿ, ಕಾಲಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ನಡೆಯುವವಳಾಗಿ, ನಿನ್ನ ಪತಿಯ ಸಹಧರ್ಮಚಾರಿಣಿಯಾಗು; ಅದರಿಂದ ನೀನು ಯಶಸ್ಸನ್ನೂ ಧರ್ಮವನ್ನೂ ಪಡೆಯುವೆ.’ ‘ಸಹಧರ್ಮಚಾರಿಣೀ’ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಸರ್ಗದ ಸಾರ ಅಡಗಿದೆ — ಪತ್ನಿ ಕೇವಲ ಹಿಂಬಾಲಕಿಯಲ್ಲ, ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸಹಚಾರಿಣಿ. ಈ ಆಶೀರ್ವಾದದೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ವಿನಯಪೂರ್ಣ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರವೂ ಸ್ವಯಂವರದ ಕಥೆಯೂ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತವೆ. ‘ದೃಷ್ಟಲೋಕಪರಾವರಾಃ’ (ಲೋಕದ ಹಿಂದು-ಮುಂದನ್ನು ಕಂಡವರು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಜ್ಞಾನವೇ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯದ ಮೂಲ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಇಹಲೋಕವನ್ನೂ ಪರಲೋಕವನ್ನೂ ಕಾಣುವವಳೇ ಸ್ಥಿರಳಾಗುತ್ತಾಳೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे सप्तदशाधिकशततमः सर्गः॥ ११७॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ