ಸರ್ಗ
ತಪಸ್ವಿಗಳು ಚಿತ್ರಕೂಟವನ್ನು ತೊರೆಯುವುದು
ತಪಸ್ವಿಗಳ ಕಳವಳದ ತವಕ, ರಾಮನ ಮೂರು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು, ಕುಲಪತಿಯಿಂದ ಖರನ ವೃತ್ತಾಂತದ ಕಥನ, ಋಷಿಗಳ ಆಶ್ರಮತ್ಯಾಗ
ಹಿಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಕಥೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲೂ ನಂದಿಗ್ರಾಮದಲ್ಲೂ ಇತ್ತು; ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅದು ಮತ್ತೆ ಚಿತ್ರಕೂಟದತ್ತ, ರಾಮನತ್ತ ಮರಳುತ್ತದೆ. ಭರತನು ಹಿಂದಿರುಗಿದ ಮೇಲೆ ವನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾಮನು ತಪಸ್ವಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಳವಳದಿಂದ ಕೂಡಿದ ತವಕವನ್ನು ಗಮನಿಸಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಕೂಟದ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿದ್ದ ತಾಪಸಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಸಂತೋಷದಿಂದಿದ್ದವರನ್ನೇ ಅವನು ಉತ್ಸುಕರಾಗಿ ಕಂಡನು. ಅವರು ಶಂಕಿತರಾಗಿ, ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದಲೂ ಹುಬ್ಬುಗಳ ಚಲನೆಯಿಂದಲೂ ರಾಮನನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾ, ಪರಸ್ಪರ ಪಿಸುಗುಟ್ಟುತ್ತಾ ನಿಧಾನವಾಗಿ ತಮ್ಮತಮ್ಮಲ್ಲೇ ಮಾತನಾಡಿಕೊಂಡರು. ಅವರ ತವಕವನ್ನು ಗಮನಿಸಿ ರಾಮನು ತನ್ನ ಬಗ್ಗೆಯೇ ಶಂಕಿಸಿ — ‘ನನ್ನಿಂದಲೇ ಏನೋ ಅಪರಾಧವಾಗಿದೆ’ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ — ಕೈಮುಗಿದು ಕುಲಪತಿಯಾದ ಋಷಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು. ‘ಸೋದ್ವೇಗಮ್ ಔತ್ಸುಕ್ಯಮ್’ (ಕಳವಳದಿಂದ ಕೂಡಿದ ತವಕ) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳಿಂದ ಕವಿ ಎರಡು ಭಾವಗಳನ್ನು ಬೇರೆಬೇರೆಯಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಭಯದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಕಳವಳ ಮತ್ತು ಹೊರಡುವ ಬಯಕೆ; ಎರಡೂ ಅವರಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಿಗೇ ಇವೆ. ‘ಶನೈಃ ಮಿಥಃ ಕಥಾಃ’ (ನಿಧಾನವಾಗಿ ತಮ್ಮತಮ್ಮಲ್ಲೇ ಮಾತುಗಳು) ಎಂಬುದು ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ — ಅವರು ರಾಮನಿಗೆ ಕೇಳಿಸಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ವಂಚಿಸಲು ಅವರಿಗಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
ರಾಮನ ಮೂರು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಸಂಭವನೀಯವಾದ ಮೂರು ದೋಷಗಳನ್ನೇ ಮುಟ್ಟುತ್ತವೆ. ‘ಪೂಜ್ಯರೇ, ತಪಸ್ವಿಗಳು ಬದಲಾಗುವಂತೆ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನ ನಡತೆಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾದ ಏನಾದರೂ ಕಾಣುತ್ತಿದೆಯೆ? ನನ್ನ ತಮ್ಮನಾದ ಮಹಾತ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ, ಅವನಿಗೆ ತಕ್ಕುದಲ್ಲದ ಯಾವುದಾದರೂ ನಡತೆಯನ್ನು ಪ್ರಮಾದದಿಂದ ಋಷಿಗಳು ಕಂಡರೆ? ನಿಮ್ಮ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಾ, ನನ್ನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ನಿರತಳಾಗಿರುವ ಸೀತೆ ಸ್ತ್ರೀಗೆ ಉಚಿತವಾದ, ಯುಕ್ತವಾದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿಲ್ಲವೆ?’ ಹೀಗೆ ಅವನು ಮೊದಲು ತನ್ನ ಬಗ್ಗೆ, ಅನಂತರ ತಮ್ಮನ ಬಗ್ಗೆ, ಅನಂತರ ಪತ್ನಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ಅತಿಥಿಯ ವಿನಯ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ದೋಷವನ್ನು ಬೇರೆಡೆ ಆರೋಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಪೂರ್ವವೃತ್ತಮ್’ ಎಂಬ ಪದಕ್ಕೆ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳು ಸಾಧ್ಯ — ನಾನು ಹಿಂದೆ ಆಚರಿಸಿದ್ದು, ಅಥವಾ ಹಿಂದಿನ ರಾಜರ ಆಚರಣೆಯಂತಹದ್ದು; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯ ಎರಡನ್ನೂ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಆತ್ಮನಿ ಶಂಕಿತಃ’ (ತನ್ನ ಬಗ್ಗೆಯೇ ಶಂಕಿಸಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನ ಸ್ವಭಾವವೇ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಬೇರೆಯವನು ಇತರರನ್ನು ದೂಷಿಸುವಲ್ಲಿ ಅವನು ಮೊದಲು ತನ್ನನ್ನೇ ಪರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಅನಂತರ ಮುಪ್ಪಿನಿಂದ ವೃದ್ಧನಾದ, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ಮುಪ್ಪಡರಿದ ಋಷಿ ನಡುಗುತ್ತಿರುವಂತೆ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ದಯಾಪರನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ‘ಮಗೂ, ಕಲ್ಯಾಣಸ್ವಭಾವಳಾದ, ಸದಾ ಕಲ್ಯಾಣದಲ್ಲೇ ನಿರತಳಾದ ವೈದೇಹಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ತಪಸ್ವಿಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ತಪ್ಪಿ ನಡೆಯುವುದು ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂತು? ಇದು ತಾಪಸರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ. ರಾಕ್ಷಸರಿಂದಲೇ ಅವರು ಕಳವಳಗೊಂಡು ತಮ್ಮತಮ್ಮಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.’ ಋಷಿಯ ಉತ್ತರವೇ ರಾಮನ ಶಂಕೆಯನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತದೆ — ಸೀತೆಯದೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನದೂ ರಾಮನದೂ ದೋಷವಿಲ್ಲ; ಭಯದ ಮೂಲ ಬೇರೆಡೆ ಇದೆ. ‘ವೇಪಮಾನ ಇವ’ (ನಡುಗುತ್ತಿರುವಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಲ್ಲಿ ಕಂಪನ ಮುಪ್ಪಿನ ಅಥವಾ ತಪಸ್ಸಿನ ಫಲವೋ, ಅಥವಾ ರಾಮನ ಮೇಲಿನ ಆದರದಿಂದಲೋ — ಕವಿ ಅದನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಭೂತದಯಾಪರಮ್’ (ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ದಯಾಪರ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವೂ ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ತಪಸ್ವಿಗಳ ಭಯ ಯಾರ ಕಾರಣದಿಂದ ಬಾಧಿಸುತ್ತಿದೆಯೋ ಅವನೇ ಸರ್ವಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲೂ ದಯಾಪರ.
ಅನಂತರ ಋಷಿ ಆ ಮೂಲವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ರಾವಣನ ತಮ್ಮನಾದ ಖರನೆಂಬ ಒಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸನು ಇಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ; ಅವನು ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಎಲ್ಲ ತಾಪಸರನ್ನೂ ಕಿತ್ತೊಗೆದು ಹೊರಹಾಕಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ದಿಟ್ಟನು, ಗೆಲುವಿನ ಮದವುಳ್ಳವನು, ಕ್ರೂರನು, ನರಭಕ್ಷಕನು, ಗರ್ವಿಷ್ಠನು, ಪಾಪಿ; ಅವನು ನಿನ್ನನ್ನೂ ಸಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ನೀನು ಈ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಇರತೊಡಗಿದಂದಿನಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರು ತಾಪಸರಿಗೆ ಕೇಡುಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.’ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಖರನ ಹೆಸರು ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ; ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದ ಕಥೆಯ ಬೀಜ ಇಲ್ಲೇ ಅಡಗಿದೆ. ‘ಉತ್ಪಾಟ್ಯ’ (ಕಿತ್ತೊಗೆದು) ಎಂಬ ಪದ ಮರವನ್ನು ಬೇರುಸಹಿತ ಕೀಳುವುದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ — ತಾಪಸರನ್ನು ಜನಸ್ಥಾನದಿಂದ ಬೇರುಸಹಿತ ಹೊರಹಾಕಲಾಯಿತು ಎಂಬುದು ಭಾವ. ‘ತ್ವಾಂ ಚ ತಾತ ನ ಮೃಷ್ಯತೇ’ (ಮಗೂ, ನಿನ್ನನ್ನೂ ಸಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ತಾಪಸರ ಭಯದ ನಿಜವಾದ ಕಾರಣ ಅಡಗಿದೆ — ಖರನು ರಾಮನ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯನ್ನೇ ಸಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಕೋಪ ಆಶ್ರಮವಾಸಿಗಳನ್ನೇ ಸುಟ್ಟೀತು.
ಋಷಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಉಪದ್ರವಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವರು ಬೀಭತ್ಸವಾದ, ಕ್ರೂರವಾದ, ಭೀಕರವಾದ, ಬಗೆಬಗೆಯ, ವಿಕಾರವಾದ, ನೋಡಲು ಅಹಿತವಾದ ರೂಪಗಳಿಂದ ತಮ್ಮನ್ನು ತೋರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಅಪ್ರಶಸ್ತವಾದ ಅಶುಚಿ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ತಾಪಸರನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿ ಆ ಅನಾರ್ಯರು ಎದುರಿಗೆ ನಿಂತ ಇತರರನ್ನು ಬೇಗನೆ ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾರೆ. ಆಯಾ ಆಶ್ರಮಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೂ ತಿಳಿಯದಂತೆ ಅಡಗಿಕೊಂಡು ಆ ಅಲ್ಪಬುದ್ಧಿಗಳು ತಾಪಸರನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತಾ ಅಲ್ಲಿ ವಿಹರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹೋಮದ ಸಮಯ ಬಂದಾಗ ಅವರು ಸ್ರುಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಪಾತ್ರೆಗಳನ್ನೂ ಎಸೆದುಬಿಡುತ್ತಾರೆ, ಅಗ್ನಿಗಳ ಮೇಲೆ ನೀರು ಸುರಿಯುತ್ತಾರೆ, ಕಲಶಗಳನ್ನು ಜಜ್ಜುತ್ತಾರೆ. ಉಪದ್ರವಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತವೆ — ಮೊದಲು ಕೇವಲ ದರ್ಶನ, ನಂತರ ಸ್ಪರ್ಶ, ನಂತರ ವಧೆ, ಕೊನೆಗೆ ಯಜ್ಞದ ನಾಶವೇ. ‘ಅಬುದ್ಧಮ್ ಅವಲೀಯ’ (ತಿಳಿಯದಂತೆ ಅಡಗಿಕೊಂಡು) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರ ಪ್ರಚ್ಛನ್ನತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಅವರು ಯುದ್ಧದಿಂದಲ್ಲ, ಕಪಟದಿಂದಲೇ ಬಾಧಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಹವನೇ ಸಮುಪಸ್ಥಿತೇ’ (ಹೋಮದ ಸಮಯ ಬಂದಾಗ) ಎಂಬುದು ಕಾಲನಿರ್ದೇಶ — ತಪಸ್ವಿಗಳು ಎಚ್ಚರದಿಂದಿರಬೇಕಾದ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಅವರು ಉಪದ್ರವ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.
‘ಆ ದುರಾತ್ಮರು ಮುತ್ತಿಕೊಂಡಿರುವ ಆಶ್ರಮಗಳನ್ನು ತೊರೆಯಬಯಸುವ ಋಷಿಗಳು ಇಂದು ಬೇರೆ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಂತೆ ನನ್ನನ್ನು ಒತ್ತಾಯಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮ, ಆ ದುಷ್ಟರು ತಪಸ್ವಿಗಳ ಮೇಲೆ ದೈಹಿಕ ಹಿಂಸೆಯನ್ನು ತೋರುವ ಮೊದಲೇ ನಾವು ಈ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ತೊರೆಯುವೆವು. ಇಲ್ಲಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ದೂರವಿಲ್ಲದಲ್ಲಿ ಗಡ್ಡೆ-ಹಣ್ಣುಗಳು ಹೇರಳವಾಗಿರುವ ಸುಂದರವಾದ ವನವಿದೆ; ಅಶ್ವನ ಆಶ್ರಮವನ್ನೇ ನಾನು ನನ್ನ ಗಣದೊಡನೆ ಮತ್ತೆ ಆಶ್ರಯಿಸುವೆನು.’ ‘ಪುರಾ’ (ಮೊದಲೇ) ಎಂಬ ಪದ ಇಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ — ಋಷಿ ಓಡಿಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ಹಿಂಸೆಗೂ ಮುನ್ನವೇ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಅವನ ವಿವೇಕ. ‘ಪ್ರಜಿಹಾಸವಃ’ ಎಂಬುದು ಇಚ್ಛಾರ್ಥಕ ರೂಪದಿಂದ ನಿಷ್ಪನ್ನವಾದ ಪದ — ತೊರೆಯಲು ಬಯಸುವವರು, ತೊರೆದವರಲ್ಲ; ನಿರ್ಣಯ ಇಂದೇ ಆಯಿತು. ‘ಬಹುಮೂಲಫಲಂ ಚಿತ್ರಂ ವನಮ್’ (ಗಡ್ಡೆ-ಹಣ್ಣುಗಳು ಹೇರಳವಾಗಿರುವ ಸುಂದರ ವನ) ಎಂಬುದು ಹೊಸ ಸ್ಥಳದ ವರ್ಣನೆ, ಅದು ತಾಪಸರ ಜೀವನೋಪಾಯಕ್ಕೆ ಸಾಕಾಗುವಷ್ಟಿದೆ.
‘ರಾಮ, ಖರನು ನಿನ್ನ ವಿಷಯದಲ್ಲೂ ಈಗಾಗಲೇ ಅನುಚಿತವಾಗಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ನಿನಗೆ ಮನಸ್ಸಿದ್ದರೆ ನಮ್ಮೊಡನೆ ಇಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಡು. ರಾಘವ, ನಿತ್ಯವೂ ಎಚ್ಚರದಿಂದಿರುವ, ಸಮರ್ಥನಾದ ನಿನಗೂ ಪತ್ನಿಯೊಡನೆ ಇಂದು ಇಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವುದು ಸಂದೇಹಕರವೂ ದುಃಖಕರವೂ ಆಗಿದೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ, ಹೊರಡಲು ಅತ್ಯಂತ ಉತ್ಸುಕನಾದ ಆ ತಪಸ್ವಿಯನ್ನು ರಾಜಪುತ್ರ ರಾಮನು ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರಗಳಿಂದ ತಡೆಯಲಾರದಾದನು. ಅನಂತರ ಆ ಕುಲಪತಿ ರಾಘವನನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸಿ, ಬೀಳ್ಕೊಂಡು, ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ, ತನ್ನ ಕುಲಗಳೊಡನೆ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ತೊರೆದು ಹೋದನು. ರಾಮನು ಅವರ ಹೊರಡುವಿಕೆಯನ್ನು ತಡೆಯುವುದೂ ಇಲ್ಲ, ತಾನೂ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ — ಋಷಿಗಳ ಭಯ ಸತ್ಯ, ಆದರೆ ಅವನ ಸ್ವಂತ ನಿಶ್ಚಯ ಅಚಲ. ‘ಯದಿ ಬುದ್ಧಿಃ ಪ್ರವರ್ತತೇ’ (ನಿನಗೆ ಮನಸ್ಸಿದ್ದರೆ) ಎಂದು ಹೇಳುವ ಮೂಲಕ ಋಷಿ ರಾಮನನ್ನು ಒತ್ತಾಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನ ವಿವೇಕಕ್ಕೇ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಕಲತ್ರಸ್ಯ’ (ಪತ್ನಿಯೊಡನಿರುವವನಿಗೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಭಯದ ವಿಶೇಷವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ — ಒಂಟಿ ವೀರನು ತನ್ನನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು, ಆದರೆ ಪತ್ನಿಯೊಡನಿರುವವನಿಗೆ ಸಂದೇಹ ಸದಾ ಇರುತ್ತದೆ; ಈ ಮಾತೇ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಸತ್ಯವಾಗುವುದು.
ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತವೆ. ರಾಮನು ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿ ಋಷಿಗಣವನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟು, ಆ ಸ್ಥಳದಿಂದ ಕುಲಪತಿಯಾದ ಋಷಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪ್ರೀತರಾದ ಅವರಿಂದ ಅನುಮತಿಯನ್ನೂ ಉಪದೇಶವನ್ನೂ ಪಡೆದು, ವಾಸಕ್ಕಾಗಿ ತನ್ನ ಪವಿತ್ರವಾದ ನೆಲೆಯನ್ನು ಸೇರಿದನು. ಋಷಿಗಳಿಲ್ಲದ ಆ ಆಶ್ರಮವನ್ನಾದರೋ ಪ್ರಭುವಾದ ರಾಘವನು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರವೂ ತೊರೆಯಲಿಲ್ಲ; ಋಷಿಗಳ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ತಾಪಸರು ರಾಘವನನ್ನು ಸದಾ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು. ಹೀಗೆ ಚಿತ್ರಕೂಟದ ವಾಸ ಸಡಿಲಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ತಾನೇ ಆ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಅತ್ರಿಯ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋಗುವನು, ಅಲ್ಲಿ ಅನಸೂಯೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸುವಳು. ‘ಸಂಸಾಧ್ಯ’ ಎಂದರೆ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿ ಸತ್ಕರಿಸಿ ಎಂದರ್ಥ — ರಾಮನು ಅವರನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದೇ ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರದ ಕೊನೆಯ ಅಂಗ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಆಶಯವಿದು — ಕುಲಪತಿ ತನ್ನ ಗಣದೊಡನೆ ಹೋದರೂ ಎಲ್ಲ ತಾಪಸರೂ ಹೋಗಲಿಲ್ಲ; ಋಷಿಗಳ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದವರು ರಾಮನನ್ನೇ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು, ಆದ್ದರಿಂದ ಆಶ್ರಮ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಶೂನ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे षोडशाधिकशततमः सर्गः॥ ११६॥