ಸರ್ಗ
ಭರತನ ನಂದಿಗ್ರಾಮಗಮನ
ನಂದಿಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ನಿಶ್ಚಯ, ಗುರುಗಳ ಅನುಮೋದನೆ, ಪಾದುಕೆಗಳ ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕ, ಅವುಗಳಿಗೆ ಅಧೀನನಾಗಿ ಭರತನ ರಾಜ್ಯಭಾರ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರತನು ಶೂನ್ಯವಾದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ತಂದೆಯ ಭವನವನ್ನು ಕಂಡು ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸಿದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಆ ಶೋಕದ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ನಗರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ನಂದಿಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ತಪಸ್ವಿವೇಷದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಆಗಮನವನ್ನು ಕಾಯುವನು. ತಾಯಂದಿರನ್ನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿ, ದೃಢವ್ರತನೂ ಶೋಕಸಂತಪ್ತನೂ ಆದ ಅವನು ಗುರುಗಳಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನಾನು ನಂದಿಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ ಹೋಗುವೆನು; ಇದಕ್ಕಾಗಿ ನಿಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಅನುಮತಿ ಕೇಳುತ್ತೇನೆ. ರಾಘವನಿಲ್ಲದ ಈ ದುಃಖವನ್ನೆಲ್ಲ ಅಲ್ಲೇ ಸಹಿಸುವೆನು. ರಾಜರು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದರು, ನನ್ನ ಗುರುವಾದ ಅವನು ವನದಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ರಾಮನನ್ನು ಕಾಯುತ್ತೇನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಅವನೇ ರಾಜ.’ ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ — ನಗರತ್ಯಾಗ, ದುಃಖಸ್ವೀಕಾರ, ರಾಜ್ಯ ರಾಮನಿಗೆ ಅಧೀನ. ‘ದೃಢವ್ರತ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಅವನ ಹಿಂದಿನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನೇ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ; ‘ಶೋಕಸಂತಪ್ತ’ ಎಂಬುದು ಅವನ ಅಂತರಂಗವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ನಂದಿಗ್ರಾಮ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೇ ಇದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ದೂರಕ್ಕೆ ಓಡಿಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ನಗರದ ಹೊರಗೆಯೇ ಇದ್ದು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಭರತನ ಈ ಶುಭವಾಕ್ಯವನ್ನು ಕೇಳಿ ಎಲ್ಲ ಮಂತ್ರಿಗಳೂ ಪುರೋಹಿತ ವಸಿಷ್ಠರೂ ಹೇಳಿದರು — ‘ಭರತ, ನೀನು ಹೇಳಿದ್ದು ಅತ್ಯಂತ ಶ್ಲಾಘನೀಯ; ಭ್ರಾತೃವಾತ್ಸಲ್ಯದಿಂದ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದ ಆ ಮಾತು ನಿನಗೇ ಅನುರೂಪವಾದುದು. ನಿತ್ಯವೂ ಬಂಧುಗಳಿಗಾಗಿ ಹಂಬಲಿಸುವ, ಭ್ರಾತೃಸೌಹೃದದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತ, ಆರ್ಯಮಾರ್ಗವನ್ನು ಹಿಡಿದ ನಿನ್ನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ತಾನೆ ಅನುಮೋದಿಸನು?’ ಗುರುಗಳ ಈ ಮಾತು ಕೇವಲ ಅನುಮತಿಯಲ್ಲ, ಭರತನ ನಿಶ್ಚಯ ಧರ್ಮಸಮ್ಮತ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣವೂ ಹೌದು; ಇದರಿಂದಲೇ ಆ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ರಾಜಸಭೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಿತು ಎಂದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸುಭೃಶಂ ಶ್ಲಾಘನೀಯಮ್’ (ಅತ್ಯಂತ ಶ್ಲಾಘನೀಯ) ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ವಸಿಷ್ಠರ ಆಶಯ — ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ದುರ್ಲಭವೋ ಅದೇ ಪ್ರಶಂಸನೀಯ; ದೊರೆತ ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸಬಯಸುವ ಭರತನು ಅಂತಹವನೇ. ‘ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ತಾನೆ ಅನುಮೋದಿಸನು?’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ರೂಪದಲ್ಲೇ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತವನ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಯಾರೂ ತಡೆಯಲಾರರು.
ಮಂತ್ರಿಗಳ ತಾನು ಬಯಸಿದಂತಹ ಪ್ರಿಯವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವನು ಸಾರಥಿಗೆ ‘ನನ್ನ ರಥವನ್ನು ಹೂಡು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಅನಂತರ ಪ್ರಸನ್ನಮುಖನಾಗಿ ಎಲ್ಲ ತಾಯಂದಿರೊಡನೆ ಮಾತನಾಡಿ, ಶತ್ರುಘ್ನನೊಡನೆ ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಅವನು ರಥವನ್ನೇರಿದನು. ರಥವನ್ನೇರಿ ಬೇಗನೆ, ಪರಮಪ್ರೀತರಾದ ಶತ್ರುಘ್ನ-ಭರತರಿಬ್ಬರೂ ಮಂತ್ರಿ-ಪುರೋಹಿತರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಹೊರಟರು. ಮುಂದೆ ವಸಿಷ್ಠರೇ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ಗುರುಗಳೂ ದ್ವಿಜರೂ ನಂದಿಗ್ರಾಮವಿರುವ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಪೂರ್ವಾಭಿಮುಖರಾಗಿ ಹೊರಟರು. ಆನೆ-ಕುದುರೆ-ರಥಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಆ ಸೈನ್ಯವೂ ಕರೆಯದೆಯೇ ಭರತನು ಹೋಗುತ್ತಿರುವಾಗ ಹೊರಟಿತು, ಎಲ್ಲ ಪುರವಾಸಿಗಳೂ ಅವನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದ್ದು — ಭರತನು ಒಬ್ಬಂಟಿಯಾಗಿ ಹೋಗಬಯಸಿದ್ದನು, ಆದರೆ ಗುರುಗಳೂ ಸೈನ್ಯವೂ ಪೌರರೂ ತಾವಾಗಿಯೇ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಾರೆ; ಇದರಿಂದ ಅವನ ವನವಾಸದಂತಹ ಪ್ರವಾಸವೂ ರಾಜಕೀಯ ರೂಪವನ್ನೇ ಧರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಅನಾಹೂತಮ್’ (ಕರೆಯದೆಯೇ) ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ವದ್ದು — ಸೈನ್ಯ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದಲ್ಲ, ಸ್ನೇಹದಿಂದಲೇ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿತು. ‘ಪ್ರಾಙ್ಮುಖಾಃ’ (ಪೂರ್ವಾಭಿಮುಖರಾಗಿ) ಎಂಬ ದಿಙ್ನಿರ್ದೇಶವೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ, ಏಕೆಂದರೆ ನಂದಿಗ್ರಾಮ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿದೆ.
ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ಭ್ರಾತೃವತ್ಸಲನೂ ಆದ ಭರತನು ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು, ಪಾದುಕೆಗಳನ್ನು ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಹೊತ್ತು, ಬೇಗನೆ ನಂದಿಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಅಲ್ಲಿ ಬೇಗನೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ರಥದಿಂದ ಇಳಿದು ಅವನು ಗುರುಗಳಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನನ್ನ ಅಣ್ಣನು ಈ ಉತ್ತಮ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಒತ್ತೆಯ (ನ್ಯಾಸದ) ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ; ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಈ ಪಾದುಕೆಗಳು ಯೋಗಕ್ಷೇಮವನ್ನು ನಡೆಸುವವು.’ ‘ಸಂನ್ಯಾಸ’ (ಒತ್ತೆ) ಎಂಬ ಪದ ಇಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ — ರಾಜ್ಯ ಅವನದಲ್ಲ, ಒತ್ತೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಿಸಬೇಕಾದ ಪರರ ಸ್ವತ್ತು. ಪಾದುಕೆಗಳು ಕೇವಲ ಚಿಹ್ನೆಗಳಲ್ಲ, ಯೋಗಕ್ಷೇಮವನ್ನು ಹೊರುವವು — ದೊರೆಯದುದನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು, ದೊರೆತುದನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು ಎಂಬ ರಾಜ್ಯದ ಎರಡೂ ಕಾರ್ಯಗಳು ಅವುಗಳಿಂದಲೇ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತವೆ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಪಾದುಕೆಗಳನ್ನು ಹೊರುವುದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಚಿತ್ರಕೂಟದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಭರತನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದುದನ್ನೇ ಈಗ ನಂದಿಗ್ರಾಮದವರೆಗೂ ನಿರ್ವಹಿಸಲಾಗಿದೆ. ಗುರುಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಸಾಕ್ಷಿಗಳು, ಏಕೆಂದರೆ ಒತ್ತೆಯನ್ನು ಸಾಕ್ಷಿಗಳ ಸಮಕ್ಷದಲ್ಲೇ ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕು.
ಅನಂತರ ಭರತನು ಒತ್ತೆಯನ್ನೂ ಪಾದುಕೆಗಳನ್ನೂ ತಲೆಯ ಮೇಲಿರಿಸಿಕೊಂಡು, ದುಃಖಸಂತಪ್ತನಾಗಿ, ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಕೃತಿಮಂಡಲಕ್ಕೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಬೇಗನೆ ಇವುಗಳ ಮೇಲೆ ಛತ್ರವನ್ನು ಹಿಡಿಯಿರಿ; ಇವನ್ನೇ ನಾನು ಆರ್ಯನ ಪಾದಗಳೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ನನ್ನ ಗುರುವಿನ ಈ ಪಾದುಕೆಗಳಿಂದಲೇ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ ನೆಲೆನಿಂತಿದೆ. ಅಣ್ಣನು ಸೌಹೃದದಿಂದ ಈ ಒತ್ತೆಯನ್ನು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿದ್ದಾನೆ; ರಾಘವನು ಹಿಂದಿರುಗುವವರೆಗೆ ನಾನು ಇದನ್ನು ಪಾಲಿಸುವೆನು. ಅನಂತರ ನಾನೇ ಬೇಗನೆ ರಾಘವನ ಚರಣಗಳಿಗೆ ಇವನ್ನು ಜೋಡಿಸಿ, ಪಾದುಕೆಗಳೊಡನೆ ಕೂಡಿದ ರಾಮನ ಆ ಚರಣಗಳನ್ನು ಕಾಣುವೆನು.’ ಇಲ್ಲಿ ಭರತನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗೆ ಎರಡು ಅಂಗಗಳು — ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಹಿಂದಿರುಗಿಸುವಿಕೆ; ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಅವನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿಯೇ ಇಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಹಿಡಿದಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ‘ಪ್ರಕೃತಿಮಂಡಲ’ ಎಂದರೆ ಮಂತ್ರಿಗಳು, ಸೇನಾಪತಿಗಳು, ಪುರೋಹಿತರು, ಪ್ರಜೆಗಳು ಮೊದಲಾದವರ ಸಮುದಾಯ; ಅವರಿಗೇ ಅವನು ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಜಾಜ್ಞೆ ಅವರಲ್ಲೇ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಛತ್ರಧಾರಣೆ ರಾಜಚಿಹ್ನೆ; ಅದನ್ನು ಪಾದುಕೆಗಳ ಮೇಲೆಯೇ ವಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ತನ್ನ ಮೇಲಲ್ಲ. ‘ಆಭ್ಯಾಂ ರಾಜ್ಯೇ ಸ್ಥಿತೋ ಧರ್ಮಃ’ (ಇವುಗಳಿಂದಲೇ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ ನೆಲೆನಿಂತಿದೆ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ರಾಜ್ಯದ ಧರ್ಮಾಧಿಷ್ಠಾನವನ್ನು ಪಾದುಕೆಗಳ ಮೇಲೆಯೇ ಆರೋಪಿಸಲಾಗಿದೆ.
‘ರಾಘವನೊಡನೆ ಸೇರಿದ ಮೇಲೆ ಭಾರವನ್ನು ಇಳಿಸಿ, ಗುರುವಿಗೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಿ, ನಾನು ಗುರುಸೇವಕನ ವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಹಿಡಿಯುವೆನು. ಈ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪಾದುಕೆಗಳನ್ನೂ ಈ ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ಈ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನೂ ಒತ್ತೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ರಾಘವನಿಗೆ ಮರಳಿಸಿ ನಾನು ಪಾಪಮುಕ್ತನಾಗುವೆನು. ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾಗಿ ಜನರು ಹರ್ಷದಿಂದ ಸಂತೋಷಿಸಿದಾಗ ನನ್ನ ಪ್ರೀತಿಯೂ ಯಶಸ್ಸೂ ರಾಜ್ಯಕ್ಕಿಂತ ನಾಲ್ಕು ಪಟ್ಟಾದೀತು.’ ಇಲ್ಲಿ ಭರತನು ತನ್ನ ಸುಖವನ್ನು ರಾಜ್ಯಲಾಭದಲ್ಲಲ್ಲ, ರಾಜ್ಯಾರ್ಪಣೆಯಲ್ಲೇ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ; ‘ಧೂತಪಾಪಃ’ (ಪಾಪಮುಕ್ತ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತಾಯಿಯ ವರಯಾಚನೆಯಿಂದ ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಿಲ್ಲದೆಯೂ ತನ್ನ ಮೇಲೆ ಆರೋಪಿತವಾಗಿದ್ದ ಆ ಪಾಪವನ್ನು ಅವನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಗುರುವರ್ತಿತಾ’ ಎಂದರೆ ಗುರುವಿನ ಸೇವಕನ ಆಚಾರ; ಈಗ ರಾಜಕಾರ್ಯ ಮಾಡುವವನು ಮತ್ತೆ ಸೇವಕನೇ ಆಗುವನು ಎಂಬುದು ಅವನ ಹಂಬಲ. ‘ಚತುರ್ಗುಣಮ್’ (ನಾಲ್ಕು ಪಟ್ಟು) ಎಂಬುದು ಕೇವಲ ಸ್ತುತಿಯಲ್ಲ — ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಸಿಗಬಹುದಾದ ಸುಖಕ್ಕಿಂತ ನಾಲ್ಕು ಪಟ್ಟು ಸುಖ ರಾಮನ ಅಭಿಷೇಕದಲ್ಲೇ ಎಂದು ಅವನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಹೀಗೆ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾ ದೀನನಾದ ಆ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿ ಭರತನು ದುಃಖಿತನಾಗಿ ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ನಂದಿಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯಭಾರ ಮಾಡಿದನು. ವಲ್ಕಲ-ಜಟೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ, ಮುನಿವೇಷಧಾರಿಯಾದ ಧೀರ ಪ್ರಭುವಾದ ಅವನು ಆಗ ಸೈನ್ಯಸಮೇತನಾಗಿ ನಂದಿಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದನು. ಭ್ರಾತೃವತ್ಸಲನೂ ಅಣ್ಣನ ಮಾತನ್ನು ನಡೆಸುವವನೂ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊನೆಮುಟ್ಟಿಸುವವನೂ ಆದ ಅವನು ರಾಮನ ಆಗಮನವನ್ನು ಹಾರೈಸುತ್ತಾ, ಪಾದುಕೆಗಳನ್ನು ಅಭಿಷೇಕಿಸಿ, ಆಗ ನಂದಿಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದನು. ಈ ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು — ಒಂದೇ ಅಂಕಿಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳು, ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಮೂರು ಅವಸ್ಥೆಗಳು — ಹಾರೈಕೆ, ವಚನಪಾಲನೆ, ಅಭಿಷೇಕ — ಒಂದೆಡೆಯೇ ಹೆಣೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ‘ವಲ್ಕಲಜಟಾಧಾರೀ ಮುನಿವೇಷಧರಃ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಕವಿ ತೋರಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ — ರಾಮನು ವನದಲ್ಲಿ ಯಾವ ವೇಷದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೋ ಅದೇ ವೇಷದಲ್ಲಿ ಭರತನೂ; ಅಣ್ಣನ ವನವಾಸವನ್ನು ಅವನು ಗ್ರಾಮದಲ್ಲೇ ಅನುಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಸೈನ್ಯಃ’ (ಸೈನ್ಯಸಮೇತ) ಎಂಬುದು ವಿರೋಧಾಭಾಸದಂತಿದೆ — ಮುನಿವೇಷ, ಆದರೆ ಸೈನ್ಯದೊಡನೆ; ಇದರಿಂದಲೇ ಅವನ ದ್ವಿಮುಖತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅವನು ತಪಸ್ವಿಯೂ ಹೌದು, ರಕ್ಷಕನೂ ಹೌದು.
ಚಾಮರಸಹಿತವಾದ ಛತ್ರವನ್ನು ಅವನು ತಾನೇ ಹಿಡಿದನು, ಎಲ್ಲ ಶಾಸನವನ್ನೂ ಪಾದುಕೆಗಳಿಗೆ ನಿವೇದಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಅನಂತರ ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಭರತನು ಆರ್ಯನ ಪಾದುಕೆಗಳನ್ನು ಅಭಿಷೇಕಿಸಿ, ಅವುಗಳಿಗೆ ಅಧೀನನಾಗಿ, ಆಗ ಸದಾ ರಾಜ್ಯಭಾರವನ್ನು ನಡೆಸಿದನು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಅವನ ದಿನಚರಿಯನ್ನೇ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತದೆ — ಆಗ ಯಾವುದೇ ಕಾರ್ಯ ಎದುರಾದರೂ, ಯಾವುದೇ ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಕಾಣಿಕೆ ಬಂದರೂ, ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಭರತನು ಮೊದಲು ಪಾದುಕೆಗಳಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಿ, ಅನಂತರವೇ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ನಡೆಸಿದನು. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳವರೆಗಿನ ಭರತನ ನಂದಿಗ್ರಾಮವಾಸದ ಆರಂಭವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಥೆ ಮತ್ತೆ ಚಿತ್ರಕೂಟದತ್ತ, ರಾಮನತ್ತ ಮರಳುತ್ತದೆ. ‘ಉಪಾಯನಂ ಮಹಾರ್ಹಮ್’ ಎಂದರೆ ರಾಜರಿಂದಲೂ ಪ್ರಜೆಗಳಿಂದಲೂ ಬಂದ ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಕಾಣಿಕೆಗಳು; ಅವನ್ನೂ ಮೊದಲು ಪಾದುಕೆಗಳಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಯಥಾವತ್’ (ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಜಕಾರ್ಯ ಸಡಿಲವಾಗಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಭರತನು ಶೋಕದಿಂದ ಪ್ರಮಾದಗೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ವಿಧಿಯಂತೆಯೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे पञ्चदशाधिकशततमः सर्गः॥ ११५॥