॥वाल्मीकिरामायणम् ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ · 114ನೇ ಸರ್ಗ

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಭರತನ ಅಯೋಧ್ಯಾಪ್ರವೇಶ

ಶೂನ್ಯವಾದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ದರ್ಶನ, ಉಪಮಾಪರಂಪರೆಯಿಂದ ನಗರದ ದುರವಸ್ಥೆಯ ವರ್ಣನೆ, ಸಾರಥಿಯೊಡನೆ ಭರತನ ವಿಲಾಪ, ತಂದೆಯ ಭವನದ ಪ್ರವೇಶ

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರತನು ಭರದ್ವಾಜರಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಂಡು, ಯಮುನೆಯನ್ನೂ ಗಂಗೆಯನ್ನೂ ದಾಟಿ, ಶೃಂಗವೇರಪುರದಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯತ್ತ ಹೊರಟಿದ್ದನು; ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ದೂರದಿಂದಲೇ ಧ್ವಂಸಗೊಂಡ, ಆನಂದವಿಲ್ಲದ ನಗರವನ್ನು ಕಂಡು ಸಾರಥಿಗೆ ಹೇಳಿದ್ದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಆ ನಗರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅವನು ಕಾಣುವುದು ಅದರ ಹಿಂದಿನ ರೂಪಕ್ಕೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿರುದ್ಧವಾದುದು. ಸ್ನಿಗ್ಧವೂ ಗಂಭೀರವೂ ಆದ ಘೋಷವುಳ್ಳ ರಥದಲ್ಲಿ ಸಮೀಪಿಸುತ್ತಾ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಪ್ರಭು ಬೇಗನೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಹಿಂದೆ ಗೀತ-ವಾದ್ಯಗಳಿಂದ ಮೊಳಗುತ್ತಿದ್ದ ನಗರ ಈಗ ಬೆಕ್ಕುಗಳೂ ಗೂಬೆಗಳೂ ಸಂಚರಿಸುವ ತಾಣವಾಗಿದೆ — ಅಲ್ಲಿ ಬೆಕ್ಕುಗಳೂ ಗೂಬೆಗಳೂ ಅಲೆಯುತ್ತಿವೆ, ಮನುಷ್ಯರೂ ಆನೆಗಳೂ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದ್ದಾರೆ. ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಕಪ್ಪಾದ, ಬೆಳಕಿಲ್ಲದ ರಾತ್ರಿಯಂತೆ ಅದು ತೋರುತ್ತದೆ. ರಥದ ಘೋಷವೇ ಇಲ್ಲಿ ಏಕೈಕ ಶಬ್ದ; ಉಳಿದುದೆಲ್ಲ ನಿಃಶಬ್ದ. ‘ಆಲೀನನರವಾರಣಾ’ (ಮನುಷ್ಯರೂ ಆನೆಗಳೂ ಅಡಗಿದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಹೇಳುವುದೇನೆಂದರೆ — ಮನುಷ್ಯರೂ ಆನೆಗಳೂ ಮನೆಗಳಲ್ಲೇ ಅಡಗಿದ್ದಾರೆ, ರಾಜಮಾರ್ಗಗಳು ಶೂನ್ಯವಾಗಿವೆ.

ಇದರ ನಂತರ ಕವಿ ಹದಿನೈದು ಉಪಮೆಗಳಿಂದಲೇ ನಗರದ ದಶೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಉಪಮೆಯೂ ಹಿಂದಿನ ಶೋಭೆ ಮತ್ತು ಈಗಿನ ನಾಶಗಳ ವಿರೋಧವನ್ನೇ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ, ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ಹೊಸ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನೂ ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಶೋಭೆಯಿಂದ ಜ್ವಲಿಸುವ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಅದು, ರಾಹುವಿನ ಶತ್ರುವಾದ ಚಂದ್ರನ ಪ್ರಿಯಪತ್ನಿ ರೋಹಿಣಿಯಂತಿತ್ತು — ಉದಿಸಿದ ಗ್ರಹವು ಪತಿಯನ್ನು ನುಂಗಿದಾಗ ಒಂಟಿಯಾಗಿ ಪೀಡಿತಳಾಗಿ ನಿಂತಿರುವ ರೋಹಿಣಿಯಂತೆ. ಅದು ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಬಡಕಲಾದ ಬೆಟ್ಟದ ನದಿಯಂತಿತ್ತು — ಅದರ ನೀರು ಸ್ವಲ್ಪ, ಬಿಸಿ, ಕಲಕಿದ್ದು; ಅದರ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಬಿಸಿಲಿನಿಂದ ಬೆಂದು ಓಡಿಹೋಗಿವೆ; ಅದರ ಮೀನುಗಳೂ ಮೊಸಳೆಗಳೂ ಆಳವಾದ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಅಡಗಿವೆ. ಅದು ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಮೇಲೆದ್ದ, ಹೊಗೆಯಿಲ್ಲದ, ಚಿನ್ನದ ಕಾಂತಿಯ ಜ್ವಾಲೆಯಂತಿತ್ತು, ಅನಂತರ ಹವಿಸ್ಸಿನಿಂದ (ನೀರಿನಿಂದ) ಸಿಂಪಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಆರಿಹೋದ ಜ್ವಾಲೆಯಂತೆ — ಹಿಂದೆ ದೀಪ್ತಿ, ಈಗ ವಿಲಯ. ಅದು ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಆಪತ್ತಿಗೆ ಸಿಲುಕಿದ ಸೈನ್ಯದಂತಿತ್ತು — ಅದರ ಕವಚಗಳು ಧ್ವಂಸಗೊಂಡಿವೆ, ಆನೆ-ಕುದುರೆ-ರಥ-ಧ್ವಜಗಳು ಮುರಿದಿವೆ, ಪ್ರವೀರರು ಹತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅದು ಸಾಗರದಿಂದ ನೊರೆಸಹಿತ, ಘೋಷಸಹಿತ ಮೇಲೆದ್ದು, ಗಾಳಿ ಶಾಂತವಾದಾಗ ನಿಃಶಬ್ದವೂ ಶಿಥಿಲವೂ ಆದ ಅಲೆಯಂತಿತ್ತು. ಅದು ಸೋಮಾಭಿಷವಕಾಲ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಮುಗಿದ ಮೇಲೆ ಎಲ್ಲ ಯಜ್ಞಾಯುಧಗಳಿಂದಲೂ ಸುಂದರರಾದ ಯಾಜಕರಿಂದಲೂ ತೊರೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ದನಿಯಡಗಿದ ಯಜ್ಞವೇದಿಕೆಯಂತಿತ್ತು — ಹಿಂದೆ ಎಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಘೋಷವಿತ್ತೋ ಅಲ್ಲಿ ಈಗ ಮೌನ. ಅದು ಗೋಶಾಲೆಯ ನಡುವೆ ಆರ್ತಳಾಗಿ ನಿಂತು, ಹೊಸ ಹುಲ್ಲನ್ನು ಮೇಯದೆ, ಗೂಳಿಯಿಂದ ತೊರೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ಹಂಬಲಿಸುವ ಹಸುವಿನಂತಿತ್ತು. ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಉಪಮೆಗಳಲ್ಲೂ ಉಪಮೇಯ ಒಂದೇ — ಅಯೋಧ್ಯೆ; ಉಪಮಾನಗಳು ನಾನಾಬಗೆಯವು, ಆದರೆ ಎಲ್ಲದರಲ್ಲೂ ಸಾಮಾನ್ಯ ಧರ್ಮ ಒಂದೇ — ಹಿಂದೆ ಎಲ್ಲಿ ದೀಪ್ತಿ, ಶಬ್ದ, ಚೇತನ ಇದ್ದವೋ ಅಲ್ಲಿ ಈಗ ಅವಿಲ್ಲ. ಕವಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ‘ನಗರ ಶೂನ್ಯವಾಗಿದೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ಉಪಮೆಗಳಿಂದಲೇ ಅದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಉಪಮೆಗಳ ಎರಡನೆಯ ಸರಣಿ ಇನ್ನೂ ಕರುಣಾಜನಕ, ಏಕೆಂದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಆಭರಣ ಮತ್ತು ಅದರ ಆಧಾರಗಳ ಅಗಲಿಕೆಯನ್ನೇ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದು ಉತ್ತಮ ಜಾತಿಯ, ಪ್ರಭಾಕರ ಮೊದಲಾದ, ಅತಿ ಸ್ನಿಗ್ಧವಾದ, ಜ್ವಲಿಸುವಂತಿದ್ದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಣಿಗಳಿಂದ ಬೇರ್ಪಟ್ಟ ಹೊಸ ಮುತ್ತಿನ ಹಾರದಂತಿತ್ತು — ರತ್ನಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಲಾಗಿದೆ, ದಾರ ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿದೆ. ಅದು ಪುಣ್ಯಕ್ಷಯದಿಂದ ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ತನ್ನ ಸ್ಥಾನದಿಂದ ಜಾರಿದ, ಕಾಂತಿಯ ವಿಸ್ತಾರ ಕುಗ್ಗಿದ, ಆಕಾಶದಿಂದ ಬಿದ್ದ ನಕ್ಷತ್ರದಂತಿತ್ತು. ಅದು ವಸಂತದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹೂಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ, ಮದಿಸಿದ ದುಂಬಿಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದು, ವೇಗವಾದ ಕಾಡ್ಗಿಚ್ಚಿನಿಂದ ಸುಟ್ಟು ಬಾಡಿದ ವನಲತೆಯಂತಿತ್ತು. ಅದರ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು ದಿಕ್ಕೆಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ, ಅಂಗಡಿ-ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು ಮುಚ್ಚಿವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ಮೋಡಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ ಚಂದ್ರ-ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಮರೆಯಾದ ಆಕಾಶದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ಪಾನೀಯ ಮುಗಿದ, ಒಡೆದ ಬಟ್ಟಲುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಅದು, ಕುಡುಕರು ಹತರಾದ, ಧ್ವಂಸಗೊಂಡ, ಶುಚಿಗೊಳಿಸದ ಪಾನಶಾಲೆಯಂತಿತ್ತು. ನೆಲ ಕಿತ್ತುಹೋಗಿ ತಗ್ಗಾದ, ಒಡೆದ ಪಾತ್ರೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಅದು, ನೀರು ಮುಗಿದು, ಮುರಿದು ಬಿದ್ದ ಅರವಟ್ಟಿಗೆಯಂತಿತ್ತು — ಪಥಿಕರು ನೀರು ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಅರವಟ್ಟಿಗೆಯೇ ಮುರಿದಿದೆ. ವಿಶಾಲವಾಗಿ ಚಾಚಿದ್ದ, ವೇಗಶಾಲಿಗಳ ಬಿಲ್ಲಿಗೆ ಕುಣಿಕೆಯಿಂದ ಬಿಗಿದಿದ್ದ, ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಆಯುಧದಿಂದ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದ ಬಿಲ್ಲಿನ ಹುರಿಯಂತೆ ಅದಿತ್ತು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ — ಯುದ್ಧಕುಶಲನಾದ ಸವಾರನಿಂದ ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ಓಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಶತ್ರುಸೈನ್ಯದಿಂದ ಹತಳಾಗಿ ಕೆಡವಲ್ಪಟ್ಟ ಹೆಣ್ಣುಕುದುರೆಯಂತೆ ಅದು ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಈ ಉಪಮೆಗಳು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಒಂದೇ ಅರ್ಥವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತವೆ — ನಗರ ನಾಶವಾಗಿಲ್ಲ, ಅದರ ಪ್ರಾಣ ಹೊರಟುಹೋಗಿದೆ; ರಥ, ಬಿಲ್ಲು, ಕುದುರೆ, ವೇದಿಕೆ, ಅರವಟ್ಟಿಗೆ — ಹೀಗೆ ಜೀವನದ ಎಲ್ಲ ಉಪಕರಣಗಳೂ ಮುರಿದಿರುವುದನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಹತಶೌಂಡಾ ಪಾನಭೂಮಿಃ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಲ್ಲಿ ಕುಡುಕರೇ ಹತರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಆಸನಗಳು ಮುರಿದಿವೆ; ‘ಮುರಿದ ಅರವಟ್ಟಿಗೆ’ಯಲ್ಲಿ ಕಂಬಗಳು ಬಿದ್ದಿವೆ, ನೀರು ಮುಗಿದಿದೆ. ಹೀಗೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಉಪಮಾನದಲ್ಲೂ ಶೋಭೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಅದರ ಪ್ರಯೋಜನವೂ ನಾಶವಾಗಿದೆ — ರತ್ನಗಳಿಲ್ಲದ ಹಾರ ಆಭರಣವಲ್ಲ, ಬಿಲ್ಲಿಲ್ಲದ ಹುರಿ ಆಯುಧವಲ್ಲ, ಸವಾರನಿಲ್ಲದ ಹೆಣ್ಣುಕುದುರೆ ವಾಹನವಲ್ಲ.

ಉಪಮಾಪರಂಪರೆಯ ನಂತರ ದೃಶ್ಯ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ — ಈಗ ಭರತನೇ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ. ರಥದಲ್ಲಿದ್ದ ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಆ ದಶರಥಾತ್ಮಜನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಥವನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದ ಸಾರಥಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ‘ಇಂದು ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನಂತೆ ಗಂಭೀರವಾದ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿದ ಗೀತ-ವಾದ್ಯಗಳ ನಿನಾದ ಏಕೆ ಕೇಳಿಬರುತ್ತಿಲ್ಲ? ವಾರುಣಿಯ ಮದಗಂಧವೂ ಹೂಮಾಲೆಗಳ ಗಂಧವೂ ಎಲ್ಲೆಡೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿದ್ದ ಚಂದನ-ಅಗರುಗಳ ಗಂಧವೂ ಸುತ್ತಲೂ ಬೀಸುತ್ತಿಲ್ಲ. ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾಹನಗಳ ಘೋಷ, ಅತಿ ಸ್ನಿಗ್ಧವಾದ ಕುದುರೆಗಳ ಹೇಷಾರವ, ಮದಿಸಿದ ಆನೆಗಳ ಘೀಳು, ರಥಗಳ ಮಹಾಧ್ವನಿ — ಇವೆಲ್ಲ ಎಲ್ಲಿ ಹೋದವು?’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದ್ದು — ಭರತನು ದೃಶ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಶಬ್ದಗಳ ಮತ್ತು ಗಂಧಗಳ ಅಭಾವವನ್ನೇ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕಿವಿಯೂ ಮೂಗೂ ನಗರದ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಗಳು; ಅವುಗಳ ಮೌನವೇ ನಗರದ ಮರಣವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಮೂರ್ಛಿತಃ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ — ಒಮ್ಮೆ ಶಬ್ದದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ, ಇನ್ನೊಮ್ಮೆ ಗಂಧದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ; ಎರಡೆಡೆಯೂ ಅದರ ಅರ್ಥ ‘ಘನೀಭೂತವಾದ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿದ’ ಎಂದು. ಹಿಂದೆ ನಗರದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿದ್ದ ಶಬ್ದವೂ ಗಂಧವೂ ಈಗ ಇಲ್ಲ ಎಂಬುದೇ ಭರತನ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಆಶಯ.

ಸಾರಥಿ ಯಾವ ಉತ್ತರವನ್ನೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ಭರತನೇ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಮನು ಗಡೀಪಾರಾದ ಮೇಲೆ ಈ ನಗರದಲ್ಲಿ ಈಗ ಅದೇನೂ ಕೇಳಿಬರುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಮನು ಹೋದ ಮೇಲೆ ಸಂತಪ್ತರಾದ ತರುಣರು ಚಂದನ-ಅಗರುಗಳ ಗಂಧವನ್ನೂ ಬೆಲೆಬಾಳುವ ವನಮಾಲೆಗಳನ್ನೂ ಅನುಭವಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಬಣ್ಣಬಣ್ಣದ ಮಾಲೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಜನರು ಹೊರಗೆ ವಿಹಾರಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಮಶೋಕದಿಂದ ಪೀಡಿತವಾದ ನಗರದಲ್ಲಿ ಉತ್ಸವಗಳು ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಖಂಡಿತವಾಗಿ ನನ್ನ ಅಣ್ಣನೊಡನೆಯೇ ಈ ನಗರದ ಆ ಕಾಂತಿಯೂ ಹೋಯಿತು.’ ‘ನನ್ನ ಅಣ್ಣನೊಡನೆ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಭರತನು ತನ್ನ ದೋಷವನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕೈಕೇಯಿಯ ಹೆಸರನ್ನೂ ಎತ್ತುವುದಿಲ್ಲ; ಎಲ್ಲ ಶೋಕದ ಮೂಲ ರಾಮವಿರಹವೇ ಎಂದು ಅವನು ಬಲ್ಲನು. ‘ಗತೇ ರಾಮೇ’ (ರಾಮನು ಹೋದ ಮೇಲೆ), ‘ರಾಮೇ ವಿವಾಸಿತೇ’ (ರಾಮನು ಗಡೀಪಾರಾದ ಮೇಲೆ), ‘ರಾಮಶೋಕಾರ್ದಿತೇ ಪುರೇ’ (ರಾಮಶೋಕದಿಂದ ಪೀಡಿತವಾದ ನಗರದಲ್ಲಿ) — ಈ ಮೂರು ಪದಗಳಿಂದ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಕಾರಣವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘ಈ ಅಯೋಧ್ಯೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ — ಮಳೆಯಿಂದ ಮಸುಕಾದ ಬೆಳದಿಂಗಳ ರಾತ್ರಿಯಂತೆ ಮಲಿನವಾಗಿದೆ’ ಎಂದು ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದ ರಾತ್ರಿಯೂ ಮಳೆಯಿಂದ ಮಲಿನವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ‘ಯಾವಾಗ ತಾನೆ ನನ್ನ ಅಣ್ಣನು ಮಹೋತ್ಸವದಂತೆ ಬಂದು, ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮೋಡದಂತೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಹರ್ಷವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವನು? ಸುಂದರ ವೇಷದ, ತಲೆಯೆತ್ತಿ ನಡೆಯುವ ತರುಣರು ಓಡಾಡುವುದರಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ರಾಜಮಾರ್ಗಗಳು ಯಾವಾಗ ಶೋಭಿಸುವವು?’ ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಆಸೆ ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ — ವಿಲಾಪ ಪ್ರತೀಕ್ಷೆಯ ರೂಪವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ‘ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮೋಡ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಸೂಚಕ, ಅಲ್ಲಿ ಭರತನು ಪಾದುಕೆಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿ ರಾಮನ ಆಗಮನವನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಸಾರಥಿಯೊಡನೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾ ದುಃಖಿತನಾದ ಭರತನು ಆಗ ರಾಜಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ. ‘ಮಹೋತ್ಸವದಂತೆ ಬಂದು’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅಣ್ಣನನ್ನೇ ಉತ್ಸವರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಲೇ ಅವನು ಆ ನರೇಂದ್ರನಿಲ್ಲದ, ಸಿಂಹವಿಲ್ಲದ ಗುಹೆಯಂತಿದ್ದ ತಂದೆಯ ಭವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ — ಆ ಅಂತಃಪುರ ಕಾಂತಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು, ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಸೆಳೆದೊಯ್ಯಲ್ಪಟ್ಟ ಸೂರ್ಯನಿಲ್ಲದ ದಿನದಂತಿತ್ತು; ಅದನ್ನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ವಿಭಾಗವಾಗಿ ನೋಡಿ, ಆತ್ಮಸಂಯಮಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಭರತನು ಅತಿ ದುಃಖಿತನಾಗಿ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸಿದನು. ‘ಆತ್ಮವಾನ್’ (ಆತ್ಮಸಂಯಮಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ — ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಬಿಡದವನೂ ಇಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ತಡೆಯಲಾರನು. ಈ ದೃಶ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರತನು ತಾಯಂದಿರನ್ನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿ ನಂದಿಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ ಹೋಗುವನು.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे चतुर्दशाधिकशततमः सर्गः॥ ११४॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ