ಸರ್ಗ
ಭರದ್ವಾಜದರ್ಶನ ಮತ್ತು ಭರತನ ಪ್ರತ್ಯಾಗಮನ
ಪಾದುಕೆಗಳನ್ನು ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಧರಿಸುವುದು, ಚಿತ್ರಕೂಟದ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ, ಭರದ್ವಾಜಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಸಂವಾದ, ಮುನಿಯ ಪ್ರಶಂಸೆ, ಯಮುನೆ-ಗಂಗೆಗಳನ್ನು ದಾಟುವುದು, ಶೂನ್ಯವಾದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ದರ್ಶನ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಭರತನಿಗೆ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಪಾದುಕೆಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು, ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮರುಪಯಣವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಭರತನು ಆ ಪಾದುಕೆಗಳನ್ನು ತಲೆಯ ಮೇಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಹರ್ಷದಿಂದ ಶತ್ರುಘ್ನನೊಡನೆ ರಥವನ್ನೇರಿದನು — ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಧರಿಸುವುದೇ ಅವನ ವಿನಯದ ಚಿಹ್ನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಈಗ ಅವೇ ರಾಜನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿವೆ. ವಸಿಷ್ಠರು, ವಾಮದೇವರು, ದೃಢವ್ರತನಾದ ಜಾಬಾಲಿ, ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯಿಂದ ಗೌರವಿತರಾದ ಎಲ್ಲ ಮಂತ್ರಿಗಳೂ ಮುಂದೆ ಸಾಗಿದರು. ಅನಂತರ ಅವರು ಮಹಾಪರ್ವತವಾದ ಚಿತ್ರಕೂಟಕ್ಕೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾ, ಪೂರ್ವಾಭಿಮುಖರಾಗಿ ರಮ್ಯವಾದ ಮಂದಾಕಿನೀ ನದಿಯತ್ತ ಹೋದರು. ಪರ್ವತದ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಇಲ್ಲಿ ಪೂಜೆಯ ರೂಪದ್ದು — ರಾಮನು ಎಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೋ ಆ ಗಿರಿಯೂ ವಂದನೀಯ. ಭರತನು ಸೈನ್ಯಸಮೇತನಾಗಿ ಬಗೆಬಗೆಯ ರಮ್ಯವಾದ ಸಾವಿರಾರು ಧಾತುಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಆ ಗಿರಿಯ ಪಕ್ಕದಿಂದ ಸಾಗಿದನು. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಶೋಕದ ಬದಲು ದಾರಿಯ ಶೋಭೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಭರತನ ಮನಸ್ಸು ರಾಮನಲ್ಲೇ ಇದೆ, ಆದರೆ ಕಣ್ಣುಗಳು ಬೆಟ್ಟದ ಧಾತುವರ್ಣಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿವೆ. ‘ಹೃಷ್ಟಃ’ (ಹರ್ಷಿತನಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದ ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ರಾಮನು ಬರದಿದ್ದರೂ ಅವನ ಪಾದುಕೆಗಳು ದೊರೆತವು ಎಂಬ ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಾಧಾನ ಭರತನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿದೆ. ಮುಂದೆ ಸಾಗುವ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ — ಈ ಪಯಣ ಈಗ ರಾಜಕೀಯವಾದುದು, ಯಾಚಕನದಲ್ಲ. ಪರ್ವತದ ಪಕ್ಕದಿಂದ ಸಾಗುತ್ತಾ ಭರತನು ಅದರ ತಪ್ಪಲಿನ ಸಮಸ್ತ ಶೋಭೆಯನ್ನೂ ಕಂಡನು.
ಚಿತ್ರಕೂಟದಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ದೂರವಿಲ್ಲದಲ್ಲೇ ಭರತನು ಮುನಿ ಭರದ್ವಾಜರು ನೆಲೆಸಿದ್ದ ಆ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಕಂಡನು. ವೀರ್ಯವಂತನೂ ಕುಲನಂದನನೂ ಆದ ಭರತನು ಆ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಂದು ರಥದಿಂದ ಇಳಿದು ಮುನಿಯ ಪಾದಗಳಿಗೆ ವಂದಿಸಿದನು — ರಥದಿಂದ ಇಳಿಯುವುದೇ ಆಶ್ರಮಪ್ರವೇಶಕ್ಕೆ ಉಚಿತವಾದ ವಿನಯ. ಅನಂತರ ಹರ್ಷಿತರಾದ ಭರದ್ವಾಜರು ಭರತನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ಮಗೂ, ನಿನ್ನ ಕಾರ್ಯ ನೆರವೇರಿತೆ? ರಾಮನನ್ನು ಭೇಟಿಯಾದೆಯಾ?’ ಮುನಿಯ ಪ್ರಶ್ನೆ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿ ಮತ್ತು ದರ್ಶನ; ಏಕೆಂದರೆ ಹಿಂದೆ ಹೋಗುವಾಗ ಭರತನು ಇದೇ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರಮಿಸಿದ್ದನು, ಆಗ ಮುನಿ ಅವನ ಆಶಯವನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದರು. ಬುದ್ಧಿವಂತರಾದ ಭರದ್ವಾಜರು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಧರ್ಮವತ್ಸಲನಾದ ಭರತನು ಅವರಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ಈ ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರದ ಮೂಲಕ ಕವಿ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಇಡೀ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಕೇಳಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ರೀತಿ, ಇದರಿಂದ ಕಥೆಯ ಸಂಧಿ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಕೃತ್ಯಂ ಕೃತಮ್’ (ಕಾರ್ಯ ನೆರವೇರಿತೆ) ಎಂಬ ಮುನಿಯ ಪ್ರಶ್ನೆ ಸರಳ, ಆದರೆ ಉತ್ತರವಾದರೋ ಕಹಿ — ಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಸಲಿಲ್ಲ, ಭೇಟಿ ಮಾತ್ರ ಆಯಿತು. ಭರತನ ‘ಧರ್ಮವತ್ಸಲ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ — ಸೋತರೂ ಅವನು ಧರ್ಮವನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಕೋಪವನ್ನಲ್ಲ. ಮುನಿಯ ಹರ್ಷವೂ ಭರತನ ಆಚರಣೆಗೆ ಪ್ರಮಾಣ.
ಭರತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಗುರು ವಸಿಷ್ಠರೂ ನಾನೂ ಯಾಚಿಸಿದರೂ ದೃಢಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ರಾಘವನು ಪರಮಪ್ರೀತನಾಗಿ ವಸಿಷ್ಠರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — “ತಂದೆಯ ಆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನೇ ನಾನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಪಾಲಿಸುವೆನು; ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳು ಎಂಬುದು ನನ್ನ ತಂದೆಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ.” ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞರೂ ವಾಕ್ಯಜ್ಞರೂ ಆದ ವಸಿಷ್ಠರು ವಾಕ್ಕುಶಲನಾದ ರಾಘವನಿಗೆ ಮಹತ್ತರವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ ಉತ್ತರಿಸಿದರು — “ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನೇ, ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಈ ಪಾದುಕೆಗಳನ್ನು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಕೊಡು; ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಯೋಗಕ್ಷೇಮವನ್ನು ನಡೆಸುವವನಾಗು.” ವಸಿಷ್ಠರು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ರಾಘವನು ಪೂರ್ವಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ನಿಂತು ಚಿನ್ನದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಆ ಪಾದುಕೆಗಳನ್ನು ನನ್ನ ರಾಜ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಕೊಟ್ಟನು.’ ಅನಂತರ ಭರತನು ತೀರ್ಮಾನಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಅತಿ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ನಾನು ಹಿಂದಿರುಗಿದ್ದೇನೆ; ಶುಭವಾದ ಆ ಪಾದುಕೆಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೇ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ನನ್ನ ರಾಜ್ಯಕ್ಕಾಗಿ’ ಎಂಬ ಪದ ಮಾರ್ಮಿಕ — ರಾಜ್ಯ ಭರತನ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ, ಆದರೆ ಅಧಿಕಾರ ಪಾದುಕೆಗಳದ್ದೇ. ಭರತನು ತನ್ನ ಯಾಚನೆಯನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಮನ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನೂ ಇದ್ದಂತೆಯೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಸತ್ಯವಾದಿತ್ವವೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಭೂಷಣ. ‘ಪ್ರಾಙ್ಮುಖಃ ಸ್ಥಿತಃ’ (ಪೂರ್ವಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ನಿಂತು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದಾನದ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಪೂರ್ವಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಕೊಡುವ ದಾನವೇ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ. ಹೀಗೆ ಪಾದುಕಾದಾನ ಕೇವಲ ಸ್ನೇಹದ ಕಾರ್ಯವಲ್ಲ, ವಿಧಿವತ್ತಾದ ರಾಜ್ಯಸಮರ್ಪಣೆ.
ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಭರತನ ಈ ಶುಭವಾಕ್ಯವನ್ನು ಕೇಳಿ ಮುನಿ ಭರದ್ವಾಜರು ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಶುಭತರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರು — ‘ನರವ್ಯಾಘ್ರನೇ, ಶೀಲ-ಸದಾಚಾರಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಆರ್ಯತ್ವ ನೆಲೆಸಿರುವುದು ಆಶ್ಚರ್ಯವಲ್ಲ — ಹರಿಸಿದ ನೀರು ತಗ್ಗಿನ ಪ್ರದೇಶದತ್ತಲೇ ಹರಿಯುವಂತೆ ಎಲ್ಲ ಸದ್ಗುಣಗಳೂ ತಾವಾಗಿಯೇ ನಿನ್ನಲ್ಲಿಗೆ ಬರುತ್ತವೆ.’ ಉಪಮೆ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ವಭಾವವಾಚಕ — ನೀರು ತಗ್ಗಿಗೆ ಹರಿಯುವಂತೆ ಸದ್ಗುಣಗಳು ನಿನ್ನಲ್ಲಿಗೆ ಬರುವುದು ಪ್ರಯತ್ನವಿಲ್ಲದೆ ಸಿದ್ಧ. ಅನಂತರ ಅವರು ತಂದೆಯನ್ನೂ ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾರೆ — ‘ನಿನ್ನಂತಹ ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ಧರ್ಮವತ್ಸಲನೂ ಆದ ಮಗನನ್ನು ಪಡೆದ ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ನಿನ್ನ ತಂದೆ ದಶರಥನು ಋಣಮುಕ್ತನು.’ ಮಗನ ಗುಣಗಳಿಂದಲೇ ತಂದೆಯ ಋಣಮುಕ್ತಿ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ಮಾತು ಮುಗಿಸಿದ ಆ ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞ ಋಷಿಯ ಪಾದಗಳನ್ನು ಕೈಮುಗಿದು ಹಿಡಿದು ಭರತನು ಬೀಳ್ಕೊಳ್ಳಲು ತೊಡಗಿದನು — ಹೋಗಲು ಅನುಮತಿ ಕೇಳಲು ಉಪಕ್ರಮಿಸಿದನು. ಭರದ್ವಾಜರ ಮಾತು ಭರತನ ಶೋಕಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಕಾರ — ನಿನಗೆ ದೊರೆಯದುದೂ ನಿನ್ನ ಗುಣಗಳ ಕೊರತೆಯಲ್ಲ. ‘ಶೀಲವೃತ್ತವಿದಾಂ ವರೇ’ ಎಂಬ ಸಪ್ತಮೀ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಮುನಿಯು ಭರತನನ್ನೇ ಅವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ತಂದೆಯ ಋಣಮುಕ್ತಿ ಮಗನ ಧರ್ಮದಿಂದ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಅದನ್ನು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳೂ ಹೇಳಿದ್ದರು.
ಅನಂತರ ಭರದ್ವಾಜರಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಭರತನು ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯತ್ತ ಹೊರಟನು. ವಾಹನಗಳು, ಬಂಡಿಗಳು, ಕುದುರೆಗಳು, ಆನೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಸೈನ್ಯ ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಿರುಗಿ ಭರತನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿತು — ಹಿಂದೆ ರಾಮನನ್ನು ಕರೆತರಲು ಹೊರಟಿದ್ದ ಸೈನ್ಯವೇ ಈಗ ಬರಿಗೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಿದೆ. ಅನಂತರ ಅವರು ಅಲೆಗಳ ಮಾಲೆಯುಳ್ಳ ದಿವ್ಯವಾದ ಯಮುನಾ ನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿ, ಮತ್ತೆ ಎಲ್ಲರೂ ಮಂಗಳಕರವಾದ ಜಲದ ಗಂಗಾನದಿಯನ್ನು ಕಂಡರು. ರಮ್ಯವಾದ ಜಲದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಆ ಗಂಗೆಯನ್ನು ದಾಟಿ ಬಂಧುಗಳೊಡನೆಯೂ ಸೈನಿಕರೊಡನೆಯೂ ಭರತನು ರಮ್ಯವಾದ ಶೃಂಗವೇರಪುರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು — ಗುಹನೊಡನೆ ರಾಮನ ಸಮಾಗಮವಾಗಿದ್ದ ಅದೇ ನಗರ. ಕವಿ ಮರುಪಯಣದಲ್ಲಿ ಅದೇ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಯಾವುವುಗಳಲ್ಲಿ ಹೋಗುವಾಗ ಭರತನು ಆಸೆಯನ್ನು ಹೊತ್ತಿದ್ದನೋ; ಈಗ ಅವೇ ನಿರಾಶೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಪುನಃ ನಿವೃತ್ತಾ’ (ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದ) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳಿಂದ ಕವಿ ಮರುಪಯಣದ ನಿಷ್ಫಲತೆಯನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಗಂಗೆಯ ದರ್ಶನ ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ — ಹಿಂದೆ ಹೋಗುವಾಗ ಅವನು ಇದನ್ನೇ ದಾಟಿದ್ದನು. ಶೃಂಗವೇರಪುರದಲ್ಲಿ ಗುಹನ ಸ್ಮೃತಿ ಭರತನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಉದಿಸಿತು, ಏಕೆಂದರೆ ಅಲ್ಲೇ ಅವನು ಮೊದಲು ರಾಮನ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದನು.
ಶೃಂಗವೇರಪುರದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಹೊರಟ ಅವನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಕಂಡನು. ಆಗ ಕಂಡ ಆ ನಗರ ತಂದೆಯಿಂದಲೂ ಅಣ್ಣನಿಂದಲೂ ವಂಚಿತವಾಗಿತ್ತು — ದಶರಥನು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದ್ದನು, ರಾಮನು ವನದಲ್ಲಿದ್ದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ನಗರದ ಎರಡು ಆಧಾರಗಳೇ ನಷ್ಟವಾಗಿದ್ದವು. ಅದನ್ನು ಹೀಗೆ ಕಂಡು ದುಃಖಸಂತಪ್ತನಾದ ಭರತನು ಸಾರಥಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸಾರಥಿ, ನೋಡು! ಧ್ವಂಸಗೊಂಡ ಅಯೋಧ್ಯೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ; ಆಕಾರಗೆಟ್ಟು, ಆನಂದವಿಲ್ಲದೆ, ದೀನವಾಗಿ, ದನಿಯಡಗಿ ಹೋಗಿದೆ.’ ‘ಪ್ರತಿಹತಸ್ವನಾ’ (ದನಿಯಡಗಿದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ನಗರದ ನೀರವತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಹಿಂದೆ ಎಲ್ಲಿ ವಾದ್ಯಗಳೂ ವೇದಘೋಷಗಳೂ ಜನರ ಕೋಲಾಹಲವೂ ಇದ್ದವೋ ಅಲ್ಲಿ ಈಗ ಮೌನವೇ. ಈ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕದೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಇದೇ ಉಪಮಾಪರಂಪರೆ ವಿಸ್ತಾರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗ ಚಿತ್ರಕೂಟದಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯವರೆಗಿನ ಭರತನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಮರುಪಯಣವನ್ನು ಹೊರುತ್ತದೆ. ‘ವಿಧ್ವಸ್ತಾ’ (ಧ್ವಂಸಗೊಂಡ) ಎಂಬ ಪದ ಭೌತಿಕ ನಾಶವನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಶೋಭೆಯ ನಾಶವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ — ಪ್ರಾಸಾದಗಳು ನಿಂತಿವೆ, ಆದರೆ ಅವುಗಳ ದೀಪ್ತಿ ಹೋಗಿದೆ. ನಾಲ್ಕು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಕವಿ ನಗರದ ನಾಲ್ಕು ಬಗೆಯ ಹಾನಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ರೂಪದ, ಆನಂದದ, ಐಶ್ವರ್ಯದ, ಶಬ್ದದ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे त्रयोदशाधिकशततमः सर्गः॥ ११३॥