॥वाल्मीकिरामायणम् ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ · 112ನೇ ಸರ್ಗ

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಭರತನಿಗೆ ಪಾದುಕಾಪ್ರದಾನ

ಮಹರ್ಷಿಗಳ ವಿಸ್ಮಯ, ಭರತನಿಗೆ ಋಷಿಗಣಗಳ ಉಪದೇಶ, ಭರತನ ಪುನರ್ಯಾಚನೆ, ರಾಮನ ದೃಢಪ್ರತಿಜ್ಞೆ, ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಪಾದುಕೆಗಳ ಪ್ರದಾನ, ಶತ್ರುಘ್ನನಿಗೆ ಸಂದೇಶ, ಎಲ್ಲರ ಬೀಳ್ಕೊಡುಗೆ

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಭರತನ ಯಾಚನೆಯನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿ ತಂದೆಯ ಮಾತೇ ಪ್ರಮಾಣ ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕವಿ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಏರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅಸದೃಶ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಸಹೋದರರಿಬ್ಬರ ರೋಮಾಂಚಕಾರಿ ಸಮಾಗಮವನ್ನು ಕಂಡು ಅಲ್ಲಿ ನೆರೆದಿದ್ದ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ವಿಸ್ಮಿತರಾದರು. ಅಂತರ್ಧಾನರಾಗಿದ್ದ ಆ ಮುನಿಗಣಗಳೂ ಅಲ್ಲಿದ್ದ ಪರಮರ್ಷಿಗಳೂ ಮಹಾಭಾಗರಾದ ಆ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ ಸಹೋದರರಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದರು — ‘ಈ ಇಬ್ಬರು ರಾಜಪುತ್ರರು ಸದಾ ಆರ್ಯರು, ಧರ್ಮಜ್ಞರು, ಧರ್ಮವೇ ಇವರ ಪರಾಕ್ರಮ; ಇವರಿಬ್ಬರ ಸಂಭಾಷಣೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ನಾವೂ ಹಂಬಲಿಸುತ್ತೇವೆ.’ ಋಷಿಗಳ ಹಂಬಲವೇ ಇಲ್ಲಿ ಮಹಾ ಪ್ರಶಂಸೆ — ವಿರಕ್ತರಾದವರೂ ಇವರ ಸಂವಾದವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಕೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ಅನಂತರ ದಶಗ್ರೀವನ ವಧೆಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಋಷಿಗಣಗಳು ಒಟ್ಟಾಗಿ ರಾಜಶಾರ್ದೂಲನಾದ ಭರತನಿಗೆ ಬೇಗನೆ ಮಾತನಾಡಿದರು. ‘ದಶಗ್ರೀವವಧೈಷಿಣಃ’ (ದಶಗ್ರೀವನ ವಧೆಯನ್ನು ಬಯಸುವವರು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಕವಿ ದೂರದ ಪ್ರಯೋಜನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಮನು ವನವನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ರಾವಣವಧೆ ಸಿದ್ಧಿಸದು; ಆದ್ದರಿಂದ ಋಷಿಗಳ ಮಾತಿನ ಮೂಲ ಲೋಕಕಲ್ಯಾಣವೇ, ಕೇವಲ ಧರ್ಮೋಪದೇಶವಲ್ಲ. ‘ಅಂತರ್ಹಿತಾಃ’ (ಅಂತರ್ಧಾನರಾದವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ — ಋಷಿಗಳು ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಅದೃಶ್ಯರಾಗಿಯೇ ನೋಡುತ್ತಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಸಾಕ್ಷ್ಯ ಮಾನುಷಸಭೆಯ ಹೊರಗೂ ಇದೆ.

ಋಷಿಗಳು ಭರತನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ಸತ್ಕುಲದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದವನೇ, ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನೇ, ಮಹಾಚಾರಿತ್ರ್ಯವಂತನೇ, ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯೇ! ನೀನು ತಂದೆಯ ಹಿತವನ್ನು ಗಮನಿಸುವುದಾದರೆ ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕು.’ ತಂದೆಯ ಹಿತವೇ ಇಲ್ಲಿ ಕಾರಣವಾಗಿ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ತಂದೆಗೆ ಹಿತವಾದುದನ್ನೇ ಮಾಡಬೇಕು. ಅನಂತರ ಅವರು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ಈ ರಾಮನು ಸದಾ ತಂದೆಯ ಋಣದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿರಬೇಕೆಂದು ನಾವು ಬಯಸುತ್ತೇವೆ; ಕೈಕೇಯಿಯ ಋಣದಿಂದ ಮುಕ್ತರಾದುದರಿಂದಲೇ ದಶರಥರು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದರು.’ ಅಂದರೆ ದಶರಥನ ಸದ್ಗತಿ ರಾಮನ ವನವಾಸದಿಂದಲೇ ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು; ರಾಮನು ಹಿಂದಿರುಗಿದರೆ ಆ ಗತಿಗೆ ಭಂಗವಾದೀತು. ಇಷ್ಟು ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ ಗಂಧರ್ವರೂ ಮಹರ್ಷಿಗಳೊಡನೆ ರಾಜರ್ಷಿಗಳೂ — ಎಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಗತಿಗೆ ತೆರಳಿದರು. ಅವರ ಮಾತಿನಿಂದ ಆಹ್ಲಾದಗೊಂಡ ಶುಭದರ್ಶನನಾದ ರಾಮನು ಶೋಭಿಸಿದನು; ಸಂತುಷ್ಟಮುಖನಾಗಿ ಅವನು ಆ ಋಷಿಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ನಿಶ್ಚಯ ದಿವ್ಯಸಾಕ್ಷ್ಯದಿಂದ ಸಮರ್ಥಿತವಾಯಿತು — ಅವನು ಧರ್ಮಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಮಾಡಿದ್ದನ್ನೇ ಋಷಿಗಳೂ ಅನುಮೋದಿಸಿದರು; ಆದ್ದರಿಂದ ವಿವಾದದ ತೀರ್ಮಾನ ಬಹುತೇಕ ಇಲ್ಲೇ ಆಯಿತು. ‘ಸ್ವಾಂ ಸ್ವಾಂ ಗತಿಂ ಗತಾಃ’ (ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಗತಿಗೆ ತೆರಳಿದರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದಿವ್ಯಸಭೆಯ ವಿಸರ್ಜನೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಅನಂತರ ಮತ್ತೆ ಮಾನುಷಸಂವಾದವೇ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ.

ಆದರೂ ಭರತನು ಸುಮ್ಮನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸಡಿಲವಾದ ದೇಹದಿಂದ, ತೊದಲುವ ಮಾತಿನಿಂದ, ಕೈಮುಗಿದು ಅವನು ರಾಘವನಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಮ, ಕುಲಧರ್ಮದಿಂದ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನವಾಗಿ ಬಂದ ಈ ಧರ್ಮವನ್ನು ನೋಡಿ, ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ನನ್ನ ಮತ್ತು ನನ್ನ ತಾಯಿಯ ಯಾಚನೆಯನ್ನು ನೀನು ನಡೆಸಬೇಕು.’ ಹಿರಿಯನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ಕುಲಧರ್ಮ ಎಂಬುದು ಅವನ ಆಶಯ. ಅನಂತರ ಅವನು ತನ್ನ ಅಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನಾನೊಬ್ಬನೇ ಈ ಮಹಾರಾಜ್ಯವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಉತ್ಸಾಹಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ; ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಅನುರಕ್ತರಾದ ಪೌರ-ಜಾನಪದರನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸಲೂ ನನಗಾಗದು.’ ಅನಂತರ ಅವನು ಎಲ್ಲರ ನಿರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ರೈತರು ಮೋಡವನ್ನು ಕಾಯುವಂತೆ ನಮ್ಮ ಜ್ಞಾತಿಗಳೂ ಯೋಧರೂ ಮಿತ್ರರೂ ಸುಹೃದರೂ ನಿನ್ನನ್ನೇ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.’ ರೈತರು ಮೋಡವನ್ನು ಕಾಯುವ ಉಪಮೆ ಗಂಭೀರವಾದುದು — ಮೋಡವಿಲ್ಲದೆ ಕೃಷಿ ನಿಷ್ಫಲ, ಹಾಗೆಯೇ ರಾಜನಿಲ್ಲದೆ ಪ್ರಜೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನೇ, ಈ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಸ್ಥಾಪಿಸು; ಲೋಕದ ಪರಿಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥನಾದವನೇ ಅದನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲಿ.’ ಅಂದರೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಪಾಲನೆಯ ಭಾರವನ್ನು ಯಾರಿಗಾದರೂ ವಹಿಸು ಎಂದು. ‘ಸ್ರಸ್ತಗಾತ್ರಃ’ (ಸಡಿಲವಾದ ದೇಹದವನು), ‘ಸಜ್ಜಮಾನಯಾ ವಾಚಾ’ (ತೊದಲುವ ಮಾತಿನಿಂದ) ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಕವಿ ಭರತನ ನಿರಾಶೆಯನ್ನು ದೇಹದಿಂದಲೂ ಮಾತಿನಿಂದಲೂ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಭರತನು ಅಣ್ಣನ ಪಾದಗಳಿಗೆ ಬಿದ್ದನು, ರಾಘವನಿಗೆ ಅತಿ ಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ ಬಹಳವಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದನು. ರಾಮನಾದರೋ ಆ ತಮ್ಮನನ್ನು ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಕೂರಿಸಿಕೊಂಡು, ಮದಿಸಿದ ಹಂಸದಂತಹ ದನಿಯಲ್ಲಿ, ಶ್ಯಾಮವರ್ಣದ, ಕಮಲದಳನೇತ್ರನಾದ ಅವನಿಗೆ ತಾನೇ ಹೇಳಿದನು. ಅವನ ಮಾತು ಗದರಿಕೆಯಲ್ಲ, ಪ್ರಶಂಸೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಶಿಕ್ಷಣ — ‘ನಿನಗೆ ಬಂದಿರುವ ಈ ಬುದ್ಧಿ ಸಹಜವಾದುದೂ ವಿನಯದಿಂದ ಪಡೆದುದೂ ಆಗಿದೆ; ಮಗೂ, ನೀನು ಭೂಮಿಯನ್ನೂ ರಕ್ಷಿಸಲು ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಮರ್ಥನು.’ ಅನಂತರ ರಾಜನೀತಿಯನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಅಮಾತ್ಯರೊಡನೆ, ಸುಹೃದರೊಡನೆ, ಬುದ್ಧಿವಂತ ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನೂ ಆಲೋಚಿಸಿ, ದೊಡ್ಡ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನೂ ನಡೆಸು.’ ಅನಂತರ ಅವನು ತನ್ನ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸ್ಥಿರತೆಗೆ ಹೋಲಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಚಂದ್ರನಿಂದ ಕಾಂತಿ ತೊಲಗಬಹುದು, ಹಿಮವಂತನು ಹಿಮವನ್ನು ತೊರೆಯಬಹುದು, ಸಾಗರವು ತೀರವನ್ನು ಮೀರಬಹುದು — ಆದರೂ ನಾನು ತಂದೆಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ತೊರೆಯಲಾರೆ.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ತಾಯಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಭರತನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಕಾಮದಿಂದಲೋ ಲೋಭದಿಂದಲೋ ತಾಯಿ ನಿನಗಾಗಿ ಇದನ್ನು ಮಾಡಿದಳು; ಅದನ್ನು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಡ, ತಾಯಿಯೊಡನೆ ಹೇಗೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕೋ ಹಾಗೆಯೇ ನಡೆದುಕೋ.’ ಕೋಪದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಕ್ಷಮೆಯೇ ಪುತ್ರಧರ್ಮ ಎಂದು. ಮೂರು ಅಸಂಭವ ದೃಷ್ಟಾಂತಗಳಿಂದ ರಾಮನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪ್ರಕೃತಿಯ ನಿಯಮಭಂಗವೂ ಸಂಭವಿಸಬಹುದು, ಆದರೆ ತಂದೆಯ ಮಾತಿನ ಭಂಗವಲ್ಲ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ, ತೇಜಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನಂತಿದ್ದ, ಪಾಡ್ಯದ ಚಂದ್ರನಂತೆ ನೋಟಕ್ಕೆ ರಮ್ಯನಾಗಿದ್ದ ಕೌಸಲ್ಯಾಸುತನಿಗೆ ಭರತನು ಹೇಳಿದನು. ಅವನ ಉಪಾಯ ಹೊಸದು — ‘ಆರ್ಯ, ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಈ ಪಾದುಕೆಗಳನ್ನು ಪಾದಗಳಿಂದ ಏರು; ಇವೇ ಇಡೀ ಲೋಕದ ಯೋಗಕ್ಷೇಮವನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತವೆ.’ ರಾಮನು ತಾನೇ ಬರದಿದ್ದರೆ ಅವನ ಪಾದುಕೆಗಳನ್ನೇ ರಾಜನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಬೇಕು ಎಂಬುದು ಭಾವ. ಅತಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ನರವ್ಯಾಘ್ರ ರಾಮನು ಆ ಪಾದುಕೆಗಳನ್ನು ಏರಿ, ಅನಂತರ ಕಳಚಿ, ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಭರತನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟನು. ಭರತನು ಆ ಪಾದುಕೆಗಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳು ನಾನು ಜಟೆ-ಚೀರಗಳನ್ನು ಧರಿಸುವೆನು; ವೀರನೇ, ರಘುನಂದನನೇ, ಗಡ್ಡೆ-ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಾ, ನಿನ್ನ ಆಗಮನವನ್ನು ಹಾರೈಸುತ್ತಾ ನಗರದ ಹೊರಗೆಯೇ ವಾಸಿಸುವೆನು.’ ಇದರಿಂದ ಭರತನು ರಾಮನದೇ ವನವ್ರತವನ್ನು ನಗರದ ಹೊರಗೆ ಆಚರಿಸುವುದಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲು ಅಲ್ಲ, ರಕ್ಷಿಸಲು ಮಾತ್ರ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪಾದುಕೆಗಳ ಪ್ರದಾನವೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರ; ಇದರಿಂದಲೇ ಭರತನ ರಾಜ್ಯ ‘ಪಾದುಕಾರಾಜ್ಯ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಯಿತು. ‘ಅಧಿರುಹ್ಯ ವ್ಯವಮುಚ್ಯ ಚ’ (ಏರಿ, ಕಳಚಿ) ಎಂಬ ಕ್ರಮದಿಂದ ಪಾದುಕೆಗಳಿಗೆ ರಾಜಾಧಿಕಾರ ವರ್ಗಾವಣೆಯಾಯಿತು — ರಾಮನ ಪಾದಸ್ಪರ್ಶದಿಂದಲೇ ಅವು ರಾಜನ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳಾದವು.

ಭರತನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಪರಂತಪನೇ, ನಿನ್ನ ಪಾದುಕೆಗಳಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯತಂತ್ರವನ್ನು ಇರಿಸಿ ನಾನು ಕಾಯುವೆನು; ರಘೂತ್ತಮನೇ, ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ವರ್ಷ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡ ಆ ದಿನವೇ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣದಿದ್ದರೆ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವೆನು.’ ಈ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಕಠೋರವಾದುದು — ಒಂದು ದಿನದ ವಿಳಂಬವನ್ನೂ ಸಹಿಸಲಾಗದು ಎಂದು. ರಾಮನು ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿ ಅವನನ್ನು ಆದರದಿಂದ ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನೂ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಅವನು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ತಾಯಿ ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ಕಾಪಾಡು; ಅವಳ ಮೇಲೆ ರೋಷ ಮಾಡಬೇಡ. ರಘುನಂದನನೇ, ನಾನೂ ಸೀತೆಯೂ ನಿನಗೆ ಆಣೆಯಿಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ.’ ಆಣೆಯಿಂದ ಬಂಧಿಸಿ ಅವನು ಶತ್ರುಘ್ನನ ಕೋಪವನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತಾನೆ — ಶತ್ರುಘ್ನನು ಮಂಥರೆಯ ಮೇಲೆ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿದ್ದನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಆತಂಕ ಸಕಾರಣವಾದುದು. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ರಾಮನು ತಮ್ಮನನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ರಾಮನ ಎರಡು ಬಗೆಯ ರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿ ವಜ್ರಕಠೋರ, ಭ್ರಾತೃಸ್ನೇಹದಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವನು. ‘ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವೆನು’ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಮುಂದೆ ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು — ಇದೇ ಭರತನ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ನಂದಿಗ್ರಾಮವಾಸದ ಮೂಲ.

ಕೊನೆಯ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ, ಸರ್ಗಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕವಿಯ ರೀತಿಯಂತೆ. ಧರ್ಮಜ್ಞನಾದ ಭರತನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ಅತಿ ಉಜ್ಜ್ವಲವಾದ ಆ ಪಾದುಕೆಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ರಾಘವನಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿದನು, ಅವನ್ನು ಉತ್ತಮವಾದ ಆನೆಯ ನೆತ್ತಿಯ ಮೇಲೆ ಇರಿಸಿದನು — ಪಾದುಕೆಗಳೇ ಈಗ ರಾಜಚಿಹ್ನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಆನೆಯ ನೆತ್ತಿಯೇ ಅವುಗಳ ಸ್ಥಾನ. ಅನಂತರ ರಾಘವವಂಶವನ್ನು ಬೆಳೆಸುವ ರಾಮನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಆ ಜನರನ್ನೂ ಗುರುಗಳನ್ನೂ ಮಂತ್ರಿಗಳನ್ನೂ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನೂ ಇಬ್ಬರು ತಮ್ಮಂದಿರನ್ನೂ ಸತ್ಕರಿಸಿ ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟನು; ಸ್ವಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತ ಅವನು ಹಿಮವಂತನಂತೆ ಅಚಲನಾಗಿದ್ದನು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ತಾಯಂದಿರ ದಶೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಗಂಟಲು ಕಟ್ಟಿದ ಅವರು ದುಃಖದಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಡಲೂ ಆಗದಾದರು; ರಾಮನಾದರೋ ಎಲ್ಲ ತಾಯಂದಿರಿಗೂ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಅಳುತ್ತಾ ತನ್ನ ಕುಟೀರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ‘ರುದನ್’ (ಅಳುತ್ತಾ) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿ ಅಚಲನಾದವನೂ ತಾಯಂದಿರ ವಿರಹದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನೇ. ಈ ದೃಶ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಭರತ-ರಾಮರ ಸಂವಾದ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಹಿಮವಂತನಂತೆ ಅಚಲ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಹಿಂದೆ ರಾಮನೇ ಹೇಳಿದ್ದನು (‘ಹಿಮವಂತನು ಹಿಮವನ್ನು ತೊರೆಯಬಹುದು’); ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಅದನ್ನು ರಾಮನಿಗೇ ಅನ್ವಯಿಸಿದ್ದಾನೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे द्वादशाधिकशततमः सर्गः॥ ११२॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ