ಸರ್ಗ
ವಸಿಷ್ಠರ ಉಪದೇಶ ಮತ್ತು ಭರತನ ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶನ
ಮೂವರು ಗುರುಗಳ ಕುರಿತು ವಸಿಷ್ಠರ ಉಪದೇಶ, ತಂದೆಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ರಾಮನ ನಿಷ್ಠೆ, ಭರತನ ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶನ, ಪೌರ-ಜಾನಪದರ ಸಾಕ್ಷ್ಯ, ರಾಮನ ದೃಢನಿಶ್ಚಯ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಸಿಷ್ಠರು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ವಂಶಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಎಣಿಸಿ ತನ್ನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವಂತೆ ರಾಮನನ್ನು ಪ್ರೇರಿಸಿದರು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆಯೂ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದ್ದ ರಾಜಪುರೋಹಿತ ವಸಿಷ್ಠರು ಮತ್ತೆ ಧರ್ಮಯುಕ್ತವಾದ ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಮೊದಲು ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾರೆ — ‘ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಸದಾ ಗುರುಗಳಿರುತ್ತಾರೆ — ಆಚಾರ್ಯ, ತಂದೆ ಮತ್ತು ತಾಯಿ. ತಂದೆ ಈ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆಚಾರ್ಯನಾದರೋ ಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ; ಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಡುವುದರಿಂದಲೇ ಅವನನ್ನು ಗುರು ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ.’ ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ವಸಿಷ್ಠರು ಆಚಾರ್ಯನ ಸ್ಥಾನ ತಂದೆಯ ಸ್ಥಾನಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆಯಲ್ಲ ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅನಂತರ ಅವರು ಆ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ತಮಗೇ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತಾರೆ — ‘ಪರಂತಪನೇ, ನಾನು ನಿನ್ನ ತಂದೆಯ ಆಚಾರ್ಯ, ನಿನ್ನ ಆಚಾರ್ಯನೂ ಹೌದು; ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ನಡೆಸಿದರೆ ನೀನು ಸಜ್ಜನರ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಮೀರಿದಂತಾಗುವುದಿಲ್ಲ.’ ಅನಂತರ ಅವರು ಇತರ ಕಾರಣಗಳನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ — ‘ಈ ಪರಿಷತ್ತುಗಳು, ಈ ಜ್ಞಾತಿಗಳು, ಈ ರಾಜರು ಇಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ್ದಾರೆ; ಇವರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮವನ್ನಾಚರಿಸಿದರೂ ನೀನು ಸಜ್ಜನರ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಮೀರಿದಂತಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ವೃದ್ಧಳೂ ಧರ್ಮಶೀಲಳೂ ಆದ ತಾಯಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ನಡೆಯಬಾರದು; ಇವಳ ಮಾತನ್ನು ನಡೆಸಿದರೂ ನೀನು ಸಜ್ಜನರ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಮೀರಿದಂತಾಗುವುದಿಲ್ಲ.’ ‘ನಾತಿವರ್ತೇಃ ಸತಾಂ ಗತಿಮ್’ (ಸಜ್ಜನರ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಮೀರಿದಂತಾಗುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಮೂರು ಬಾರಿ ಮರುಕಳಿಸುವ ಮೂಲಕ ವಸಿಷ್ಠರು ಒಂದೇ ಯುಕ್ತಿಯನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ — ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞಾಪಾಲನೆಯೊಂದೇ ಧರ್ಮವಲ್ಲ, ಆಚಾರ್ಯನ, ತಾಯಿಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಜೆಗಳ ಮಾತನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದೂ ಸನ್ಮಾರ್ಗವೇ. ‘ಇಹ ಜಾತಸ್ಯ’ (ಇಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವನಿಗೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರು ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುವ ಸಾಮಾನ್ಯ ನಿಯಮವನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾರೆ, ರಾಮನಿಗೊಬ್ಬನಿಗೇ ವಿಶೇಷವಾದುದನ್ನಲ್ಲ — ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ವಾದ ಲೋಕಸಿದ್ಧವಾದುದೇ, ಪಕ್ಷಪಾತದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ್ದಲ್ಲ.
ವಸಿಷ್ಠರು ಕೊನೆಯ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ಸತ್ಯ-ಧರ್ಮ-ಪರಾಕ್ರಮಗಳುಳ್ಳವನೇ, ಯಾಚಿಸುತ್ತಿರುವ ಭರತನ ಮಾತನ್ನು ನಡೆಸಿದರೆ ನೀನು ನಿನ್ನನ್ನೇ ಮೀರಿದಂತಾಗುವುದಿಲ್ಲ’ — ಭರತನು ನಿನ್ನ ಆತ್ಮವೇ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ಹೀಗೆ ಮಧುರವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠ ರಾಘವನು ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಗುರುವಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ಅವನ ಉತ್ತರ ವಿವಾದರೂಪವಲ್ಲ, ಋಣಸ್ವೀಕಾರರೂಪ — ‘ತಾಯಿ-ತಂದೆಯರು ಮಗನಿಗಾಗಿ ಸದಾ ಏನು ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರ ಮಾಡುವುದು ಸುಲಭವಲ್ಲ. ಯಥಾಶಕ್ತಿ ಕೊಡುವುದರಿಂದ, ಮಲಗಿಸುವುದರಿಂದ, ಎಣ್ಣೆ ಹಚ್ಚಿ ಸ್ನಾನಮಾಡಿಸುವುದರಿಂದ, ನಿತ್ಯವೂ ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವುದರಿಂದ, ಬೆಳೆಸುವುದರಿಂದ ಅವರು ಏನು ಮಾಡಿದರೋ ಅದಕ್ಕೆ ಮಗನು ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರ ಮಾಡಲಾರನು.’ ಇದರಿಂದ ರಾಮನು ವಸಿಷ್ಠರ ಗುರುತ್ರಯಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನೇ ತನ್ನ ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ತಂದೆ ಗುರುವಾದರೆ ಅವನ ಆಜ್ಞೆ ಉಲ್ಲಂಘಿಸಲಾಗದ್ದೇ. ಅನಂತರ ಅವನು ತೀರ್ಮಾನಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಆ ದಶರಥರಾಜರೇ ನನ್ನ ತಂದೆ, ನನ್ನನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಿದವರು; ಅವರು ನನಗೆ ಏನು ಆಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದರೋ ಅದು ಸುಳ್ಳಾಗುವುದಿಲ್ಲ.’ ಇಷ್ಟೇ ಉತ್ತರದಿಂದ ವಸಿಷ್ಠರ ಎಲ್ಲ ಕಾರಣಗಳೂ ನಿರಸ್ತವಾದವು. ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ವಿಶಾಲವಕ್ಷನಾದ ಭರತನು ಅತ್ಯಂತ ಖಿನ್ನಮನಸ್ಕನಾಗಿ ತಕ್ಷಣವೇ ಸೂತ ಸುಮಂತ್ರನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ಮಾತಿನಿಂದ ಗೆಲ್ಲಲಾರದೆ ಅವನು ಬೇರೊಂದು ಉಪಾಯವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಐದು ಉಪಾಯಗಳಿಂದ — ಅನ್ನದಾನ, ಮಲಗಿಸುವುದು, ಅಭ್ಯಂಗ, ಪ್ರಿಯವಚನ, ಪೋಷಣೆ — ತಾಯಿ-ತಂದೆಯರ ಉಪಕಾರವನ್ನು ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕೂ ಪ್ರತೀಕಾರ ದುಷ್ಕರ ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಆಶಯ.
ಭರತನು ಸಾರಥಿ ಸುಮಂತ್ರನಿಗೆ ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಇಲ್ಲಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬೇಗನೆ ದರ್ಭೆಗಳನ್ನು ಹಾಸು. ಆರ್ಯನು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗುವವರೆಗೆ ನಾನು ಅವನ ಮುಂದೆ ಕುಳಿತು ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶನ ಮಾಡುವೆನು. ಧನವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ದ್ವಿಜನಂತೆ ಆಹಾರವಿಲ್ಲದೆ, ಯಾರನ್ನೂ ನೋಡದೆ, ಅವನು ಹಿಂದಿರುಗುವವರೆಗೆ ಅವನ ಶಾಲೆಯ ಮುಂದೆ ಮಲಗುವೆನು.’ ಇದು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಧರಣಿಯ ರೀತಿ — ಸಾಲ ಕೊಟ್ಟವನು ಸಾಲಗಾರನ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಉಪವಾಸ ಮಲಗಿ ಅವನನ್ನು ಬಂಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸುಮಂತ್ರನು ರಾಮನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ, ಭರತನನ್ನು ಕಂಡು ಖಿನ್ನನಾಗಿ, ದರ್ಭೆಯ ಹಾಸನ್ನು ತಂದಿಟ್ಟನು; ಭರತನಾದರೋ ಅದನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ನೆಲದ ಮೇಲೆಯೇ ತಾನೇ ಕುಳಿತನು — ಆಸನವನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸುವ ಮೂಲಕ ಅವನು ತನ್ನ ನಿಶ್ಚಯದ ಗಾಢತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ರಾಜರ್ಷಿಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಆದ ರಾಮನು ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಮಗೂ ಭರತ, ನಾನೇನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆಂದು ನೀನು ನನ್ನ ವಿರುದ್ಧ ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶನ ಮಾಡುತ್ತಿರುವೆ? ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೇ ಒಂದು ಪಕ್ಕಕ್ಕೆ ಮಲಗಿ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ತಡೆಯಬಹುದು; ಮೂರ್ಧಾಭಿಷಿಕ್ತರಾದ ಕ್ಷತ್ರಿಯರಿಗಾದರೋ ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶನದ ವಿಧಿಯೇ ಇಲ್ಲ. ನರಶಾರ್ದೂಲನೇ, ಏಳು, ಈ ದಾರುಣವಾದ ವ್ರತವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಇಲ್ಲಿಂದ ಬೇಗನೆ ಶ್ರೇಷ್ಠನಗರವಾದ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋಗು.’ ಹೀಗೆ ರಾಮನು ಭರತನ ಸಾಧನವೇ ಕ್ಷತ್ರಿಯಧರ್ಮಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸುಮಂತ್ರನ ಸ್ಥಿತಿ ಶೋಚನೀಯ — ಒಂದೆಡೆ ಒಡೆಯ ರಾಮನ ಮುಖ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಭರತನ ಆಜ್ಞೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಖಿನ್ನನಾಗಿಯೇ ದರ್ಭೆಗಳನ್ನು ಹಾಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಏಕಪಾರ್ಶ್ವೇನ’ (ಒಂದು ಪಕ್ಕಕ್ಕೆ) ಮಲಗುವುದು ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶನದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಮುದ್ರೆ.
ಭರತನಾದರೋ ಕುಳಿತೇ ಇರುತ್ತಾನೆ; ಸುತ್ತಲೂ ನೋಡಿ ಅವನು ಪೌರ-ಜಾನಪದರಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ನೀವು ಆರ್ಯನಿಗೆ ಏಕೆ ತಿಳಿಹೇಳುತ್ತಿಲ್ಲ?’ ಅಂದರೆ ‘ನನ್ನ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಹಿಡಿದು ನೀವೇಕೆ ಅವನಿಗೆ ಮನವರಿಕೆ ಮಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ?’ ಆದರೆ ಆ ಜನರು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಭರತನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದರು — ‘ನಾವು ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನನ್ನು ಬಲ್ಲೆವು; ರಾಘವನು ಸರಿಯಾಗಿಯೇ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಮಹಾಭಾಗನೂ ತಂದೆಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ನಾವು ಅವನನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗಿಸಲು ಸಮರ್ಥರಲ್ಲ.’ ಈ ಮಾತು ಭರತನ ಸೋಲೇ — ಅವನು ಯಾರನ್ನು ಸಹಾಯಕ್ಕೆ ಕರೆದನೋ ಅವರೇ ರಾಮನ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಅರಿತು ರಾಮನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಧರ್ಮದೃಷ್ಟಿಯುಳ್ಳ ಸುಹೃದರ ಮಾತನ್ನು ಹೀಗೆ ತಿಳಿ. ರಾಘವನೇ, ಇವೆರಡನ್ನೂ ಕೇಳಿ ಸರಿಯಾಗಿ ವಿಚಾರಮಾಡು; ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಏಳು, ನನ್ನನ್ನೂ ನೀರನ್ನೂ ಸ್ಪರ್ಶಿಸು.’ ಜಲಸ್ಪರ್ಶ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಚಿಹ್ನೆ; ಇದರಿಂದ ರಾಮನು ವಿವಾದವನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತಾನೆ, ಭರತನನ್ನು ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶನದಿಂದ ಎಬ್ಬಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪೌರ-ಜಾನಪದರು ಇಲ್ಲಿ ಸಾಕ್ಷಿಗಳಂತೆ ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ; ಅವರ ತೀರ್ಮಾನದಿಂದಲೇ ವಿವಾದ ಲೋಕಸಮ್ಮತವಾಗುತ್ತದೆ, ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರ ನಡುವೆ ಗುಟ್ಟಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ‘ಅಂಜಸಾ’ (ಸುಲಭವಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರು ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ — ರಾಮನನ್ನು ಕೂಡಲೇ ಹಿಂದಿರುಗಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ನಿಶ್ಚಯ ಧರ್ಮಮೂಲವಾದುದು.
ಅನಂತರ ಭರತನು ಎದ್ದು ನೀರನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ನನ್ನ ಸಭಾಸದರು ಕೇಳಲಿ, ಮಂತ್ರಿಗಳೂ ಕೇಳಲಿ. ನಾನು ತಂದೆಯನ್ನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಯಾಚಿಸಲಿಲ್ಲ, ತಾಯಿಗೆ ಹಾಗೆ ಮಾಡುವಂತೆ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ; ಹೀಗೆ ವನಕ್ಕೆ ಹೊರಟ ಪರಮಧರ್ಮಜ್ಞನಾದ ರಾಘವನಿಗೆ ನಾನು ಅನುಮತಿ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ.’ ಮೂರು ನಿಷೇಧಗಳಿಂದ ಅವನು ಸಭೆಯ ಮುಂದೆ ತನ್ನ ನಿರ್ದೋಷತೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ಯಾಚಿಸಲಿಲ್ಲ, ತಾಯಿಯನ್ನು ಪ್ರೇರಿಸಲಿಲ್ಲ, ಈ ಕರ್ಮವನ್ನು ಅನುಮೋದಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಅನಂತರ ಅವನು ಕೊನೆಯ ಉಪಾಯವನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ — ‘ವನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವುದು ಅನಿವಾರ್ಯವಾದರೆ, ತಂದೆಯ ಮಾತನ್ನು ನಡೆಸಲೇಬೇಕಾದರೆ, ನಾನೇ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳು ವನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವೆನು.’ ಅಂದರೆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಪಾಲನೆಯಾಗಲಿ, ಆದರೆ ವನವಾಸಿಯಾಗುವವನು ನಾನು, ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಆರ್ಯನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಿ ಎಂದು. ತಮ್ಮನ ಈ ಸತ್ಯವಚನದಿಂದ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನು ವಿಸ್ಮಿತನಾದನು; ಉತ್ತರವನ್ನಾದರೋ ಅವನು ಭರತನೊಬ್ಬನಿಗೆ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಪೌರ-ಜಾನಪದರನ್ನು ನೋಡಿ ಹೇಳತೊಡಗುತ್ತಾನೆ — ತೀರ್ಮಾನವನ್ನು ಸಭೆಯ ಮುಂದೆಯೇ ಹೇಳಬೇಕು ಎಂಬುದು ಅವನ ಆಶಯ. ಜಲಸ್ಪರ್ಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಹೇಳಿದ ಮಾತು ಶಪಥಕ್ಕೆ ಸಮಾನ; ಆದ್ದರಿಂದ ಭರತನ ಈ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಕೇವಲ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಲ್ಲ, ಬಂಧಿಸುವ ಮಾತೇ.
ರಾಮನು ಲೌಕಿಕ ವ್ಯವಹಾರದಿಂದಲೇ ದೃಷ್ಟಾಂತವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ‘ತಂದೆ ಬದುಕಿರುವಾಗ ಏನನ್ನು ಮಾರಿದ್ದರೋ, ಏನನ್ನು ಒತ್ತೆಯಿಟ್ಟಿದ್ದರೋ, ಏನನ್ನು ಕೊಂಡಿದ್ದರೋ, ಅದನ್ನು ನಾನಾಗಲಿ ಭರತನಾಗಲಿ ರದ್ದುಪಡಿಸಲಾಗದು.’ ತಂದೆ ಮಾಡಿದ ವ್ಯವಹಾರವನ್ನು ಮಕ್ಕಳು ಉಲ್ಲಂಘಿಸಬಾರದು ಎಂಬ ಲೋಕನಿಯಮ ರಾಜ್ಯದಾನದ ವಿಷಯದಲ್ಲೂ ಸಮಾನವೇ. ‘ವನವಾಸದಲ್ಲಿ ನಾನು ನಿಂದ್ಯವಾದ ಬದಲಿವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಮಾಡಬಾರದು’ — ಅಂದರೆ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯನ್ನಿಟ್ಟು ತಾನು ಮುಕ್ತನಾಗುವ ನಿಂದಿತ ನೆಪವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಬಾರದು. ‘ಕೈಕೇಯಿ ಹೇಳಿದ್ದು ಯುಕ್ತವಾಗಿಯೇ ಇದೆ, ನನ್ನ ತಂದೆ ಮಾಡಿದ್ದೂ ಸುಕೃತವೇ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ಮಲತಾಯಿಯ ದೋಷವನ್ನೂ ಬಯಲುಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅನಂತರ ಅವನು ಭರತನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಭರತನು ಕ್ಷಮಾಶೀಲನೆಂದೂ ಗುರುಜನರನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸುವವನೆಂದೂ ನಾನು ಬಲ್ಲೆ; ಸತ್ಯಸಂಧನಾದ ಈ ಮಹಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಕಲ್ಯಾಣವೂ ನೆಲೆಸಿದೆ.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಭವಿಷ್ಯದ ಆಶೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ವನದಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗಿದ ಮೇಲೆ ನಾನು ಧರ್ಮಶೀಲನಾದ ಈ ತಮ್ಮನೊಡನೆ ಭೂಮಿಯ ಉತ್ತಮ ಒಡೆಯನಾಗುವೆನು. ಕೈಕೇಯಿ ರಾಜರನ್ನು ವರ ಬೇಡಿದಳು, ನಾನು ಅವರ ಆ ಮಾತನ್ನು ನಡೆಸಿದೆ; ಇದರಿಂದಲೇ (ನೀನು) ಆ ಮಹೀಪತಿಯಾದ ತಂದೆಯನ್ನು ಅಸತ್ಯದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡು.’ ಹೀಗೆ ತಂದೆಯ ಸತ್ಯರಕ್ಷಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ‘ವಿಕ್ರೀತಮ್, ಆಹಿತಮ್, ಕ್ರೀತಮ್’ (ಮಾರಿದ್ದು, ಒತ್ತೆಯಿಟ್ಟದ್ದು, ಕೊಂಡದ್ದು) ಎಂಬ ಮೂರು ಪದಗಳು ವ್ಯವಹಾರಶಾಸ್ತ್ರದವು — ವಿಕ್ರಯ, ಆಧಾನ (ಒತ್ತೆ), ಕ್ರಯ; ಇವುಗಳಿಂದ ರಾಮನು ರಾಜ್ಯದಾನವೂ ತಂದೆಯ ಸಿದ್ಧವಾದ ವ್ಯವಹಾರವೇ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅನೃತಾತ್ ಮೋಚಯ’ (ಅಸತ್ಯದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡು) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದದಿಂದ ರಾಮನು ಭರತನನ್ನೇ ತಂದೆಯ ಸತ್ಯರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकादशाधिकशततमः सर्गः॥ १११॥