॥वाल्मीकिरामायणम् ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ · 110ನೇ ಸರ್ಗ

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ವಸಿಷ್ಠರಿಂದ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದ ಕಥನ

ವಸಿಷ್ಠರಿಂದ ಜಾಬಾಲಿಯ ಸಮರ್ಥನೆ, ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆರಂಭ, ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶಪರಂಪರೆ, ಅಸಿತ-ಕಾಲಿಂದಿಯರ ವೃತ್ತಾಂತ, ಜ್ಯೇಷ್ಠನ ಅಭಿಷೇಕದ ಔಚಿತ್ಯ

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಜಾಬಾಲಿ ತಾನೇ ತನ್ನ ನಾಸ್ತಿಕವಚನವನ್ನು ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಂಡನು, ಆದರೆ ಅದರಿಂದ ರಾಮನ ರೋಷ ಶಮನವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಜಪುರೋಹಿತ ವಸಿಷ್ಠರು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ, ಬೇರೊಂದು ದಾರಿಯಿಂದ — ವಂಶಪರಂಪರೆಯ ಮೂಲಕ — ಅದೇ ವಿಷಯವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಎತ್ತುತ್ತಾರೆ. ರಾಮನು ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿದ್ದಾನೆಂದು ಅರಿತು ಅವರು ಮೊದಲು ಜಾಬಾಲಿಯ ಪಕ್ಷವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ — ‘ಜಾಬಾಲಿಯೂ ಈ ಲೋಕದ ಹೋಗುವಿಕೆ-ಬರುವಿಕೆಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲನು; ನಿನ್ನನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಬೇಕೆಂಬ ಬಯಕೆಯಿಂದಲೇ ಅವನು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು, ತನ್ನ ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಗಿ ಅಲ್ಲ.’ ಇದರಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಮರ್ಯಾದೆ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ, ರಾಮನ ಕೋಪವೂ ಶಾಂತಿಯತ್ತ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಅವರು ಮೂಲದಿಂದಲೇ ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ — ‘ಲೋಕನಾಥನೇ, ಈ ಲೋಕದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ನನ್ನಿಂದ ತಿಳಿ. ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ನೀರೇ ಆಗಿತ್ತು; ಅದರಲ್ಲೇ ಭೂಮಿ ನಿರ್ಮಿತವಾಯಿತು. ಅನಂತರ ದೇವತೆಗಳೊಡನೆ ಸ್ವಯಂಭುವಾದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಉದಿಸಿದನು. ಅವನು ಅನಂತರ ವರಾಹನಾಗಿ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದ ವಸುಂಧರೆಯನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿದನು, ಆತ್ಮಸಂಯಮಿಗಳಾದ ಪುತ್ರರೊಡನೆ ಇಡೀ ಜಗತ್ತನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು.’ ಹೀಗೆ ವಸಿಷ್ಠರು ತಮ್ಮ ಉಪದೇಶದ ಆಧಾರವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಕ್ರಮದ ಪ್ರಯೋಜನ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಜಾಬಾಲಿ ಲೋಕವನ್ನು ಕೇವಲ ತರ್ಕದಿಂದ ವಿವರಿಸಿದನು, ವಸಿಷ್ಠರಾದರೋ ಅದೇ ಲೋಕವನ್ನು ಇತಿಹಾಸದಿಂದ ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸೃಷ್ಟಿಯೊಡನೆಯೇ ಆರಂಭವಾದ ವಂಶದ ಕುಲಧರ್ಮ ಮನುಷ್ಯಕಲ್ಪಿತವಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದನ್ನು ತರ್ಕದಿಂದ ಖಂಡಿಸಲಾಗದು. ಈ ಯುಕ್ತಿ ರಾಮನ ಸ್ವಂತ ಯುಕ್ತಿಯೊಡನೆ ಹೊಂದುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಮನೂ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸನಾತನವಾದ ರಾಜವೃತ್ತವನ್ನೇ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿ ಹಿಡಿದಿದ್ದನು. ನೆನಪಿಡಬೇಕಾದ್ದೇನೆಂದರೆ — ವಸಿಷ್ಠರು ಕೇವಲ ಪುರೋಹಿತರಲ್ಲ, ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ಕುಲಗುರುಗಳು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಬಾಯಿಂದ ಬಂದ ವಂಶಕಥೆಯೇ ಪ್ರಮಾಣರೂಪವಾಗುತ್ತದೆ, ಬೇರೆ ಯಾರದೂ ಅಲ್ಲ. ಸರ್ಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ‘ಕ್ರುದ್ಧಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ರಾಮನ ಮನೋಭಾವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ರೋಷ ಇನ್ನೂ ಶಮನವಾಗಿಲ್ಲ, ವಸಿಷ್ಠರು ಅದನ್ನು ಶಾಂತಗೊಳಿಸಲೆಂದೇ ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಅನಂತರ ವಸಿಷ್ಠರು ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಎಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆಕಾಶದಿಂದ ಉದಿಸಿದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಶಾಶ್ವತನು, ನಿತ್ಯನು, ಅವ್ಯಯನು; ಅವನಿಂದ ಮರೀಚಿ ಜನಿಸಿದನು, ಮರೀಚಿಯ ಮಗ ಕಶ್ಯಪ. ಕಶ್ಯಪನಿಂದ ವಿವಸ್ವಂತನು ಜನಿಸಿದನು, ವಿವಸ್ವಂತನಿಂದ ಸ್ವತಃ ವೈವಸ್ವತ ಮನು. ಆ ಮನುವೇ ಹಿಂದೆ ಪ್ರಜಾಪತಿಯಾಗಿದ್ದನು, ಅವನ ಮಗ ಇಕ್ಷ್ವಾಕು. ‘ಮನುವು ಈ ಸಮೃದ್ಧ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಮೊದಲು ಯಾರಿಗೆ ಕೊಟ್ಟನೋ, ಆ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವನ್ನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಮೊದಲ ರಾಜನೆಂದು ತಿಳಿ’ ಎಂದು ವಸಿಷ್ಠರು ರಾಮನಿಗೆ ನೇರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ಇದರಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ರಾಜ್ಯ ಕೇವಲ ದಶರಥನಿಂದ ಬಂದದ್ದಲ್ಲ, ವಂಶದ ಆದಿದಾನವೇ ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಅದರ ತ್ಯಾಗ ಕೇವಲ ತಂದೆಯ ಮಾತಿನ ಪಾಲನೆಯಿಂದ ಸಮರ್ಥಿತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಿನ ಮಗ ಶ್ರೀಮಂತ ಕುಕ್ಷಿ, ಕುಕ್ಷಿಯ ಮಗ ವೀರ ವಿಕುಕ್ಷಿ, ವಿಕುಕ್ಷಿಯ ಮಗ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಪ್ರತಾಪಿಯೂ ಆದ ಬಾಣ, ಬಾಣನ ಮಗ ಮಹಾಬಾಹುವೂ ಮಹಾತಪಸ್ವಿಯೂ ಆದ ಅನರಣ್ಯ. ಅನರಣ್ಯನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅನಾವೃಷ್ಟಿಯಾಗಲಿಲ್ಲ, ಬರಗಾಲ ಬರಲಿಲ್ಲ, ಸಜ್ಜನರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅವನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಕಳ್ಳನೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಇದು ರಾಜನ ಧರ್ಮಪಾಲನೆಯ ಫಲಶ್ರುತಿ — ರಾಜನು ಹೇಗೋ ಪ್ರಜೆಗಳೂ ಹಾಗೆ ಎಂದು ರಾಮನೇ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದನು, ಅದರ ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ವಂಶದಿಂದ ಉದ್ಧರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವಸಿಷ್ಠರು ಹೊಸ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ತರುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಮನದೇ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಅವನ ವಿರುದ್ಧ ತಿರುಗಿಸುತ್ತಾರೆ — ರಾಜನ ನಡತೆ ಪ್ರಜೆಗಳಲ್ಲಿ ಫಲಿಸುವುದಾದರೆ, ರಾಜ್ಯತ್ಯಾಗವೂ ಪ್ರಜೆಗಳಲ್ಲಿ ಫಲಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ನಿತ್ಯ ಅವ್ಯಯಃ’ ಎಂಬ ಪದಗಳ ನಡುವೆ ಸ್ವರಸಂಧಿ ಮಾಡಲಾಗಿಲ್ಲ; ಈ ಆರ್ಷವಿರಾಮ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲೂ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲೂ ಸಮಾನವಾಗಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಮುದ್ರಿತವಾದಂತೆಯೇ ಇರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಅನರಣ್ಯನಿಂದ ಪೃಥು ರಾಜನು ಜನಿಸಿದನು, ಪೃಥುವಿನಿಂದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ತ್ರಿಶಂಕು ಉದಿಸಿದನು; ಆ ವೀರನು ಸತ್ಯವಚನದಿಂದಲೇ ಸಶರೀರನಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋದನು — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಿದ ಸತ್ಯದ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ವಂಶದ ಇತಿಹಾಸವೇ ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತದೆ, ನಿರಾಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ತ್ರಿಶಂಕುವಿನ ಮಗ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿ ಧುಂಧುಮಾರ, ಅವನಿಂದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಯುವನಾಶ್ವ, ಯುವನಾಶ್ವನಿಂದ ಶ್ರೀಮಂತ ಮಾಂಧಾತ, ಮಾಂಧಾತನ ಮಗ ಸುಸಂಧಿ. ಸುಸಂಧಿಗೆ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳು — ಧ್ರುವಸಂಧಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಸೇನಜಿತ್. ಧ್ರುವಸಂಧಿಯ ಮಗ ಯಶಸ್ವಿಯೂ ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕನೂ ಆದ ಭರತ, ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ಭರತನಿಂದ ಅಸಿತ ಎಂಬುವನು ಜನಿಸಿದನು. ಅವನಿಗೆ ಪ್ರತಿರಾಜರಾದ ಶತ್ರುಗಳು ಎದ್ದರು — ಹೈಹಯರು, ತಾಲಜಂಘರು, ಶೂರರಾದ ಶಶಬಿಂದುಗಳು. ಅವರೆಲ್ಲರ ವಿರುದ್ಧ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವ್ಯೂಹ ರಚಿಸಿದರೂ ಆ ರಾಜನು ದೇಶದಿಂದ ಹೊರದೂಡಲ್ಪಟ್ಟನು, ರಮ್ಯವಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಆನಂದಿಸುತ್ತಾ ಮುನಿಯಂತಾದನು. ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ — ಶತ್ರುಗಳ ಬಾಹುಳ್ಯದಿಂದ ಅಸಿತನು ಸೋತು ಪರದೇಶಕ್ಕೆ ಹೋದನು, ಅಲ್ಲಿ ಮುನಿಭಾವದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕಥೆಯ ಸ್ವರ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ — ಹನ್ನೊಂದರಿಂದ ಹದಿನಾರರವರೆಗೆ ಕೇವಲ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಹದಿನೇಳರಿಂದ ಕಥೆ ವಿಸ್ತಾರವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ವಿಸ್ತಾರ ಅಕಾರಣವಲ್ಲ; ಅಸಿತನ ಸೋಲೂ ವನವಾಸವೂ ರಾಮನದೇ ಸ್ಥಿತಿಯ ಪ್ರತಿಬಿಂಬದಂತಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅಲ್ಲೂ ರಾಜನು ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಚ್ಯುತನಾಗಿ ವನದಲ್ಲಿ ಮುನಿವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದನು, ಆದರೂ ಅವನ ವಂಶ ಅದರಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಡಲಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಪೃಥೂ’ ಎಂಬ ದೀರ್ಘಾಂತ ರೂಪವಿದೆ, ‘ಮಹಾರಾಜ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ರಾಮನಿಗೆ — ವಸಿಷ್ಠರು ಕಥೆ ಹೇಳುತ್ತಲೂ ಕೇಳುಗನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಸ್ಪರ್ಶಿಸುತ್ತಾರೆ, ಇದರಿಂದ ಕಥೆ ಉಪದೇಶರೂಪವಾಗಿಯೇ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ.

ಅಸಿತನ ಇಬ್ಬರು ಪತ್ನಿಯರು ಗರ್ಭಿಣಿಯರಾಗಿದ್ದರು ಎಂದು ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ. ಅವರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬಳು, ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿನಿಯೂ ಕಮಲದಳನೇತ್ರೆಯೂ ಆದವಳು, ಉತ್ತಮ ಪುತ್ರನನ್ನು ಬಯಸಿ ದೇವತೆಗಳಂತಹ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ ಭಾರ್ಗವನಿಗೆ ವಂದಿಸಿದಳು; ಇನ್ನೊಬ್ಬಳಾದರೋ ಗರ್ಭನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ಸವತಿಗೆ ವಿಷವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಳು. ಚ್ಯವನನೆಂಬ ಭಾರ್ಗವನು ಹಿಮವಂತನನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದನು; ಕಾಲಿಂದಿ ಆ ಋಷಿಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದಳು. ಪ್ರಸನ್ನನಾದ ಆ ವಿಪ್ರನು ಪುತ್ರಜನ್ಮದ ವರವನ್ನು ಬಯಸಿದ ಅವಳಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ದೇವಿ, ನಿನಗೆ ಮಗನು ಹುಟ್ಟುವನು; ಅವನು ಮಹಾತ್ಮನು, ಲೋಕವಿಶ್ರುತನು, ಧಾರ್ಮಿಕನು, ಅತಿ ಭಯಂಕರನು, ವಂಶಕರ್ತನು, ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕನು ಆಗುವನು.’ ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವಳು ಮುನಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ, ಅವನ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು, ಮನೆಗೆ ಬಂದು ಕಮಲದಳದಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳ, ಕಮಲದ ಒಳಭಾಗದಂತಹ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಮಗನನ್ನು ಹೆತ್ತಳು. ಗರ್ಭವನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಸವತಿ ಅವಳಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದ ಆ ವಿಷದೊಡನೆಯೇ (‘ಗರ’ದೊಡನೆಯೇ) ಅವನು ಜನಿಸಿದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಸಗರ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದನು — ಹೀಗೆ ಹೆಸರಿನ ನಿರ್ವಚನ ಇಲ್ಲಿ ಕಥೆಯೊಳಗೇ ಅಡಕವಾಗಿದೆ. ಈ ಭಾಗ ಸರ್ಗದ ಹೃದಯದಂತಿದೆ — ವಂಶವು ನಾಶದ ಅಂಚಿಗೆ ಬಂದಲ್ಲೇ ಅದು ಮತ್ತೆ ಬೆಳೆಯಿತು. ವಿಷದೊಡನೆ ಹುಟ್ಟಿದರೂ ಬಾಲಕನು ಸಾಯಲಿಲ್ಲ, ವಂಶಕರ್ತನಾದನು; ಇದರಿಂದ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶ ಹೊರಗಿನ ಉಪದ್ರವದಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಅಸಿತ-ಕಾಲಿಂದಿಯರ ವೃತ್ತಾಂತ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಏಳು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳಷ್ಟು ಕಡಿಮೆ — ಇದು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದ ವಿಸ್ತಾರವೇ, ಕಥೆಯ ರಸವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಕಾಲಿಂದಿ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲೇ ಸ್ಫುಟವಾಗಿದೆ; ಮೂಲದಲ್ಲಾದರೋ ಅವಳನ್ನು ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಒಮ್ಮೆ ಮಾತ್ರ ಹೆಸರಿನಿಂದ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ, ಉಳಿದೆಡೆ ‘ಒಬ್ಬಳು’, ‘ಅವಳು’, ‘ಪತ್ನಿ’ ಎಂಬ ಸರ್ವನಾಮಗಳಿಂದಲೇ ವ್ಯವಹರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಅದೇ ಸಗರನೆಂಬ ರಾಜನು ಪರ್ವಕಾಲದಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞ ಮಾಡಿ, ಅಗೆಯುವ ವೇಗದಿಂದ ಈ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಭಯಪಡಿಸುತ್ತಾ, ತನ್ನ ಮಕ್ಕಳಿಂದ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಅಗೆಸಿದನು. ಸಗರನ ಮಗ ಅಸಮಂಜನಿದ್ದನೆಂದು ನಾವು ಕೇಳಿದ್ದೇವೆ; ಪಾಪಕರ್ಮಿ ಎಂದು ಅವನನ್ನು ಬದುಕಿರುವಾಗಲೇ ತಂದೆ ಹೊರಹಾಕಿದನು — ಇಲ್ಲಿ ವಸಿಷ್ಠರು ಒಂದು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ದೃಷ್ಟಾಂತವನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾರೆ; ಅಲ್ಲಿ ತಂದೆ ಮಗನನ್ನು ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಹೊರಹಾಕಿದನು, ಆದರೆ ಕಾರಣ ಮಗನ ಪಾಪಕರ್ಮವೇ ಆಗಿತ್ತು, ಯಾವುದೋ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಬಂಧನವಲ್ಲ. ಅಸಮಂಜನ ವೀರ್ಯವಂತ ಮಗ ಅಂಶುಮಂತ, ಅಂಶುಮಂತನ ಮಗ ದಿಲೀಪ, ದಿಲೀಪನ ಮಗ ಭಗೀರಥ. ಭಗೀರಥನಿಂದ ಕಕುತ್ಸ್ಥ, ಅವನಿಂದಾಗಿ ಅವನ ವಂಶಜರು ‘ಕಾಕುತ್ಸ್ಥರು’ ಎನಿಸಿಕೊಂಡರು; ಕಕುತ್ಸ್ಥನ ಮಗ ರಘು, ಅವನಿಂದಾಗಿ ಅವರು ‘ರಾಘವರು’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ — ರಾಮನ ಎರಡು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಹೆಸರುಗಳನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ವಂಶದಿಂದಲೇ ವ್ಯುತ್ಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ, ಈ ಯುಕ್ತಿ ರಾಮನನ್ನು ಅವನ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೇ ಬಂಧಿಸುತ್ತದೆ. ರಘುವಿನ ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಮಗ ಪ್ರವೃದ್ಧನು ನರಭಕ್ಷಕನಾದನು; ಅವನು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ‘ಕಲ್ಮಾಷಪಾದ’, ‘ಸೌದಾಸ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದನು; ಅವನು ಶಾಪದಿಂದ ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳು ನರಭಕ್ಷಕನಾಗಿದ್ದನು ಎಂದು ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಕಲ್ಮಾಷಪಾದನ ಮಗ ಶಂಖಣ ಎಂದು ನಾವು ಕೇಳಿದ್ದೇವೆ; ಅವನು ಆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವೀರ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದರೂ ಸೈನ್ಯಸಹಿತ ನಾಶವಾದನು. ಶಂಖಣನ ಮಗ ಶೂರನೂ ಶ್ರೀಮಂತನೂ ಆದ ಸುದರ್ಶನ, ಸುದರ್ಶನನ ಮಗ ಅಗ್ನಿವರ್ಣ, ಅಗ್ನಿವರ್ಣನ ಮಗ ಶೀಘ್ರಗ. ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಗರನ ಸಮುದ್ರಖನನವನ್ನೂ ಭಗೀರಥನ ಹೆಸರನ್ನೂ ಕೇವಲ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ; ಅವರ ವಿಸ್ತೃತ ಕಥೆಯನ್ನು ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಈಗಾಗಲೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಲಾಗಿಲ್ಲ.

ಶೀಘ್ರಗನ ಮಗ ಮರು, ಮರುವಿನ ಮಗ ಪ್ರಶುಶ್ರುವ, ಪ್ರಶುಶ್ರುವನ ಮಗ ಮಹಾಮತಿ ಅಂಬರೀಷ. ಅಂಬರೀಷನ ಮಗ ಸತ್ಯವಿಕ್ರಮನಾದ ನಹುಷ, ನಹುಷನ ಮಗ ಪರಮಧಾರ್ಮಿಕನಾದ ನಾಭಾಗ. ನಾಭಾಗನಿಗೆ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳು — ಅಜ ಮತ್ತು ಸುವ್ರತ; ಅಜನ ಮಗ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ದಶರಥರಾಜ. ಹೀಗೆ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆರಂಭದಿಂದ ದಶರಥನವರೆಗೆ ವಂಶವನ್ನು ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನವಾಗಿ ಎಣಿಸಿ ವಸಿಷ್ಠರು ತೀರ್ಮಾನಿಸುತ್ತಾರೆ — ‘ಆ ದಶರಥನ ಹಿರಿಯ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿ ನೀನೇ, “ರಾಮ” ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದವನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಜಗನ್ನೃಪನೇ, ನಿನ್ನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು, ಅದನ್ನು ನೋಡಿಕೊ.’ ಅನಂತರ ಅವರು ನಿಯಮವನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ಎಲ್ಲ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳಲ್ಲೂ ಹಿರಿಯನೇ ರಾಜನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಹಿರಿಯನಿರುವಾಗ ಕಿರಿಯ ಮಗನು ರಾಜನಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಹಿರಿಯನನ್ನೇ ಅಭಿಷೇಕಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಅವರು ಯಾಚಿಸುತ್ತಾರೆ — ‘ಆ ನೀನು ರಾಘವರ, ನಿನ್ನದೇ ಆದ ಸನಾತನ ಕುಲಧರ್ಮವನ್ನು ಇಂದು ನಾಶಮಾಡಬಾರದು; ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯೇ, ಅಪಾರ ರತ್ನಗಳುಳ್ಳ, ಅಪಾರ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳುಳ್ಳ ಈ ಭೂಮಿಯನ್ನು ತಂದೆಯಂತೆ ಆಳು.’ ಹೀಗೆ ವಸಿಷ್ಠರು ರಾಮನದೇ ಯುಕ್ತಿಯನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾರೆ — ಸನಾತನ ಕುಲಧರ್ಮವನ್ನು ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿ ಹಿಡಿಯುವವನು ಕುಲಧರ್ಮದಿಂದಲೇ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕು. ಜಾಬಾಲಿಯ ಪ್ರಹಾರ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಮೇಲಿತ್ತು, ವಸಿಷ್ಠರ ಪ್ರಹಾರವಾದರೋ ರಾಮನ ಸ್ವಂತ ನಿಷ್ಠೆಯ ಮೇಲೆಯೇ. ಆದರೂ ಸರ್ಗ ತೀರ್ಮಾನದೊಂದಿಗೆ ಮುಗಿಯುವುದಿಲ್ಲ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಇದಕ್ಕೂ ಉತ್ತರ ಕೊಡುವನು, ಮೂವರು ಗುರುಗಳ ಋಣವನ್ನು ನೆನಪಿಸುವನು. ಈ ಸರ್ಗದ ವಿಶೇಷವೇನೆಂದರೆ — ಎಲ್ಲೆಡೆ ವಂಶಗಣನೆಯೇ, ತರ್ಕವಾದರೋ ಕೊನೆಯ ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ; ಕಥೆಯೇ ಸ್ವತಃ ಪ್ರಮಾಣ ಎಂಬುದು ವಸಿಷ್ಠರ ಪದ್ಧತಿ. ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे दशाधिकशततमः सर्गः॥ ११०॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ