॥वाल्मीकिरामायणम् ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ · 109ನೇ ಸರ್ಗ

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ರಾಮನಿಂದ ನಾಸ್ತಿಕಮತದ ಖಂಡನೆ

ಆಚಾರದ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯ, ಸತ್ಯದ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ, ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಸ್ಥೈರ್ಯ, ನಾಸ್ತಿಕನ ನಿಂದೆ, ಜಾಬಾಲಿ ತನ್ನ ಮತವನ್ನು ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಜಾಬಾಲಿ ನಾಸ್ತಿಕಮತವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ರಾಮನನ್ನು ರಾಜ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರೇರಿಸಿದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮನಾದ ರಾಮನು ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಖಂಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಕೋಪದಿಂದಲ್ಲ, ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಸೂಕ್ತಿಯಿಂದಲೂ ಗೊಂದಲವಿಲ್ಲದ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದಲೂ ಉತ್ತರವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದೇ ಈ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರದ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ. ‘ನನಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನು ಮಾಡಬೇಕೆಂಬ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ನೀವು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಿರಿ; ಆದರೆ ಹೇಳಿದ್ದು ಮಾಡಬಾರದ್ದು, ಮಾಡಬೇಕಾದ್ದರಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ ಅಷ್ಟೆ; ಅಹಿತಕರವಾದದ್ದು, ಹಿತಕರವಾದದ್ದರಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ ಅಷ್ಟೆ’ ಎಂದು ಅವನು ಮೊದಲಿಗೇ ತೀರ್ಮಾನವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಆಚಾರದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಮರ್ಯಾದೆಯಿಲ್ಲದ, ಪಾಪಾಚಾರದಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಚಾರಿತ್ರ್ಯ-ದರ್ಶನಗಳು ಹಾಳಾದ ಮನುಷ್ಯನು ಸಜ್ಜನರಲ್ಲಿ ಮಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಸತ್ಕುಲಜನೋ ಅಕುಲೀನನೋ, ವೀರನೋ ಕೇವಲ ಪೌರುಷದ ಹೆಮ್ಮೆಯುಳ್ಳವನೋ, ಶುಚಿಯೋ ಅಶುಚಿಯೋ — ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಚಾರಿತ್ರ್ಯವೇ ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ, ಮಾತಲ್ಲ, ಜನ್ಮವೂ ಅಲ್ಲ.’ ಅನಂತರ ಅವನು ಜಾಬಾಲಿಯ ಮತವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ಆರ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು, ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅನಾರ್ಯ; ಶುಚಿಯಂತೆ ಕಾಣಬಹುದು, ಆದರೆ ಶೌಚವಿಲ್ಲದವನು; ಶುಭಲಕ್ಷಣವುಳ್ಳವನಂತೆ ತೋರಬಹುದು, ಆದರೆ ಲಕ್ಷಣಹೀನ; ಶೀಲವಂತನಂತೆ ಭಾಸವಾಗಬಹುದು, ಆದರೆ ದುಶ್ಶೀಲನೇ. ಹೀಗೆ ಹೊರರೂಪ ಮತ್ತು ಒಳಸತ್ಯಗಳ ಭೇದವೇ ರಾಮನ ಮೊದಲ ಪ್ರಹಾರ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ರಾಮನಿಗೆ ‘ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಇರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಯಾರ ಪರಾಕ್ರಮವೇ ಸತ್ಯವೋ ಅವನೇ ಸತ್ಯದ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಹಿಡಿಯುವನು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಜಾಬಾಲಿಯ ಯುಕ್ತಿ ತರ್ಕಮೂಲವಾಗಿತ್ತು; ರಾಮನ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರವಾದರೋ ಶಾಸ್ತ್ರವಚನದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಆಚಾರದಿಂದಲೇ — ಈ ಕ್ರಮವು ಇಡೀ ಸರ್ಗದ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ರಾಮನು ತನ್ನದೇ ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ನಾನು ಶುಭವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಧರ್ಮದ ವೇಷದಲ್ಲಿ ಅಧರ್ಮವನ್ನೂ ಲೋಕಸಂಕರವನ್ನೂ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರೆ, ವಿಧಿಬಾಹಿರವಾದ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಆಚರಿಸಿದರೆ, ಮಾಡಬೇಕಾದ್ದನ್ನೂ ಮಾಡಬಾರದ್ದನ್ನೂ ಬಲ್ಲ ಯಾವ ವಿವೇಕಿ ಮನುಷ್ಯನಾದರೂ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ಗೌರವಿಸುವನೆ? ಬದಲಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ದುರ್ವೃತ್ತನೆಂದೂ ಲೋಕವನ್ನು ಕೆಡಿಸುವವನೆಂದೂ ಎಣಿಸುವನು.’ ಅನಂತರ ಅವನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಭಂಗದ ಈ ನಡೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ನಾನು ಯಾರ ನಡತೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದಂತಾದೀತು, ಯಾವುದರಿಂದ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಪಡೆದೇನು?’ ಇದರಿಂದ ರಾಜನ ಆಚಾರ ಕೇವಲ ಅವನ ವೈಯಕ್ತಿಕ ವಿಷಯವಲ್ಲ, ಇಡೀ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಆದರ್ಶ ಎಂದು ಅವನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಈ ಲೋಕವೆಲ್ಲ ರಾಜನ ಇಚ್ಛೆಯ ನಡತೆಯನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ; ರಾಜರು ಹೇಗೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೋ ಪ್ರಜೆಗಳೂ ಹಾಗೆಯೇ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ’ ಎಂದು ಅವನು ಸಾಮಾಜಿಕ ನಿಯಮವನ್ನು ಬಿಚ್ಚಿಡುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜನ ಅಸತ್ಯ ಇಡೀ ಲೋಕದ ಅಸತ್ಯವಾದೀತು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ರಾಜವೃತ್ತದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನೇ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಸತ್ಯ ಮತ್ತು ಅಕ್ರೌರ್ಯ — ಇದೇ ಸನಾತನವಾದ ರಾಜವೃತ್ತ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜ್ಯ ಸತ್ಯಾತ್ಮಕ, ಸತ್ಯದಲ್ಲೇ ಇಡೀ ಲೋಕ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತವಾಗಿದೆ.’ ಇದರಿಂದ ‘ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು’ ಎಂಬ ಜಾಬಾಲಿಯ ಉಪದೇಶವೇ ವಿರುದ್ಧ ಫಲವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ — ಏಕೆಂದರೆ ಸತ್ಯವಿಲ್ಲದೆ ರಾಜ್ಯ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ರಾಮನು ಜಾಬಾಲಿಯ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾದವನ್ನೇ ಅವನ ವಿರುದ್ಧ ತಿರುಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವೇ ಪ್ರಮಾಣವಾದರೆ, ರಾಜನ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಆಚರಣೆ ಪ್ರಜೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿಯೇ ಫಲಿಸುತ್ತದೆ; ಅದು ಅಸತ್ಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದ್ದರೆ ಇಡೀ ಲೋಕ ಅದರೊಡನೆ ಅಸತ್ಯಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದೀತು. ಲೌಕಿಕವಾದ ಯುಕ್ತಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಲೌಕಿಕವಾದಿಯನ್ನು ಬಾಧಿಸುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ರಾಮನು ಸತ್ಯದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಋಷಿಗಳೂ ದೇವತೆಗಳೂ ಸತ್ಯವನ್ನೇ ಮನ್ನಿಸಿದರು; ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸತ್ಯವಾದಿಯು ಅಕ್ಷಯವಾದ ಪರಮಪದವನ್ನು ಸೇರುತ್ತಾನೆ.’ ‘ಹಾವಿಗೆ ಹೆದರುವಂತೆ ಜನರು ಸುಳ್ಳು ಹೇಳುವವನಿಗೆ ಹೆದರುತ್ತಾರೆ; ಸತ್ಯಪರವಾದ ಧರ್ಮವೇ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲದರ ಮೂಲವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.’ ಅನಂತರ ಅವನು ಸತ್ಯವನ್ನು ಈಶ್ವರನನ್ನಾಗಿಯೇ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಸತ್ಯವೇ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಈಶ್ವರ; ಸತ್ಯದಲ್ಲೇ ಧರ್ಮ ಸದಾ ಆಶ್ರಿತವಾಗಿದೆ; ಎಲ್ಲವೂ ಸತ್ಯಮೂಲವಾದವು; ಸತ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲಾದ ಪದವಿಲ್ಲ.’ ದಾನ, ಯಜ್ಞ, ಹೋಮ, ತಪಸ್ಸುಗಳು, ವೇದಗಳು — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಸತ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತವಾದವು; ಆದ್ದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಸತ್ಯಪರನಾಗಿರಬೇಕು. ಹದಿನೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವನು ಒಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನ ಕರ್ಮದ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಒಬ್ಬನು ಲೋಕವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ, ಒಬ್ಬನು ಕುಲವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ, ಒಬ್ಬನು ನರಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುತ್ತಾನೆ, ಒಬ್ಬನು ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪೂಜಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅಂದರೆ ಒಬ್ಬನ ನಿಶ್ಚಯವೇ ಅನೇಕರ ಗತಿಯನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ವಿಭಾಗ ರಾಮನ ಸ್ವಂತ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮುರಿದರೆ ಅವನೊಬ್ಬನೇ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ, ಇಡೀ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲವೂ ರಾಜ್ಯವೂ ಅವನೊಡನೆ ಬೀಳುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ಸತ್ಯನಿಷ್ಠೆ ಇಲ್ಲಿ ವೈಯಕ್ತಿಕ ವ್ರತದಿಂದ ಲೋಕವನ್ನು ಧರಿಸುವ ತತ್ತ್ವವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ‘ಸತ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದ ಬಹುತೇಕ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪಾದದಲ್ಲೂ ಮರುಕಳಿಸುತ್ತದೆ; ಈ ಆವೃತ್ತಿ ಪುನರುಕ್ತಿದೋಷವಲ್ಲ, ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ದಾರ್ಢ್ಯದ ಧ್ವನಿ — ಶಬ್ದದ ಪುನರಾವರ್ತನೆಯಿಂದಲೇ ಅರ್ಥ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವೂ ಆ ಆವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

ಅನಂತರ ರಾಮನು ತನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಸತ್ಯವಾಗಿ ಮಾತು ಕೊಟ್ಟ, ಸತ್ಯದಿಂದ ಬದ್ಧನಾದ ನಾನು ತಂದೆಯ ನಿರ್ದೇಶವನ್ನು ಏಕೆ ಪಾಲಿಸಬಾರದು? ಲೋಭದಿಂದಾಗಲಿ ಮೋಹದಿಂದಾಗಲಿ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದಾಗಲಿ ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ಮುಸುಕಿದವನಾಗಿ ನಾನು ಗುರುವಿನ ಸತ್ಯದ ಸೇತುವೆಯನ್ನು ಒಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ.’ ‘ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞನಲ್ಲದ, ಚಂಚಲನಾದ, ಅಸ್ಥಿರಚಿತ್ತನಾದ ಮನುಷ್ಯನ ಹವ್ಯ-ಕವ್ಯಗಳನ್ನು ದೇವತೆಗಳಾಗಲಿ ಪಿತೃಗಳಾಗಲಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ನಾವು ಕೇಳಿದ್ದೇವೆ’ ಎಂದು ಅವನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದರಿಂದ ಜಾಬಾಲಿಯ ಪಿತೃಯಜ್ಞನಿಂದೆಗೂ ಉತ್ತರ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ‘ಈ ಸತ್ಯರೂಪವಾದ ಧರ್ಮವನ್ನು ನಾನು ಪ್ರತ್ಯಗಾತ್ಮಸ್ವರೂಪವಾಗಿಯೂ ಧ್ರುವವಾಗಿಯೂ ಕಾಣುತ್ತೇನೆ; ಈ ಭಾರವನ್ನು ಸತ್ಪುರುಷರು ಹೊತ್ತಿದ್ದಾರೆ, ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅದು ಅಭಿನಂದನೀಯ.’ ಅನಂತರ ಅವನು ಕ್ಷಾತ್ರಧರ್ಮದ ಒಂದು ಪಕ್ಷವನ್ನೇ ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಧರ್ಮದಿಂದ ಕೂಡಿದಂತೆ ಕಂಡರೂ ಅಧರ್ಮರೂಪವಾದ, ಕ್ಷುದ್ರರೂ ಕ್ರೂರರೂ ಲೋಭಿಗಳೂ ಪಾಪಕರ್ಮಿಗಳೂ ಸೇವಿಸುವ ಆ ಕ್ಷಾತ್ರಧರ್ಮವನ್ನು ನಾನು ತ್ಯಜಿಸುವೆನು.’ ಅನಂತರ ಪಾಪದ ಮೂರು ಬಗೆಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ದೇಹದಿಂದ ಪಾಪವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ನಾಲಗೆಯಿಂದ ಸುಳ್ಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಹೀಗೆ ಕರ್ಮ ಮೂರು ಬಗೆಯ ಪಾತಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಸತ್ಯವೇ ಫಲದಾಯಕ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಭೂಮಿ, ಕೀರ್ತಿ, ಯಶಸ್ಸು, ಲಕ್ಷ್ಮಿ — ಇವು ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಬಯಸುತ್ತವೆ; ಅವು ಸತ್ಯವನ್ನೇ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಸತ್ಯವನ್ನೇ ಸೇವಿಸಬೇಕು.’ ‘ಸೇತು’ ಎಂಬ ರೂಪಕ ಇಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಮಿಕವಾದುದು — ಸತ್ಯವು ಜಲವೇಗವನ್ನು ತಡೆಯುವ ಸೇತುವೆಯಂತೆ ಲೋಕವನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತದೆ; ಅದು ಒಡೆದರೆ ಎಲ್ಲವೂ ಕೊಚ್ಚಿಹೋದೀತು. ರಾಮನು ತಾನು ಶಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಬದ್ಧನೆಂದು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ತನ್ನದೇ ಮಾತಿನ ಬಂಧನದಿಂದ ಬದ್ಧನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಆದ್ದರಿಂದ ಜಾಬಾಲಿಯ ಶಾಸ್ತ್ರನಿಂದೆ ಇಲ್ಲಿ ನಿರರ್ಥಕವಾಗುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ರಾಮನು ಜಾಬಾಲಿಯ ಯುಕ್ತಿಯನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನೀವು ನನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ವಿಚಾರಮಾಡಿ ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತವಾದ ಮಾತುಗಳಿಂದ “ಇದು ಹಿತಕರ, ಇದನ್ನು ಮಾಡು” ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದುದರಂತೆ ತೋರಿದರೂ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅನಾರ್ಯವಾದುದೇ ಆದೀತು. ಗುರುವಿನ ಮುಂದೆ ಈ ವನವಾಸವನ್ನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿ, ಗುರುವಿನ ಮಾತನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನಾನು ಭರತನ ಮಾತನ್ನು ಹೇಗೆ ನಡೆಸಲಿ?’ ‘ಗುರುವಿನ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ ನಾನು ಮಾಡಿದ ಆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಸ್ಥಿರವಾದುದು; ಆಗ ದೇವಿ ಕೈಕೇಯಿ ಹರ್ಷಿತಮನಸ್ಕಳಾದಳು’ ಎಂದು ಅವನು ಆ ಕ್ಷಣವನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಸ್ಮೃತಿಯೇ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗೆ ಸಾಕ್ಷಿ. ಅನಂತರ ಅವನು ತನ್ನ ವನಜೀವನದ ವಿಧಿಯನ್ನೇ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಹೀಗೆ ವನವಾಸದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾ, ಶುಚಿಯಾಗಿ, ನಿಯಮಿತ ಆಹಾರಿಯಾಗಿ, ಪವಿತ್ರವಾದ ಗಡ್ಡೆ-ಹೂವು-ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಪಿತೃಗಳನ್ನೂ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸುತ್ತಾ, ಪಂಚೇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ತೃಪ್ತಿಗೊಳಿಸಿ, ಕಪಟವಿಲ್ಲದೆ, ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ, ಕಾರ್ಯಾಕಾರ್ಯವಿವೇಕದಿಂದ ನಾನು ಜೀವನಯಾತ್ರೆಯನ್ನು ನಡೆಸುವೆನು.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಕರ್ಮದ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯವನ್ನೇ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಈ ಕರ್ಮಭೂಮಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ಶುಭವಾದ ಕರ್ಮವನ್ನೇ ಮಾಡಬೇಕು; ಅಗ್ನಿ, ವಾಯು, ಸೋಮರು ಕರ್ಮಗಳ ಫಲಭಾಗಿಗಳು. ದೇವರಾಜನು ನೂರು ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಸೇರಿದನು; ಮಹರ್ಷಿಗಳೂ ಉಗ್ರ ತಪಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸಿ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಪಡೆದರು.’ ಇದರಿಂದ ಜಾಬಾಲಿಯ ‘ಅನ್ನದ ಹಾಳಾಗುವಿಕೆ’ ಎಂಬ ಪರಿಹಾಸಕ್ಕೆ ಉತ್ತರ ಸಿಗುತ್ತದೆ — ಯಜ್ಞವೂ ತಪಸ್ಸೂ ನಿಷ್ಫಲವಲ್ಲ. ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಶಾಂತ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ; ರೋಷದ ಲೇಶವೂ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ, ಅದು ಮುಂದಿನ ಭಾಗದಲ್ಲೇ ಹುಟ್ಟುವುದು. ವನಜೀವನದ ವಿಧಿವರ್ಣನೆಯೂ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರದ ಅಂಗವೇ — ವನವಾಸ ನಿಷ್ಫಲ ತ್ಯಾಗವಲ್ಲ, ನಿಯಮಿತವಾದ ಧರ್ಮಮಾರ್ಗ ಎಂದು ಅದರಿಂದ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಮೂವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಛಂದಸ್ಸು ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ — ಅನುಷ್ಟುಭ್‌ನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘವೃತ್ತ ಬರುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಮಾತಿನ ವೇಗ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಉಗ್ರತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಜಪುತ್ರನು ಆ ನಾಸ್ತಿಕವಾಕ್ಯದ ಹೇತುವನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರದೆ, ಅವನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು. ‘ಸತ್ಯ, ಧರ್ಮ, ಪರಾಕ್ರಮ, ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮೇಲೆ ಅನುಕಂಪ, ಪ್ರಿಯವಾದ ಮಾತು, ದ್ವಿಜರ-ದೇವತೆಗಳ-ಅತಿಥಿಗಳ ಪೂಜೆ — ಇದನ್ನೇ ಸಜ್ಜನರು ಸ್ವರ್ಗದ ದಾರಿ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.’ ‘ಅದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಥವನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಅರಿತು, ಒಂದೇ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ಸಮಗ್ರ ಧರ್ಮವನ್ನು ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಆಚರಿಸುತ್ತಾ, ಪ್ರಮಾದವಿಲ್ಲದ ವಿಪ್ರರು ಉತ್ತಮ ಲೋಕಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ.’ ಅನಂತರ ಅವನು ತಂದೆಯ ಒಂದು ಕರ್ಮವನ್ನೇ ನಿಂದಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ವಿಷಮಸ್ಥಿತಿಯ ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ, ಪಕ್ಕಾ ನಾಸ್ತಿಕನಾದ, ಧರ್ಮಮಾರ್ಗದಿಂದ ದೂರಸರಿದ, ಇಂತಹ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುವ ನಿನ್ನನ್ನು ಯಾರು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರೋ, ತಂದೆಯ ಆ ಕರ್ಮವನ್ನು ನಾನು ನಿಂದಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ‘ಕಳ್ಳನು ಹೇಗೋ ಬುದ್ಧನೂ ಹಾಗೆಯೇ; ತಥಾಗತನನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ನಾಸ್ತಿಕನೆಂದು ತಿಳಿ; ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಜೆಗಳಿಗಾಗಿ ಯಾರು ಅತ್ಯಂತ ಸಮರ್ಥನೋ ಆ ವಿವೇಕಿಯು ನಾಸ್ತಿಕನಿಗೆ ಮುಖಕೊಡಬಾರದು.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಪ್ರಶಸ್ತವಾದ ಮಾರ್ಗವನ್ನೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನಿನಗಿಂತ ಹಿಂದಿನ ಜನರೂ ದ್ವಿಜರೂ ಅನೇಕ ಶುಭಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರು; ಈ ಲೋಕವನ್ನೂ ಪರಲೋಕವನ್ನೂ ಗೆದ್ದು ದ್ವಿಜರು ಸ್ವಸ್ತಿ, ಕೃತ, ಹುತ — ಇವುಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿರತರಾದ, ಸತ್ಪುರುಷರೊಡನೆ ಕೂಡಿದ, ತೇಜಸ್ವಿಗಳಾದ, ದಾನಗುಣಪ್ರಧಾನರಾದ, ಅಹಿಂಸಕರಾದ, ಕಳಂಕರಹಿತರಾದ ಮುನಿಗಳೇ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪೂಜ್ಯರೂ ಪ್ರಧಾನರೂ ಆಗುತ್ತಾರೆ.’ ‘ಬುದ್ಧ’, ‘ತಥಾಗತ’ ಎಂಬ ಪದಗಳ ಉಲ್ಲೇಖ ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ಅತಿ ವಿರಳ; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವೂ ಅವನ್ನು ಬೌದ್ಧಮತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದವು ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಇಡೀ ಭಾಗ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪರಂಪರೆಯ ಸಾಕ್ಷ್ಯವೇ.

ಕೊನೆಯ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸರ್ಗ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತದೆ. ರೋಷದಿಂದ ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದ, ದೀನತೆಯಿಲ್ಲದ ಸತ್ತ್ವವುಳ್ಳ ಮಹಾತ್ಮ ರಾಮನಿಗೆ ವಿಪ್ರ ಜಾಬಾಲಿ ಮತ್ತೆ ಹಿತಕರವಾದ, ಆಸ್ತಿಕವಾದ, ಸತ್ಯವಾದ, ವಿನಯಪೂರ್ವಕವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ‘ನಾನು ನಾಸ್ತಿಕರ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ನಾನು ನಾಸ್ತಿಕನಲ್ಲ, ಏನೂ ಇಲ್ಲ ಎಂಬುದು ನನ್ನ ಮತವೂ ಅಲ್ಲ; ಕಾಲವನ್ನು ನೋಡಿ ನಾನು ಮತ್ತೆ ಆಸ್ತಿಕನಾದೆ, ಕಾಲ ಬಂದರೆ ಮತ್ತೆ ನಾಸ್ತಿಕನೂ ಆದೇನು.’ ‘ನಾನು ನಾಸ್ತಿಕವಾಣಿಯನ್ನು ನುಡಿಯಬೇಕಾದ ಆ ಕಾಲ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಬಂದೊದಗಿತು; ರಾಮ, ನಿನ್ನನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ, ನಿನ್ನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ನಾನು ಇದನ್ನು ಹೇಳಿದೆ.’ ಹೀಗೆ ಜಾಬಾಲಿ ತನ್ನ ಮಾತು ಕೇವಲ ಉಪಾಯರೂಪವಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ನಾಸ್ತಿಕ್ಯ ಸಿದ್ಧಾಂತವಲ್ಲ, ರಾಮನನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಲು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ ಪ್ರಯತ್ನವಷ್ಟೇ ಆಗಿತ್ತು. ಇದರೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಸಿಷ್ಠರು ತಾವೇ ಅದೇ ವಿಷಯವನ್ನು ಬೇರೆ ದಾರಿಯಿಂದ — ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲಪರಂಪರೆಯ ಮೂಲಕ — ಮತ್ತೆ ಎತ್ತುವರು. ಜಾಬಾಲಿಯ ಈ ಹಿಂತೆಗೆತ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ; ಅದರಿಂದ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಸರ್ಗದ ಅಂತ್ಯ ಹೆಚ್ಚು ಮೃದುವಾಗುತ್ತದೆ — ನಾಸ್ತಿಕನು ಸೋಲುವುದಿಲ್ಲ, ತಾನೇ ತನ್ನ ನಿಲುವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ, ರಾಮನ ಸತ್ಯನಿಷ್ಠೆ ಅಕ್ಷತವಾಗಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे नवाधिकशततमः सर्गः॥ १०९॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ