ಸರ್ಗ
ಮಾರೀಚನು ತನ್ನ ರಾಮಭಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವುದು
ಮೃಗರೂಪದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಆಕ್ರಮಣ, ಮೂರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಇಬ್ಬರು ಸಹಾಯಕರ ವಧೆ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ರಾಮನ ದರ್ಶನ, ಸಹಾಯದ ನಿರಾಕರಣೆ
ಮಾರೀಚನು ಕಥೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹೀಗೆ ಆಗ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವನಿಂದ ನಾನು ಹೇಗೋ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದೆ; ಈಗ ಅನಂತರ ನಡೆದುದನ್ನೂ ಕೇಳು. ಮೊದಲ ಸೋಲಿನಿಂದಲೂ ಬೇಸರಗೊಳ್ಳದೆ ಅವನು ಮತ್ತೆ ದರ್ಪವನ್ನು ಬಿಡಲಿಲ್ಲ. ಮೃಗರೂಪ ಧರಿಸಿದ ಇಬ್ಬರು ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ಅವನು ದಂಡಕಾರಣ್ಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಆಗ ಅವನ ರೂಪ ಭೀಷಣವಾಗಿತ್ತು — ಉರಿಯುವ ನಾಲಗೆ, ದೊಡ್ಡ ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳು, ಹರಿತವಾದ ಕೊಂಬುಗಳು, ಮಹಾಬಲ; ಮಾಂಸಭಕ್ಷಕನಾದ ಮಹಾಮೃಗವಾಗಿ ಅವನು ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನು ಕೇವಲ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ, ಧರ್ಮಸ್ಥಾನಗಳನ್ನೇ ಗುರಿಯಾಗಿಸುತ್ತಿದ್ದನು — ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಗಳಲ್ಲಿ, ತೀರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ, ಚೈತ್ಯವೃಕ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, ರಾವಣನೇ, ಅತ್ಯಂತ ಘೋರನಾಗಿ ಆ ತಪಸ್ವಿಗಳನ್ನು ಪೀಡಿಸುತ್ತಾ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಾಚರಣೆ ಮಾಡುವ ತಪಸ್ವಿಗಳನ್ನು ಕೊಂದು ಅವರ ರಕ್ತವನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತಾ, ಅವರ ಮಾಂಸವನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಾ, ಋಷಿಮಾಂಸಭಕ್ಷಕನಾದ ಆ ಕ್ರೂರಿ ವನಚರ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಹೆದರಿಸುತ್ತಾ, ರಕ್ತದಿಂದ ಮದಿಸಿ ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಈ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾರೀಚನು ಆತ್ಮನಿಂದೆಯ ರೂಪದಲ್ಲೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ತನ್ನ ಹಿಂದಿನ ಕ್ರೌರ್ಯವನ್ನು ಇಂದು ಅವನು ಸ್ವತಃ ದೋಷವೆಂದೇ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಈ ಆತ್ಮನಿಂದೆಯೇ ಅವನ ಪರಿವರ್ತನೆಗೆ ಪ್ರಮಾಣ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಬಾಲ್ಯವನ್ನು ಮಾತ್ರ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿತ್ತು; ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರೌಢನಾದ ರಾಮನ ವನವಾಸಕಾಲ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ರಾವಣನು ಎರಡು ಕಾಲಗಳನ್ನು ಹೋಲಿಸಿ ನೋಡಬಹುದು. ಇಬ್ಬರು ಸಹಾಯಕರೂ ಮೃಗರೂಪ ಧರಿಸಿದವರೇ ಆಗಿದ್ದರು, ಇದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಬೇಡಿಕೆಗೆ ಬೀಜವೂ ಆಗುತ್ತದೆ.
ಆಗ ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮವನ್ನು ಕೆಡಿಸುತ್ತಾ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ನಾನು ತಪಸ್ವಿಯಾಗಿ ಧರ್ಮವನ್ನಾಶ್ರಯಿಸಿದ್ದ ರಾಮನನ್ನು ಎದುರಾದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಮಹಾಭಾಗೆಯಾದ ವೈದೇಹಿಯನ್ನೂ, ಮಹಾರಥನೂ ನಿಯತಾಹಾರಿಯೂ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿರತನೂ ಆದ ತಪಸ್ವಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ಕಂಡೆ. ಮೂವರೂ ತಪಸ್ವಿವೇಷದಲ್ಲಿದ್ದರು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ನಿಜವಾದ ಬಲ ನನಗೆ ತಿಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ಆ ನಾನು ವನದಲ್ಲಿದ್ದ ಮಹಾಬಲನಾದ ರಾಮನನ್ನು ಕಡೆಗಣಿಸಿ, ‘ಇವನು ತಪಸ್ವಿ ಮಾತ್ರ’ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ, ಹಿಂದಿನ ವೈರವನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾ, ತೀವ್ರವಾಗಿ ಕುಪಿತನಾಗಿ, ಹರಿತವಾದ ಕೊಂಬುಗಳ ಮೃಗಾಕಾರದಲ್ಲಿ ಅವನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದೆ. ಕೊಲ್ಲುವ ಬಯಕೆಯಿಂದ, ವಿವೇಕವಿಲ್ಲದೆ, ಹಿಂದೆ ತಿಂದ ಪೆಟ್ಟನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಲೇ ಮತ್ತೆ ಅವನನ್ನೇ ಹೊಡೆಯಲು ಸಿದ್ಧನಾದೆ. ‘ಅಕೃತಪ್ರಜ್ಞಃ’ (ವಿವೇಕವಿಲ್ಲದವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯ ಅಶುದ್ಧಿಯನ್ನೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಹಿಂದಿನ ಪೆಟ್ಟನ್ನು ನೆನೆದೂ ಮತ್ತೆ ಅದೇ ಸಾಹಸ ಮಾಡಿದನು ಎಂಬ ವೈರುಧ್ಯ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ. ತಪಸ್ವಿಯ ವೇಷವೇ ರಾಮನ ಬಲಕ್ಕೆ ಹೊದಿಕೆಯಾಗಿತ್ತು; ಮಾರೀಚನು ಆ ಹೊದಿಕೆಯನ್ನೇ ಸತ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದು ತಪ್ಪು ಮಾಡಿದನು. ಸೀತೆಯ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಉಲ್ಲೇಖದಿಂದ ಅವನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅಲ್ಲಿ ಮೂವರೂ ಇದ್ದರು, ನಾನಾದರೋ ಒಬ್ಬನನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಾ ಓಡಿದೆ.
ಅವನು ಮಹಾಧನುಸ್ಸನ್ನು ಸೆಳೆದು ಮೂರು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು — ಹರಿತವಾದವು, ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕವಾದವು, ಸುಪರ್ಣ ಮತ್ತು ವಾಯುವಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ವೇಗವುಳ್ಳವು, ಅಂದರೆ ಗರುಡನಷ್ಟೂ ಗಾಳಿಯಷ್ಟೂ ವೇಗದವು. ವಜ್ರದಂತಿದ್ದ, ಅತಿಘೋರವಾದ, ರಕ್ತವನ್ನು ಕುಡಿಯುವ, ನಯವಾದ ಗಂಟುಗಳುಳ್ಳ ಆ ಮೂರು ಬಾಣಗಳೂ ಒಟ್ಟಿಗೇ ಬಂದವು. ಆದರೆ ನಾನು ರಾಮನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಬಲ್ಲವನು, ಹಿಂದೆಯೇ ಭಯವನ್ನು ಕಂಡವನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಕಪಟದಿಂದ ಹಾರಿ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡೆ, ಅದರಿಂದಲೇ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದೆ. ನನ್ನ ಆ ಇಬ್ಬರು ಸಹಾಯಕ ರಾಕ್ಷಸರಾದರೋ ಹತರಾದರು. ಹೀಗೆ ರಾಮನ ಬಾಣದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗಿ ಹೇಗೋ ಜೀವವನ್ನುಳಿಸಿಕೊಂಡು ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ಸಂನ್ಯಾಸಿಯಾಗಿ, ಯೋಗನಿರತನಾಗಿ, ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾದ ತಪಸ್ವಿಯಾದೆ. ಎರಡು ಬಾರಿ ವಧೆಯಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡುದೇ ಮಾರೀಚನ ತಪಸ್ಸಿನ ಮೂಲ; ಭಯದಿಂದಲೇ ಅವನು ತಪಸ್ವಿಯಾದನು, ವೈರಾಗ್ಯದಿಂದಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿನ ಗೂಢಾರ್ಥ. ಮೂರು ಬಾಣಗಳ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ತೀಕ್ಷ್ಣತೆಯನ್ನೂ ವೇಗವನ್ನೂ ಭೀಷಣತೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಸಂನತಪರ್ವಣಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಬಾಣಗಳ ಗಂಟುಗಳು ನಯವಾಗಿರುವುದನ್ನು, ಅಂದರೆ ದೋಷವಿಲ್ಲದ ನಿರ್ಮಾಣವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇಬ್ಬರು ರಾಕ್ಷಸರು ಹತರಾದರು, ನಾನೊಬ್ಬನೇ ಕಪಟದಿಂದ ಓಡಿಹೋದೆ — ಇದನ್ನು ನೆನೆದು ಅವನು ಇಂದಿಗೂ ನಾಚುತ್ತಾನೆ.
ಅನಂತರ ಮಾರೀಚನು ತನ್ನ ಈಗಿನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದು ಕರುಣೆಯನ್ನೂ ನಗುವನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮರದಲ್ಲೂ ನಾನು ನಾರುಮಡಿ-ಕೃಷ್ಣಾಜಿನಗಳನ್ನು ಉಟ್ಟ, ಬಿಲ್ಲು ಹಿಡಿದ ರಾಮನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತೇನೆ — ಪಾಶವನ್ನು ಹಿಡಿದ ಯಮನಂತೆ. ರಾವಣನೇ, ಭಯಗೊಂಡ ನಾನು ಸಾವಿರಾರು ರಾಮರನ್ನು ಕಾಣುತ್ತೇನೆ; ಈ ಇಡೀ ಅರಣ್ಯವೇ ನನಗೆ ರಾಮಮಯವಾಗಿ ತೋರುತ್ತದೆ. ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನೇ, ಯಾರೂ ಇಲ್ಲದ ಏಕಾಂತದಲ್ಲೂ ನಾನು ರಾಮನನ್ನೇ ಕಾಣುತ್ತೇನೆ; ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡು ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿ ತತ್ತರಿಸುತ್ತೇನೆ. ರಾಮನಿಂದ ಭಯಗೊಂಡ ನನಗೆ ‘ರ’ಕಾರದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಹೆಸರುಗಳೂ — ‘ರತ್ನ’, ‘ರಥ’ — ತೀವ್ರ ಭಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತವೆ. ಈ ವರ್ಣನೆ ಕೇವಲ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಲ್ಲ; ಭಯದ ಮಾನಸಿಕ ಸ್ವರೂಪವನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ, ಭಯ ಹುಟ್ಟಿಸುವವನ ಹೆಸರಿನ ಅಕ್ಷರವೂ ಭಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ವೃಕ್ಷೇ ವೃಕ್ಷೇ’ (ಪ್ರತಿ ಮರದಲ್ಲೂ) ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿಯಿಂದ ಎಲ್ಲೆಡೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿದ ಭಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ನಾರುಮಡಿ ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣಾಜಿನ ತಪಸ್ವಿಯ ಚಿಹ್ನೆಗಳು, ಬಿಲ್ಲಾದರೋ ಕ್ಷತ್ರಿಯನದು; ಎರಡನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಧರಿಸಿದ ರಾಮನು ಮಾರೀಚನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಪಾಶ ಹಿಡಿದ ಯಮನಂತೆ ತೋರುತ್ತಾನೆ. ‘ರಾಮಭೂತಮ್’ (ರಾಮಮಯವಾದ) ಅರಣ್ಯ ಎಂಬ ರೂಪಕವೂ ಅತ್ಯಂತ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ — ಎಲ್ಲಿ ನೋಡಿದರೂ ಅಲ್ಲಿ ರಾಮನೇ.
ಅವನ ಪ್ರಭಾವ ನನಗೆ ಗೊತ್ತು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನೊಡನೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದು ನಿನಗೆ ತಕ್ಕುದಲ್ಲ; ರಘುನಂದನನು ಬಲಿಯನ್ನಾಗಲಿ ನಮುಚಿಯನ್ನಾಗಲಿ ಕೊಲ್ಲಬಲ್ಲನು ಎಂದು ಅವನು ನಿಶ್ಚಯದಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಎರಡು ಆಯ್ಕೆಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ತನ್ನ ಮಿತಿಯನ್ನೂ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾವಣನೇ, ರಣದಲ್ಲಿ ರಾಮನೊಡನೆ ಯುದ್ಧಮಾಡು, ಇಲ್ಲವೇ ಕ್ಷಮಿಸು; ಆದರೆ ನನ್ನನ್ನು ನೋಡಬಯಸುವೆಯಾದರೆ ನನ್ನ ಮುಂದೆ ರಾಮನ ಕಥೆಯನ್ನು ಎತ್ತಬೇಡ. ಅನಂತರ ಅವನು ನೀತಿವಾಕ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಸಾಧುಗಳು, ಯೋಗನಿರತರು, ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಚರಿಸುವವರು ಕೂಡ ಇತರರ ಅಪರಾಧದಿಂದ ತಮ್ಮ ಪರಿವಾರಸಹಿತ ನಾಶವಾಗಿದ್ದಾರೆ. ನಿಶಾಚರನೇ, ನಾನೂ ಇತರರ ಅಪರಾಧದಿಂದ ನಾಶವಾಗಬಹುದು; ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನಗೆ ಯಾವುದು ತಕ್ಕುದೋ ಅದನ್ನು ಮಾಡು, ನಾನಾದರೋ ನಿನ್ನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣವೂ ಇದೆ — ರಾಮನು ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ, ಮಹಾಸತ್ತ್ವಶಾಲಿ, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ; ಅವನು ಇಡೀ ರಾಕ್ಷಸಲೋಕಕ್ಕೂ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ತರಬಲ್ಲನು. ಈ ನಿರಾಕರಣೆ ಸ್ಪಷ್ಟವೇ — ಮಾರೀಚನು ಸಹಾಯ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ನಿರ್ಭಯವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಮಾರೀಚನು ರಾಜಭಕ್ತಿಯ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ಮಿತಿಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸಾಧ್ಯವಿರುವವರೆಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಾಲನೆ, ಆದರೆ ಆತ್ಮನಾಶವನ್ನು ಒಪ್ಪಲಾಗದು. ‘ನ ಅನುಯಾಮಿ’ (ಹಿಂಬಾಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದದಿಂದ ಅವನು ರಾವಣನ ನಾಯಕತ್ವವನ್ನು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ.
ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮಾರೀಚನು ರಾವಣನ ವಾದವನ್ನೇ ಖಂಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶೂರ್ಪಣಖಿಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಜನಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಹೋದ ಖರನು ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಮೀರಿದ್ದರಿಂದಲೇ ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಕಾರ್ಯ ಸಾಧಿಸುವ ರಾಮನಿಂದ ಹತನಾದನಾದರೆ, ಇಲ್ಲಿ ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಹೇಳು — ರಾಮನ ಅಪರಾಧವೇನು? ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿದುದು ಖರನು, ರಾಮನು ಮಾಡಿದುದು ಕೇವಲ ಪ್ರತಿರೋಧ; ಆದ್ದರಿಂದ ವೈರದ ಮೂಲ ರಾಮನಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಈ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು, ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಸಂಖ್ಯೆಯಡಿ ನಿಬದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿ — ಬಂಧುಗಳ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುವ ನಾನು ಹೇಳುತ್ತಿರುವ ಈ ಮಾತನ್ನು ನೀನು ಒಪ್ಪದಿದ್ದರೆ, ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ ರಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣ ತೊರೆಯುವೆ, ಇಂದೇ ರಾಮನ ನೇರವಾಗಿ ಸಾಗುವ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹತನಾಗುವೆ. ಇದರೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಮಾರೀಚನ ಇಡೀ ಮಾತು ಧರ್ಮ, ನೀತಿ, ಭಯ — ಈ ಮೂರರಿಂದಲೂ ಪುಷ್ಟವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಾಲಪ್ರೇರಿತನಾದ ರಾವಣನು ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे एकोनचत्वारिंशः सर्गः॥ ३९॥