ಸರ್ಗ
ರಾವಣನು ಮಾರೀಚನ ಸಹಾಯವನ್ನು ಬೇಡುವುದು
ಜನಸ್ಥಾನದ ಸಂಹಾರದ ಕಥನ, ರಾಮನ ನಿಂದೆ, ಮಾಯಾಮೃಗದ ಉಪಾಯ, ಮಾರೀಚನ ಭಯ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮಾರೀಚನು ‘ಯಾವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದೆ?’ ಎಂದು ಕೇಳಿದ್ದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಅದಕ್ಕೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಅಪ್ಪಾ ಮಾರೀಚ, ನಾನು ಹೇಳುವ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು. ನಾನು ಸಂಕಟದಲ್ಲಿದ್ದೇನೆ, ಸಂಕಟದಲ್ಲಿರುವ ನನಗೆ ನೀನೇ ಪರಮ ಆಶ್ರಯ.’ ಹೀಗೆ ಮೊದಲಲ್ಲೇ ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ದೀನನನ್ನಾಗಿ ತೋರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಮಾರೀಚನನ್ನು ಆಶ್ರಯದಾತನಂತೆ ನಿಲ್ಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಜನಸ್ಥಾನವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಅಲ್ಲಿ ನನ್ನ ತಮ್ಮ ಖರ, ಮಹಾಬಾಹು ದೂಷಣ, ನನ್ನ ತಂಗಿ ಶೂರ್ಪಣಖಿ, ಮಾಂಸಭಕ್ಷಕನಾದ ಮಹಾಬಾಹು ರಾಕ್ಷಸ ತ್ರಿಶಿರ, ಗುರಿತಪ್ಪದ ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ಶೂರ ನಿಶಾಚರರು ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರು ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದಲೇ ಅಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿ ಮಹಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಾಚರಣೆ ಮಾಡುವ ಮುನಿಗಳನ್ನು ಪೀಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.’ ಹೀಗೆ ಅವನು ತನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನೇ ಅವರ ಕೃತ್ಯಗಳ ಮೂಲವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ತಾತ’ (ಅಪ್ಪಾ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ಸ್ನೇಹಸೂಚಕ; ರಾವಣನು ಮಾರೀಚನನ್ನು ಹಿರಿಯನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಅವನ ಸೋದರಮಾವ. ‘ಪರಮಾ ಗತಿಃ’ (ಪರಮ ಆಶ್ರಯ) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳಾದರೋ ಅತಿಯಾದ ವಿನಯದವು — ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಗೆಲ್ಲಬಯಸುವವನು ಒಬ್ಬ ತಪಸ್ವಿಯಲ್ಲಿ ಶರಣು ಬೇಡುವವನಂತಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಈ ವಿನಯ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿಯೇ, ಹೃದಯದಿಂದ ಬಂದುದಲ್ಲ. ಜನಸ್ಥಾನದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ತನ್ನ ಬಂಧುಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನೇ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ತಮ್ಮ, ತಂಗಿ, ಬಂಧುಗಳು; ಇದರಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ನಷ್ಟವನ್ನು ಕೌಟುಂಬಿಕ ನಷ್ಟದಂತೆ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.
‘ಅಲ್ಲಿ ಭೀಕರ ಕೃತ್ಯಗಳ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರಿದ್ದರು — ಶೂರರು, ಗುರಿತಪ್ಪದವರು, ಖರನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವವರು. ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಮಹಾಬಲರೆಲ್ಲರೂ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಸಜ್ಜಾಗಿ, ಅತ್ಯಂತ ಸನ್ನದ್ಧರಾಗಿ ರಾಮನೊಡನೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎದುರಾದರು. ಖರನ ನೇತೃತ್ವದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ನಾನಾ ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದರು; ಕೋಪಗೊಂಡ ರಾಮನಾದರೋ ರಣಾಂಗಣದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಒಂದು ಕಠೋರ ಮಾತನ್ನೂ ಆಡದೆ ಬಾಣಗಳಿಂದಲೇ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಹಚ್ಚಿದನು.’ ಹೀಗೆ ರಾವಣನು ಶೂರ್ಪಣಖಿಯೂ ಹೇಳಿದ್ದ ಅದೇ ಆಶ್ಚರ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ರಾಮನು ಗರ್ಜಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಗದರಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಬಿಲ್ಲೇ ಅವನ ಮಾತು. ‘ಉಗ್ರತೇಜಸ್ಸಿನ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯ ಒಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ಉರಿಯುವ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹತರಾದರು; ಖರನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಡಿದನು, ದೂಷಣನು ಉರುಳಿದನು, ತ್ರಿಶಿರನೂ ಹತನಾದನು; ಹೀಗೆ ದಂಡಕಾರಣ್ಯ ನಿರ್ಭಯವಾಯಿತು.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಮಾತು ಬಹುತೇಕ ಶೂರ್ಪಣಖಿಯ ಮಾತಿನ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿ; ಅವಳು ಹೇಳಿದ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನೇ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಒಂದು ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಅವಳು ರಾಮನನ್ನು ಹೊಗಳುತ್ತಲೇ ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಳು, ಇವನಾದರೋ ಅವನನ್ನು ನಿಂದಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೂ ವಾಸ್ತವಾಂಶಗಳನ್ನು ಬದಲಿಸಲಾಗದು, ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಂದೆಯ ನಡುವೆಯೂ ರಾಮನ ಮಹಿಮೆಯೇ ಹೊಳೆಯುತ್ತದೆ. ‘ಅನುಕ್ತ್ವಾ ಪರುಷಂ ಕಿಂಚಿತ್’ (ಒಂದೂ ಕಠೋರ ಮಾತನ್ನಾಡದೆ) ಎಂಬ ಪದಗಳನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ನೆನಪಿಡಬೇಕು — ವೀರನ ಲಕ್ಷಣ ಮೌನವೇ, ಗರ್ಜನೆಯಲ್ಲ; ಅದು ರಾವಣನ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದುದು.
ಅನಂತರ ರಾವಣನು ರಾಮನನ್ನು ನಿಂದಿಸಲು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಕೋಪಗೊಂಡ ತಂದೆಯಿಂದ ಹೆಂಡತಿಯೊಡನೆ ಹೊರಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟವನು, ಆಯುಸ್ಸು ಕ್ಷೀಣಿಸಿದವನು, ಕ್ಷತ್ರಿಯಕುಲಕ್ಕೆ ಕಳಂಕಪ್ರಾಯನಾದ ಆ ರಾಮನೇ ಆ ಸೈನ್ಯದ ಹಂತಕ. ಅವನು ಶೀಲವಿಲ್ಲದವನು, ಒರಟನು, ಉಗ್ರನು, ಮೂರ್ಖನು, ಲೋಭಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲದವನು, ಧರ್ಮವನ್ನು ತೊರೆದವನು, ಅಧರ್ಮಾತ್ಮನು, ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಅಹಿತದಲ್ಲೇ ನಿರತನು.’ ಈ ನಿಂದೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅಸತ್ಯ, ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶೂರ್ಪಣಖಿಯ ವರ್ಣನೆಯಿಂದಲೇ ಖಂಡಿತವಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅಪಹರಣವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದವನು ಶತ್ರುವನ್ನು ದೂಷಿಸಿಯೇ ದೂಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಯಾವ ವೈರವೂ ಇಲ್ಲದೆ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಬಲವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಕಿವಿ-ಮೂಗುಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ನನ್ನ ತಂಗಿಯನ್ನು ವಿರೂಪಗೊಳಿಸಿದನೋ — ಅವನ ಹೆಂಡತಿಯಾದ ದೇವಕನ್ಯೆಯಂತಹ ಸೀತೆಯನ್ನು ನಾನು ಜನಸ್ಥಾನದಿಂದ ತರುತ್ತೇನೆ.’ ಈ ನಿಂದೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ರಾವಣನದೇ ಚಿತ್ರ — ಅವನು ರಾಮನ ಮೇಲೆ ಹೊರಿಸುವ ದೋಷಗಳೆಲ್ಲವೂ ಅವನಲ್ಲೇ ಇವೆ. ‘ಅಜಿತೇಂದ್ರಿಯಃ’ (ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲದವನು), ‘ಲುಬ್ಧಃ’ (ಲೋಭಿ), ‘ತ್ಯಕ್ತಧರ್ಮಾ’ (ಧರ್ಮವನ್ನು ತೊರೆದವನು) ಎಂಬ ಪದಗಳು ಶ್ರೋತೃವಿನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ರಾವಣನನ್ನೇ ನೆನಪಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ಉಪಾಯದಿಂದ ಕವಿ ಪಾತ್ರದ ಆತ್ಮವಂಚನೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ವಿನಾ ಏವ ವೈರಮ್’ (ಯಾವ ವೈರವೂ ಇಲ್ಲದೆ) ಎಂಬುದೂ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸುಳ್ಳು, ಏಕೆಂದರೆ ಶೂರ್ಪಣಖಿಯೇ ಮೊದಲು ರಾಮನನ್ನೂ ಸೀತೆಯನ್ನೂ ಪೀಡಿಸಿದ್ದಳು.
‘ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಅವಳನ್ನು ತರುತ್ತೇನೆ; ಅದರಲ್ಲಿ ನೀನು ನನಗೆ ಸಹಾಯಕನಾಗು. ಮಹಾಬಲನೇ, ನೀನು ಸಹಾಯಕನಾಗಿ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿದ್ದರೆ, ನನ್ನ ಸೋದರರೊಡನೆ ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಲೆಕ್ಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ನನಗೆ ಸಹಾಯಕನಾಗು; ರಾಕ್ಷಸನೇ, ನೀನೇ ಸಮರ್ಥನು. ವೀರ್ಯದಲ್ಲಾಗಲಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಾಗಲಿ ದರ್ಪದಲ್ಲಾಗಲಿ ನಿನಗೆ ಸಮಾನರು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ; ಉಪಾಯ ಹೇಳುವುದರಲ್ಲಿ ನೀನು ಮಹಾಶೂರ, ಮಹಾಮಾಯೆಗಳಲ್ಲಿ ನಿಪುಣ.’ ಹೀಗೆ ಅವನು ಮಾರೀಚನನ್ನು ಹೊಗಳುತ್ತಾನೆ; ಸ್ತುತಿಯೇ ಬೇಡಿಕೆಯ ದಾರಿ. ‘ನಿಶಾಚರನೇ, ಇದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ನಾನು ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ. ನನ್ನ ಮಾತಿನಂತೆ ಸಹಾಯದಲ್ಲಿ ನೀನು ಮಾಡಬೇಕಾದ ಕೆಲಸವನ್ನು ಕೇಳು’ ಎಂದು ಅವನು ಉಪಾಯವನ್ನು ಹೇಳಲು ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ಸ್ತುತಿಯ ಕ್ರಮವೂ ಮನನೀಯ — ಮೊದಲು ಅವನು ಮಾರೀಚನನ್ನು ಬಲದಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕನನ್ನಾಗಿ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಆಮೇಲೆ ಅವನ ಮಾಯಾಕೌಶಲವನ್ನು ಹೊಗಳುತ್ತಾನೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅವನ ಉದ್ದೇಶ ಎರಡನೆಯದೇ; ಮೊದಲ ಸ್ತುತಿ ಕೇವಲ ಪೀಠಿಕೆ. ‘ಸಮರ್ಥೋ ಹ್ಯಸಿ’ (ನೀನೇ ಸಮರ್ಥ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಆಜ್ಞೆಯ ಛಾಯೆಯೂ ಇದೆ — ಇದು ‘ಇಲ್ಲ’ ಎಂಬುದನ್ನು ಸಹಿಸದ ಬೇಡಿಕೆ.
‘ನೀನು ಬೆಳ್ಳಿಯ ಚುಕ್ಕೆಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದ ಚಿನ್ನದ ಜಿಂಕೆಯಾಗಿ ಆ ರಾಮನ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಎದುರಿನಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸು. ಜಿಂಕೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿರುವ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಂಡು ಸೀತೆ ನಿಸ್ಸಂಶಯವಾಗಿ ತನ್ನ ಪತಿಗೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೂ ‘ಇದನ್ನು ಹಿಡಿಯಿರಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುವಳು. ಅನಂತರ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ದೂರ ಹೋದಾಗ ಬರಿದಾದ ಆಶ್ರಮದಿಂದ ಯಾವ ಅಡ್ಡಿಯೂ ಇಲ್ಲದೆ ರಾಹುವು ಚಂದ್ರನ ಪ್ರಭೆಯನ್ನು ಸೆಳೆಯುವಂತೆ ನಾನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಅಪಹರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಅದಾದ ಮೇಲೆ ಪತ್ನಿಯ ಅಪಹರಣದಿಂದ ಕೃಶನಾದ ರಾಮನ ಮೇಲೆ, ಕೃತಾರ್ಥವಾದ ಅಂತರಾತ್ಮದೊಡನೆ ನೆಮ್ಮದಿಯಾಗಿ ನಿಶ್ಚಿಂತೆಯಿಂದ ನಾನು ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ.’ ಯೋಜನೆ ಮೂರು ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಣೆದಿದೆ — ಮಾಯಾಮೃಗದಿಂದ ಆಕರ್ಷಣೆ, ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ದೂರ ಸರಿಸುವುದು, ಅನಂತರ ಅಪಹರಣ ಮತ್ತು ಆಘಾತ. ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಅವನು ಯಾವ ವಿಕಾರವೂ ಇಲ್ಲದೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಈ ಯೋಜನೆಯೇ ಇಡೀ ರಾಮಾಯಣದ ಸಂಧಿಸ್ಥಾನ; ಇದರಿಂದಲೇ ಸೀತಾಪಹರಣ, ಅನಂತರ ವಾಲಿವಧೆ, ಲಂಕಾಯುದ್ಧ ಪ್ರವರ್ತಿಸುತ್ತವೆ. ‘ರಾಹುಶ್ಚಂದ್ರಪ್ರಭಾಮಿವ’ (ರಾಹುವು ಚಂದ್ರನ ಪ್ರಭೆಯನ್ನು ಸೆಳೆಯುವಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮ — ರಾಹು ಚಂದ್ರನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನ ಪ್ರಭೆಯನ್ನು ಕ್ಷಣಕಾಲ ನುಂಗುತ್ತಾನಷ್ಟೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಸೀತೆಯೂ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ, ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾಳೆ ಮಾತ್ರ, ಮತ್ತೆ ದೊರೆಯುತ್ತಾಳೆ.
ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಮಾರೀಚನಿಗಾದರೋ ರಾಮನ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಲೇ ಬಾಯಿ ಒಣಗಿತು, ಅವನು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಹೆದರಿದನು. ಒಣಗಿದ ತುಟಿಗಳನ್ನು ನೆಕ್ಕುತ್ತಾ, ರೆಪ್ಪೆ ಮಿಟುಕಿಸದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ, ಸಂಕಟಪಡುತ್ತಾ ಸತ್ತವನಂತೆ ಅವನು ರಾವಣನನ್ನು ದಿಟ್ಟಿಸಿದನು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡುತ್ತದೆ — ಮಹಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಅರಿತಿದ್ದ ಅವನು ಭಯದಿಂದಲೂ ವಿಷಾದದಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಕೈಮುಗಿದು, ರಾವಣನಿಗೂ ತನಗೂ ಹಿತವಾದ ಸತ್ಯವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು. ಹೀಗೆ ಭಯದ ಚಿತ್ರದೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಾರೀಚನ ದೀರ್ಘವಾದ ನಿಷೇಧವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತೇವೆ. ಮಾರೀಚನ ಭಯವನ್ನು ದೈಹಿಕ ಚಿಹ್ನೆಗಳಿಂದಲೇ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಒಣಗಿದ ಬಾಯಿ, ಒಣಗಿದ ತುಟಿಗಳು, ರೆಪ್ಪೆ ಮಿಟುಕಿಸದ ಕಣ್ಣುಗಳು, ಸತ್ತವನಂತಹ ಸ್ಥಿತಿ. ಈ ವರ್ಣನರೀತಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ವಿಶೇಷ; ಅವನು ಭಾವವನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಅದರ ಬಾಹ್ಯ ಲಕ್ಷಣವನ್ನೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ರಾಮಪರಾಕ್ರಮಜ್ಞಃ’ (ರಾಮನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಬಲ್ಲವನು) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಅವನ ಭಯದ ಕಾರಣವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ — ಬಲ್ಲವನೇ ಹೆದರುತ್ತಾನೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे षट्त्रिंशः सर्गः॥ ३६॥