ಸರ್ಗ
ಶೂರ್ಪಣಖಿಯು ರಾವಣನನ್ನು ನಿಂದಿಸುವುದು
ಮಂತ್ರಿಗಳ ನಡುವೆ ಶೂರ್ಪಣಖಿಯ ಕಠೋರ ಮಾತುಗಳು, ರಾಜಧರ್ಮದ ಉಪದೇಶ, ಜನಸ್ಥಾನದ ಸಂಹಾರದ ನಿವೇದನೆ, ರಾವಣನ ಚಿಂತೆ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶೂರ್ಪಣಖಿ ಜನಸ್ಥಾನದಿಂದ ಲಂಕೆಗೆ ಬಂದು ವಿಮಾನದ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ರಾವಣನನ್ನು ಕಂಡಿದ್ದಳು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದೀನಳೂ ವಿರೂಪಳೂ ಆದ ಅವಳು ಮಂತ್ರಿಗಳ ನಡುವೆಯೇ ಕೋಪದಿಂದ ಕಠೋರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಲೋಕವನ್ನು ಅಳುವಂತೆ ಮಾಡುವವನು ಎಂಬುದರಿಂದ ಲೋಕರಾವಣನೆನಿಸಿದ ಅವನನ್ನೂ ಅವಳು ನಿರ್ಭಯವಾಗಿ ಗದರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಕಾಮಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಮೈಮರೆತು, ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ನಡೆಯುತ್ತಾ, ಯಾವ ಅಂಕುಶವೂ ಇಲ್ಲದ ನೀನು ತಿಳಿಯಲೇಬೇಕಾದ, ಎದುರಾಗಿರುವ ಘೋರ ಭಯವನ್ನೂ ಅರಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ಸರ್ಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ಕವಿ ತಂಗಿಯ ಕೋಪವನ್ನೂ ರಾಜನ ಅಜಾಗರೂಕತೆಯನ್ನೂ ಮುಖಾಮುಖಿಯಾಗಿ ನಿಲ್ಲಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಅನಂತರ ಅವಳು ರಾಜನೀತಿಯ ದೀರ್ಘ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಗ್ರಾಮ್ಯಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾದ, ಕಾಮವಶನಾದ, ಲೋಭಿಯಾದ ರಾಜನನ್ನು ಪ್ರಜೆಗಳು ಸ್ಮಶಾನದ ಬೆಂಕಿಯಂತೆ ಗೌರವಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಚಿತೆಯ ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಜನರು ದೂರದಿಂದಲೇ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಅಂತಹ ರಾಜನನ್ನೂ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಯಾವ ರಾಜನು ತಕ್ಕ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವನು ಆ ಕಾರ್ಯಗಳೊಡನೆಯೇ ರಾಜ್ಯಸಹಿತ ನಾಶವಾಗುತ್ತಾನೆ — ಕಾರ್ಯನಾಶವೂ ರಾಜನಾಶವೂ ಒಟ್ಟಿಗೇ ಆಗುತ್ತವೆ. ಯಾರು ಗೂಢಚಾರರನ್ನು ನೇಮಿಸಿಲ್ಲವೋ, ಯಾರ ದರ್ಶನ ದುರ್ಲಭವೋ, ಯಾರು ಪರವಶನೋ, ಅಂತಹ ರಾಜನನ್ನು ಆನೆಗಳು ನದೀತೀರದ ಕೆಸರನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವಂತೆ ಮನುಷ್ಯರು ದೂರದಿಂದಲೇ ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ಯಾವ ರಾಜರು ತಮ್ಮ ನಾಡನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವರು ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ಪರ್ವತಗಳಂತೆ ಏಳಿಗೆಯಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ದೊಡ್ಡವರಾದರೂ ಕಾಣದಂತೆಯೇ ಉಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ನಿನಗೆ ಸಮಾನರಾದ ದೇವ-ಗಂಧರ್ವ-ದಾನವರೊಡನೆ ವೈರ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡೂ, ಗೂಢಚಾರರನ್ನು ನೇಮಿಸದ ಚಂಚಲನಾದ ನೀನು ಹೇಗೆ ರಾಜನಾಗಿ ಉಳಿಯುವೆ?’ ಇದೇ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮುಂದೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರದ ಭಾಷೆಯನ್ನೇ ರಾಕ್ಷಸಿಯ ಬಾಯಲ್ಲಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ; ಅವಳ ಕೋಪವೂ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಕ್ರಮದಲ್ಲೇ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಸ್ವಯಮ್’ (ಸ್ವತಃ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಕೇವಲ ಮಂತ್ರಿಗಳಲ್ಲ, ರಾಜನು ಸ್ವತಃ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು.
ಅನಂತರ ಅವಳು ರಾವಣನನ್ನು ಬಾಲಸ್ವಭಾವದವನೆಂದೂ ಬುದ್ಧಿಹೀನನೆಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾಳೆ — ‘ತಿಳಿಯಬೇಕಾದುದನ್ನೇ ನೀನು ತಿಳಿಯದಿದ್ದರೆ ಹೇಗೆ ರಾಜನಾಗಿ ಉಳಿಯುವೆ?’ ಎಂದು ಹಿಂದಿನ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಉಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಜಯಶೀಲರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಯಾವ ರಾಜರಿಗೆ ಗೂಢಚಾರರು, ಕೋಶ ಮತ್ತು ನೀತಿ ತಮ್ಮ ಅಧೀನದಲ್ಲಿಲ್ಲವೋ ಅವರು ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರಿಗೆ ಸಮಾನರೇ — ಅವರಿಗೆ ‘ರಾಜ’ ಎಂಬುದು ಕೇವಲ ಹೆಸರು. ರಾಜರು ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಎಲ್ಲ ವಿಷಯಗಳನ್ನೂ ಗೂಢಚಾರರ ಮೂಲಕವೇ ಕಾಣುವುದರಿಂದ ಅವರನ್ನು ‘ದೀರ್ಘಚಕ್ಷುಗಳು’ (ದೂರದೃಷ್ಟಿಯುಳ್ಳವರು) ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ; ಈ ಹೆಸರೇ ಗೂಢಚಾರರ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಅವಳು ನೇರವಾದ ಆರೋಪ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ — ‘ನೀನು ಗೂಢಚಾರರನ್ನು ನೇಮಿಸಿಲ್ಲ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಮಂತ್ರಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದಿರುವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನವರೂ ಜನಸ್ಥಾನವೂ ನಾಶವಾದುದು ಕೂಡ ನಿನಗೆ ತಿಳಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ಅನಂತರ ಸುದ್ದಿಯನ್ನೇ ಪ್ರಮಾಣಪಡಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಭೀಕರ ಕೃತ್ಯಗಳ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರು, ದೂಷಣನೊಡನೆ ಖರನು, ರಾಮನೊಬ್ಬನಿಂದಲೇ ಹತರಾದರು; ಋಷಿಗಳಿಗೆ ಅಭಯ ದೊರಕಿತು, ದಂಡಕಾರಣ್ಯ ಕ್ಷೇಮವಾಯಿತು, ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಕಾರ್ಯ ಸಾಧಿಸುವ ರಾಮನಿಂದ ಜನಸ್ಥಾನ ಧ್ವಂಸವಾಯಿತು. ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಲಂಕಾಧಿಪತಿ ಇನ್ನೂ ಕೇಳಿಲ್ಲ ಎಂಬುದೇ ಅವಳ ಗದರಿಕೆಯ ಮೂಲ. ‘ಅರ್ಧಾಧಿಕಮುಹೂರ್ತೇನ’ (ಒಂದೂವರೆ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಕಾಲಮಾನವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ; ಇಲ್ಲಿ ಸಂಖ್ಯೆಯೇ ಭಯಂಕರ. ಒಬ್ಬ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯ ಮನುಷ್ಯ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಸಜ್ಜಾದ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರು — ಈ ವೈಷಮ್ಯವನ್ನೇ ಅವಳು ರಾಜನ ಮುಂದಿಡುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮೂರು ಹಂತಗಳು ಸ್ಪಷ್ಟ — ಮೊದಲು ಸಾಮಾನ್ಯ ನಿಯಮ, ಅನಂತರ ಆ ನಿಯಮದ ಹೆಸರು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಆ ನಿಯಮದಂತೆ ರಾವಣನ ಪರೀಕ್ಷೆ. ಇದೇ ಕ್ರಮ ಸರ್ಗದುದ್ದಕ್ಕೂ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ.
ಮತ್ತೆ ಅವಳು ರಾವಣನನ್ನೇ ಗುರಿಯಾಗಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಲೋಭಿಯೂ ಅಜಾಗರೂಕನೂ ಪರಾಧೀನನೂ ಆದ ನೀನು ನಿನ್ನ ನಾಡಿನಲ್ಲೇ ಹುಟ್ಟಿರುವ ಭಯವನ್ನು ಅರಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ಅನಂತರ ಅವಳು ನೀತಿವಚನಗಳನ್ನು ಉದಾಹರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಉಗ್ರಸ್ವಭಾವದ, ಕಡಿಮೆ ಕೊಡುವ, ಅಜಾಗರೂಕನಾದ, ಗರ್ವಿಷ್ಠನಾದ, ಕಪಟಿಯಾದ ರಾಜನಿಗೆ ಆಪತ್ತು ಬಂದಾಗ ಯಾವ ಪ್ರಾಣಿಯೂ ನೆರವಿಗೆ ಓಡಿಬರುವುದಿಲ್ಲ — ಆಗ ಸಹಾಯಕರು ದೂರವೇ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾರೆ. ಅತಿ ಅಹಂಕಾರಿಯಾದ, ಯಾರ ಮಾತನ್ನೂ ಕೇಳದ, ತನ್ನನ್ನು ತಾನೇ ಹೊಗಳಿಕೊಳ್ಳುವ, ಕೋಪಿಷ್ಠನಾದ ರಾಜನನ್ನು ಆಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಅವನ ಸ್ವಜನರೇ ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾರೆ; ಹೊರಗಿನ ಶತ್ರುವಿಗಾಗಿ ಕಾಯುವ ಅಗತ್ಯವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾರು ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಭಯದ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಹೆದರುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅವನು ಬೇಗನೆ ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಭ್ರಷ್ಟನಾಗಿ ದೀನನಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಹುಲ್ಲಿಗೆ ಸಮಾನನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಒಣಗಿದ ಕಟ್ಟಿಗೆಯಿಂದ, ಮಣ್ಣಿನ ಹೆಂಟೆಗಳಿಂದ, ಧೂಳಿನಿಂದಲೂ ಏನಾದರೂ ಕೆಲಸ ಸಾಧಿಸಬಹುದು, ಆದರೆ ಪದವಿಯಿಂದ ಭ್ರಷ್ಟರಾದ ರಾಜರಿಂದ ಏನೂ ಸಾಧಿಸಲಾಗದು — ಜಡವಸ್ತುಗಳೂ ಅವರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಉಪಯುಕ್ತ. ಉಟ್ಟು ಬಿಟ್ಟ ಬಟ್ಟೆಯೂ ಕಸಕಿದ ಹೂಮಾಲೆಯೂ ತ್ಯಾಜ್ಯವಾಗುವಂತೆ, ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಭ್ರಷ್ಟನಾದ ಪುರುಷನು ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದರೂ ನಿಷ್ಪ್ರಯೋಜಕನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಈ ಆರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅವಳು ಒಂದೇ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಅನೇಕ ದೃಷ್ಟಾಂತಗಳಿಂದ ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತಾಳೆ — ರಾಜನ ಬಲ ದೇಹದಲ್ಲೂ ಇಲ್ಲ, ಕೋಶದಲ್ಲೂ ಇಲ್ಲ, ಪ್ರಜೆಗಳ ವಿಶ್ವಾಸದಲ್ಲೇ ಇದೆ. ಆ ವಿಶ್ವಾಸ ನಾಶವಾದಾಗ ರಾಜನನ್ನು ಸ್ವಜನರೂ ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾರೆ, ಶತ್ರುಗಳು ಸುಲಭವಾಗಿ ಹಿಡಿಯುತ್ತಾರೆ. ‘ಇಹ’ (ಇಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ಆ ಫಲವನ್ನು ಇದೇ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಪರಲೋಕದಲ್ಲಲ್ಲ. ಹುಲ್ಲಿನ ಉಪಮೆ ಅತ್ಯಂತ ಕಠೋರ — ಎಲ್ಲರ ತಲೆಯ ಮೇಲಿದ್ದವನು ಕಾಲ ಕೆಳಗೆ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಭಾವ.
ಇದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಅವಳು ಆದರ್ಶ ರಾಜನನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಯಾರು ಎಚ್ಚರವುಳ್ಳವನೋ, ಸರ್ವಜ್ಞನೋ, ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನೋ, ಕೃತಜ್ಞನೋ, ಧರ್ಮಶೀಲನೋ, ಅಂತಹ ರಾಜನು ಬಹುಕಾಲ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಯಾರು ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ನೀತಿಯ ಕಣ್ಣಿನಿಂದ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುತ್ತಾನೋ, ಯಾರ ಕೋಪವೂ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆಯೋ — ಮರೆಯಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲವೋ — ಅವನನ್ನು ಜನರು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ; ಪ್ರಜೆಗಳು ಅವನ ಆಶಯವನ್ನು ತಿಳಿಯಬಲ್ಲರು ಎಂಬುದೇ ಅವನ ಬಲ. ಈ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ ಅವಳು ತಕ್ಷಣವೇ ಹೋಲಿಕೆ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ — ‘ರಾವಣ, ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯಾದ ನೀನಾದರೋ ಈ ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳಿಂದಲೂ ವಂಚಿತನು; ರಾಕ್ಷಸರ ಮಹಾಸಂಹಾರವೂ ನಿನ್ನ ಗೂಢಚಾರರ ಮೂಲಕ ನಿನಗೆ ತಿಳಿದಿಲ್ಲವೆಂದರೆ ನಿನ್ನದು ಎಂತಹ ರಾಜತ್ವ?’ ‘ನಯಚಕ್ಷುಃ’ (ನೀತಿಯ ಕಣ್ಣು) ಎಂಬ ರೂಪಕವನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮನನ ಮಾಡಬೇಕು — ಚರ್ಮದ ಕಣ್ಣು ನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಮುಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ನೀತಿಯ ಕಣ್ಣು ಎಂದಿಗೂ ಮುಚ್ಚುವುದಿಲ್ಲ.
ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಶಾಪದಂತಹ ಮಾತನ್ನಾಡುತ್ತಾಳೆ — ‘ಇತರರನ್ನು ಅವಮಾನಿಸುತ್ತಾ, ವಿಷಯಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗಿ, ದೇಶಕಾಲಗಳ ವಿಭಾಗದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಅರಿಯದೆ, ಗುಣದೋಷಗಳನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಅಯೋಗ್ಯ ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ನೀನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಬಹುಬೇಗನೆ ವಿಪತ್ತಿಗೆ ಸಿಲುಕುವೆ.’ ಹೀಗೆ ಅವಳು ಎಣಿಸಿ ಹೇಳಿದ ತನ್ನ ದೋಷಗಳನ್ನು ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಪರಿಶೀಲಿಸಿ, ಧನ, ದರ್ಪ, ಬಲಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ನಿಶಾಚರರ ಒಡೆಯನಾದ ರಾವಣನು ಬಹಳ ಹೊತ್ತು ಚಿಂತಿಸಿದನು — ಈ ಮೌನವಾದ ಚಿಂತನೆಯಿಂದಲೇ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಚಿರಮ್’ (ಬಹಳ ಹೊತ್ತು) ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ವದ್ದು — ರಾವಣನು ತಕ್ಷಣ ಉತ್ತರ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ, ದೀರ್ಘವಾಗಿ ಆಲೋಚಿಸುತ್ತಾನೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे त्रयस्त्रिंशः सर्गः॥ ३३॥