॥वाल्मीकिरामायणम् ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ · 2ನೇ ಸರ್ಗ

ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ವಿರಾಧದರ್ಶನ ಮತ್ತು ಸೀತೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದೆತ್ತುವುದು

ದಟ್ಟ ಕಾಡಿನ ಪ್ರವೇಶ, ವಿರಾಧನ ಭೀಕರ ರೂಪ, ಸೀತೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದೆತ್ತುವುದು, ರಾಮನ ವಿಷಾದ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ

ಆತಿಥ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ರಾಮನು ಸೂರ್ಯೋದಯದ ವೇಳೆಗೆ ಎಲ್ಲ ಮುನಿಗಳಿಂದಲೂ ಬೀಳ್ಕೊಂಡು ಕಾಡನ್ನೇ ಹೊಕ್ಕನು. ‘ವನಮೇವ’ (ಕಾಡನ್ನೇ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ — ಆಶ್ರಮದ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಅವನು ಅರಣ್ಯದ ಆಳವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ಕಾಡು ನಾನಾ ಮೃಗಗಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು, ಕರಡಿಗಳೂ ಹುಲಿಗಳೂ ಅಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದವು, ಅದರ ಮರ-ಬಳ್ಳಿ-ಪೊದೆಗಳು ಮುರಿದುಬಿದ್ದಿದ್ದವು, ಅದರ ಜಲಾಶಯಗಳು ಕಾಣಲು ದುಸ್ಸಾಧ್ಯವಾಗಿದ್ದವು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾದ ತಪೋವನಕ್ಕೆ ಇದು ತದ್ವಿರುದ್ಧವಾದ ಚಿತ್ರ — ಅಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಗುಡಿಸಿದ ಅಂಗಳ, ಇಲ್ಲಿ ಮುರಿದುಬಿದ್ದ ಮರಗಳು; ಅಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಿಸಮೂಹಗಳು, ಇಲ್ಲಿ ಕೂಗದೆ ಮೌನವಾಗಿರುವ ಹಕ್ಕಿಗಳು. ಜೀರುಂಡೆಗಳ ಸಮೂಹದಿಂದ ಮೊಳಗುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಕಾಡು ಕೇವಲ ಜೀರುಂಡೆಗಳ ದನಿಯಿಂದಲೇ ಸದ್ದುಗೂಡಿತ್ತು, ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ನಿಃಶಬ್ದ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾಮನು ಅಂತಹ ಕಾಡಿನ ನಡುಭಾಗವನ್ನು ಕಂಡನು. ಈ ವರ್ಣನೆ ಮುಂದೆ ಬರಲಿರುವ ಭಯದ ಮುನ್ಸೂಚನೆ. ಸೂರ್ಯೋದಯವು ಪ್ರಯಾಣದ ಕಾಲವಾದ್ದರಿಂದ ಶುಭ, ಆದರೆ ಹೋಗಬೇಕಾದ ಆ ಕಾಡು ಸೂರ್ಯನ ಬೆಳಕಿನಿಂದಲೂ ಪ್ರಸನ್ನವಾಗಿಲ್ಲ. ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣಾನುಚರಃ’ (ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸಹೋದರನ ಸ್ಥಾನ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಮುಂದೆ ರಾಮ, ಹಿಂದೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ನಡುವೆ ಸೀತೆ. ಋಷಿಗಳಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಳ್ಳುವುದನ್ನೂ ಮರೆಯಲಿಲ್ಲ — ಹೊರಡುವಾಗಲೂ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರವನ್ನು ಕಾಪಾಡಲಾಯಿತು.

ಕಾಡಿನ ನಡುವೆ, ಘೋರಮೃಗಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ, ಸೀತೆಯೊಡನಿದ್ದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಪರ್ವತಶಿಖರದಂತಿದ್ದ, ಮಹಾಧ್ವನಿಯ, ನರಭಕ್ಷಕನೊಬ್ಬನನ್ನು ಕಂಡನು. ಅವನ ರೂಪವನ್ನು ಕವಿ ಹತ್ತು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಆಳವಾಗಿ ಹೂತ ಕಣ್ಣುಗಳವನು, ದೊಡ್ಡ ಬಾಯಿಯವನು, ವಿಕಟನು, ಡೊಳ್ಳುಹೊಟ್ಟೆಯವನು, ಬೀಭತ್ಸನು, ವಿಷಮಾಕಾರನು, ಉದ್ದನೆಯವನು, ವಿಕೃತನು, ನೋಡಲು ಘೋರನಾದವನು. ಕೊಬ್ಬಿನಿಂದ ಒದ್ದೆಯಾದ, ರಕ್ತದಿಂದ ತೋಯ್ದ ಹುಲಿಚರ್ಮವನ್ನು ಉಟ್ಟಿದ್ದ ಅವನು ಸಕಲ ಜೀವಿಗಳಿಗೂ ಭಯ ಹುಟ್ಟಿಸುವವನಾಗಿ, ಬಾಯ್ದೆರೆದ ಯಮನಂತಿದ್ದನು. ಕಬ್ಬಿಣದ ಶೂಲದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಸಿಂಹಗಳನ್ನು, ನಾಲ್ಕು ಹುಲಿಗಳನ್ನು, ಎರಡು ತೋಳಗಳನ್ನು, ಹತ್ತು ಚುಕ್ಕೆಜಿಂಕೆಗಳನ್ನು, ಕೋರೆದಾಡೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಕೊಬ್ಬು ಮೆತ್ತಿದ ಆನೆಯ ದೊಡ್ಡ ತಲೆಯನ್ನು ಸಿಕ್ಕಿಸಿಕೊಂಡು ಅವನು ಮಹಾಧ್ವನಿಯಿಂದ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಈ ಶೂಲವೇ ಅವನ ಧ್ವಜ, ಅವನ ಆಹಾರಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಯೂ ಹೌದು. ರಾಮನನ್ನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ಮೈಥಿಲಿಯಾದ ಸೀತೆಯನ್ನೂ ಕಂಡು ಅವನು ತೀವ್ರ ಕೋಪದಿಂದ, ಪ್ರಜೆಗಳತ್ತ ಧಾವಿಸುವ ಅಂತಕನಾದ ಕಾಲನಂತೆ ಅವರತ್ತ ಧಾವಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಭೈರವನಾದವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತ ಅವನು ಭೂಮಿಯನ್ನೇ ನಡುಗಿಸುವವನಂತಾದನು. ‘ಪುರುಷಾದಮ್’ (ನರಭಕ್ಷಕನನ್ನು) ಎಂಬ ಪದವೇ ಅವನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ — ಅವನು ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ತಿನ್ನುವವನು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಬೇಡಿದರು; ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಆ ರಕ್ಷಣೆಯ ಮೊದಲ ಅವಕಾಶ ಒದಗಿದೆ. ಕವಿ ಮೊದಲು ಅವನ ರೂಪವನ್ನು, ಅನಂತರ ಅವನ ವೇಷವನ್ನು, ಆಮೇಲೆ ಅವನ ಆಹಾರವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಭಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಂತಹ ವರ್ಣನೆಯ ನಂತರವೇ ಅವನ ಆಕ್ರಮಣವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಓದುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಯ ಮೊದಲೇ ನೆಲೆಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಶೂಲಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕಿಸಿದ್ದ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನೂ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಮೂರು, ನಾಲ್ಕು, ಎರಡು, ಹತ್ತು ಎಂದು — ಇದರಿಂದ ಅವನ ಬಲದ ಪರಿಮಾಣ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

ಅವನು ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಮಡಿಲಿಗೆ ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರ ಸರಿದು ಆಗ ಹೇಳಿದನು — ‘ಜಟೆಯನ್ನೂ ನಾರುಮಡಿಯನ್ನೂ ಧರಿಸಿ ಹೆಂಡತಿಯೊಡನೆ ಬಂದಿರುವ ನೀವಿಬ್ಬರೂ ಆಯುಸ್ಸು ಮುಗಿದವರು. ಬಾಣ, ಬಿಲ್ಲು, ಖಡ್ಗಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು ದಂಡಕಾರಣ್ಯವನ್ನು ಹೊಕ್ಕಿದ್ದೀರಿ; ತಾಪಸರಾದ ನೀವು ಹೆಣ್ಣಿನೊಡನೆ ವಾಸಿಸುವುದು ಹೇಗೆ ಸಾಧ್ಯ?’ ರಾಕ್ಷಸನ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆ ತರ್ಕಬದ್ಧವಾದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ಅದು ಸೀತೆಯ ಅಪಹರಣಕ್ಕೆ ಕೇವಲ ನೆಪ. ‘ಅಧರ್ಮಚಾರಿಗಳೂ ಪಾಪಿಗಳೂ ಮುನಿಗಳಿಗೆ ಕಳಂಕ ತರುವವರೂ ಆದ ನೀವು ಯಾರು? ನಾನು ವಿರಾಧನೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸ, ಈ ದುರ್ಗಮವಾದ ಕಾಡು ನನ್ನದು. ಆಯುಧಧಾರಿಯಾಗಿ ನಾನು ಋಷಿಗಳ ಮಾಂಸವನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತ ನಿತ್ಯವೂ ಸಂಚರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಈ ಸುಂದರಿ ನನ್ನ ಹೆಂಡತಿಯಾಗುತ್ತಾಳೆ, ಪಾಪಿಗಳಾದ ನಿಮ್ಮಿಬ್ಬರ ರಕ್ತವನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕುಡಿಯುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ದುಷ್ಟವಾದ, ಗರ್ವದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡುತ್ತಿದ್ದ ದುರಾತ್ಮ ವಿರಾಧನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಜನಕನ ಮಗಳು ದಿಗ್ಭ್ರಾಂತಳಾದಳು; ಬಿರುಗಾಳಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಳೆಗಿಡದಂತೆ ಅವಳು ಉದ್ವೇಗದಿಂದ ನಡುಗಿದಳು. ಉಪಮೆ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ — ಬಾಳೆಗಿಡ ಅತ್ಯಂತ ಮೃದು, ಗಾಳಿಯಾದರೋ ಪ್ರಬಲ. ರಾಕ್ಷಸನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮೂರು ಭಾಗಗಳು — ಪ್ರಶ್ನೆ, ಆತ್ಮಪರಿಚಯ ಮತ್ತು ಬೆದರಿಕೆ. ಅವನು ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ತಾನೇ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಜಟಾಚೀರಧರೌ ಸಭಾರ್ಯೌ’ (ಜಟೆ-ನಾರುಮಡಿಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದವರು, ಹೆಂಡತಿಸಹಿತರು) ಎಂಬುದು ಅಪಹಾಸ್ಯ — ತಾಪಸವೇಷ, ಆದರೂ ಆಯುಧಧಾರಿಗಳು, ಹೆಂಡತಿಯೊಡನೆ ಇರುವವರು ಎಂಬ ವಿರೋಧವನ್ನು ಅದು ಬಯಲುಮಾಡುತ್ತದೆ. ‘ಕ್ಷೀಣಜೀವಿತೌ’ (ಆಯುಸ್ಸು ಮುಗಿದವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆಯ ನಡುಕ ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ; ಈ ಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅವಳ ಭಯದ ಇದೇ ಮೊದಲ ಚಿತ್ರ, ಅದು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅಪಹರಣವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಅಂಕೇನ ಆದಾಯ’ (ಮಡಿಲಿಗೆ ಎತ್ತಿಕೊಂಡು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದೇನೆಂದರೆ — ಅವನು ಅವಳನ್ನು ಕೈಗಳಿಂದ ಹಿಡಿಯಲಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ತೊಡೆಯ ಮೇಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ದೂರ ಸರಿದನು; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ‘ಮಡಿಲಿಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು’ ಎಂದು ಅದೇ ಅರ್ಥವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ.

ವಿರಾಧನ ಮಡಿಲಿಗೆ ಸಿಕ್ಕಿದ ಮಂಗಳೆಯಾದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡು ರಾಘವನು ಒಣಗುತ್ತಿರುವ ಮುಖದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನೋಡು ಸೌಮ್ಯ, ನರೇಂದ್ರನಾದ ಜನಕನ ಮಗಳನ್ನು, ಶುಭಾಚಾರವುಳ್ಳ ನನ್ನ ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು, ಅತ್ಯಂತ ಸುಖದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ಯಶಸ್ವಿನಿಯಾದ ರಾಜಕುಮಾರಿಯನ್ನು — ವಿರಾಧನ ಮಡಿಲಿಗೆ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ.’ ರಾಮನ ಶೋಕ ಈಗ ಕೈಕೇಯಿಯ ಸ್ಮರಣೆಯತ್ತ ತಿರುಗುತ್ತದೆ — ‘ನಮ್ಮ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅವಳು ಏನನ್ನು ಬಯಸಿದ್ದಳೋ, ಯಾವ ವರವನ್ನು ಬೇಡಿದ್ದಳೋ, ಅದು ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಇಂದೇ ಬೇಗನೆ ಸಿದ್ಧಿಸಿತು, ಲಕ್ಷ್ಮಣ. ದೂರದೃಷ್ಟಿಯುಳ್ಳ ಯಾವಳು ಮಗನಿಗಾಗಿ ರಾಜ್ಯದಿಂದಲೂ ತೃಪ್ತಳಾಗಲಿಲ್ಲವೋ, ಸಕಲ ಜೀವಿಗಳಿಗೂ ಪ್ರಿಯನಾದ ನನ್ನನ್ನು ಯಾವಳು ಕಾಡಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಿದಳೋ, ಆ ನನ್ನ ನಡುವಿನ ತಾಯಿ ಇಂದು ಈಗ ಮನೋರಥ ಪೂರ್ಣಳಾದಳು.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನ ವೇದನೆಯ ಮೂಲ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ — ‘ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಪರನೊಬ್ಬನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿದುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ದುಃಖ ನನಗೆ ಬೇರೊಂದಿಲ್ಲ; ತಂದೆಯ ಮರಣದಿಂದಲೂ ಇಲ್ಲ, ನನ್ನ ರಾಜ್ಯ ಕಸಿದುಕೊಂಡದ್ದರಿಂದಲೂ ಇಲ್ಲ, ಸೌಮಿತ್ರಿ.’ ಮೂರು ದುಃಖಗಳ ಹೋಲಿಕೆಯಿಂದ ಕವಿ ರಾಮನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ವಿಸ್ಮಯ ಹೆಚ್ಚು, ಕ್ರೋಧ ಕಡಿಮೆ — ಅವನು ಮೊದಲು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ, ಶಸ್ತ್ರವನ್ನಲ್ಲ. ‘ಪಶ್ಯ ಸೌಮ್ಯ’ (ನೋಡು ಸೌಮ್ಯ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯೇ ಅವನ ಸಂಯಮಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿ. ಕೈಕೇಯಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳಿದ ಮಾತುಗಳು ಕಟುವಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಅವಳನ್ನು ‘ನನ್ನ ನಡುವಿನ ತಾಯಿ’ ಎಂದೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಹೆಸರೆತ್ತಿ ನಿಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ತಂದೆಯ ಮರಣ, ರಾಜ್ಯಾಪಹರಣ, ಸೀತೆಯ ಸ್ಪರ್ಶ — ಈ ಮೂರರಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯದೇ ಅವನಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಭಾರವಾದದ್ದು, ಏಕೆಂದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಅವನ ರಕ್ಷಣಧರ್ಮದ ಭಂಗ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

ಹೀಗೆ ಕಣ್ಣೀರು ಮತ್ತು ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಹೇಳುತ್ತಿರಲು, ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತಡೆಹಿಡಿದ ಸರ್ಪದಂತೆ ಬುಸುಗುಟ್ಟುತ್ತ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸಕಲ ಜೀವಿಗಳಿಗೂ ನಾಥನಾಗಿ ಇಂದ್ರಸಮಾನನಾದ ನೀನು ಅನಾಥನಂತೆ ಏಕೆ ಪರಿತಪಿಸುತ್ತೀಯೆ? ನಾನು ನಿನ್ನ ಸೇವಕನಾಗಿರುವಾಗ ಈ ಚಿಂತೆ ಅನುಚಿತ. ಇಂದು ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ನನ್ನ ಬಾಣದಿಂದ ಹತನಾಗಿ ಪ್ರಾಣಬಿಟ್ಟ ವಿರಾಧನ ರಕ್ತವನ್ನು ಭೂಮಿ ಕುಡಿಯುತ್ತದೆ. ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಯಸಿದ ಭರತನ ಮೇಲೆ ನನಗೆ ಯಾವ ಕ್ರೋಧ ಉಂಟಾಗಿತ್ತೋ, ಅದನ್ನು ವಜ್ರಧಾರಿ ಇಂದ್ರನು ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ವಜ್ರವನ್ನು ಬಿಡುವಂತೆ ವಿರಾಧನ ಮೇಲೆ ಬಿಡುತ್ತೇನೆ.’ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ — ‘ನನ್ನ ತೋಳ್ಬಲದ ವೇಗದಿಂದ ವೇಗಗೊಂಡ ಮಹಾಬಾಣವು ಇವನ ವಿಶಾಲವಾದ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಬೀಳಲಿ, ದೇಹದಿಂದ ಜೀವವನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಲಿ, ಅನಂತರ ಅವನು ಸುತ್ತುತ್ತ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬೀಳಲಿ.’ ಭರತನ ಮೇಲೆ ಹಿಂದೆ ಹುಟ್ಟಿದ ಕ್ರೋಧ ಈಗ ಯೋಗ್ಯ ಪಾತ್ರದ ಮೇಲೆ ಪ್ರಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯದ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ ಸಂಕೇತ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಉಪಮೆ ‘ರುದ್ಧಃ ನಾಗಃ’ (ತಡೆಹಿಡಿದ ಸರ್ಪ) ಎಂಬುದು ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ತಡೆಹಿಡಿದ ಹಾವು ಬುಸುಗುಟ್ಟುತ್ತದೆಯೇ ಹೊರತು ಕಚ್ಚುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನ ಕ್ರೋಧವೂ ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯಿಲ್ಲದೆ ಮುಂದುವರಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಮಯಾ ಪ್ರೇಷ್ಯೇಣ’ (ನಾನು ಸೇವಕನಾಗಿರುವಾಗ) ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಅವನ ಸೇವಾಭಾವ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ; ಅವನು ತನ್ನ ಅಣ್ಣನನ್ನು ಸಮಾನನೆಂದು ಭಾವಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಸ್ವಾಮಿಯೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕವು ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯೊಡನೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಯುದ್ಧವಾದರೋ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे द्वितीयः सर्गः॥ २॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ