- सन्धिः
- पौत्रीम् + इष्टिम् — मकारस्य अनुनासिकः (पौत्रीमिष्टिम्); अत्र सन्धिः एव पदविभागं गूहति
- समासः
- पुत्रशब्दात् अण्प्रत्ययेन पौत्रम्, स्त्रियां ङीपा पौत्री — तद्धितरूपम्; समासः नास्ति
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘इष्टिम्’ इत्यस्य विशेषणम् — पौत्रीम्)
ಬಾಲಕಾಂಡ — 34ನೇ ಸರ್ಗ
ಗಾಧಿಯ ಜನನ ಮತ್ತು ಕೌಶಿಕೀ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ
ಕುಶನಾಭನ ಪುತ್ರೇಷ್ಟಿ, ಗಾಧಿಯ ಜನನ, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಸ್ವಕುಲ ಪರಿಚಯ, ಸತ್ಯವತಿ ಕೌಶಿಕೀ ನದಿಯಾಗಿ ಹರಿದುದು, ಅರ್ಧರಾತ್ರಿಯ ವರ್ಣನೆ, ಮುನಿಗಳ ಪ್ರಶಂಸೆ ಮತ್ತು ಶಯನ
अस्मिन् सर्गे विश्वामित्रः स्वस्य वंशस्य कथां समापयति। ब्रह्मदत्ते कृतोद्वाहे गते सति अपुत्रः कुशनाभः पुत्रलाभाय इष्टिम् आरभते; तस्यां वर्तमानायाम् एव ब्रह्मसुतः कुशः आगत्य ‘तव सदृशः सुधार्मिकः गाधिः नाम पुत्रः भविष्यति, तेन च शाश्वती कीर्तिः’ इति वरं दत्त्वा ब्रह्मलोकं गच्छति। कालान्तरे गाधिः जातः; सः एव विश्वामित्रस्य पिता, अतः अयं मुनिः कुशवंशप्रसूतत्वात् ‘कौशिकः’ इति ख्यातः। तस्य ज्येष्ठा भगिनी सुव्रता सत्यवती ऋचीकाय मुनये दत्ता; सा भर्तारम् अनुवर्तमाना सशरीरा स्वर्गं गता, कौशिकी नाम महानदी च भूत्वा हिमवन्तम् आश्रित्य लोकहिताय प्रववृते। तस्याः स्नेहेन एव विश्वामित्रः हिमवत्पार्श्वे वसति स्म; नियमसिद्ध्यर्थं तु तां हित्वा सिद्धाश्रमम् आगतः, रामस्य च तेजसा सिद्धः जातः। एवं स्वकथां समाप्य मुनिः वदति — ‘कथयतः मम अर्धरात्रः गतः; निद्राम् अभ्येहि, अध्वनि विघ्नः मा भूत्।’ ततः रात्रेः वर्णनम् — निष्पन्दाः तरवः, निलीनाः मृगपक्षिणः, तमसा व्याप्ताः दिशः, ज्योतिर्भिः अवभासमानं नक्षत्रगहनं नभः, उदयन् लोकतमोनुदः शशी, ततस्ततः प्रचरन्तः यक्षराक्षसपिशाचाश्च। विरते मुनौ सर्वे मुनयः ‘साधु साधु’ इति कुशिकवंशं विश्वामित्रं कौशिकीं च प्रशंसन्ति। ततः प्रशस्तः कुशिकात्मजः अस्तंगतः अंशुमान् इव निद्राम् उपागच्छत्; सौमित्रिणा सह रामः अपि सविस्मयः मुनिं प्रशस्य निद्रां समुपसेवते।
१कुशनाभस्य पुत्रेष्टिः
१कृतोद्वाहे गते तस्मिन्ब्रह्मदत्ते च राघव।
अपुत्रः पुत्रलाभाय पौत्रीमिष्टिमकल्पयत्॥When Brahmadatta, his marriage made, had gone away, Rāghava, the sonless king set in motion a rite for the obtaining of a son.
२इष्ट्यां तु वर्तमानायां कुशनाभं महीपतिम्।
उवाच परमोदारः कुशो ब्रह्मसुतस्तदा॥While that sacrifice was in progress, Kuśa, the son of Brahmā, most generous of beings, spoke then to Kuśanābha, lord of the earth.
ವಿವಾಹವಾದ ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತನು ತನ್ನ ದೇಶಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದ ಮೇಲೆ, ಪುತ್ರನಿಲ್ಲದ ಕುಶನಾಭನು ಪುತ್ರಲಾಭಕ್ಕಾಗಿ ಪೌತ್ರೀ ಇಷ್ಟಿಯನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸಿದನು. ‘ಪೌತ್ರೀ ಇಷ್ಟಿ’ ಎಂದರೆ ಪುತ್ರಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ವಿಧಿಸಲಾದ ಯಜ್ಞ, ಇದನ್ನು ಪುತ್ರೇಷ್ಟಿ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಆ ಇಷ್ಟಿ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಪರಮೋದಾರನಾದ ಬ್ರಹ್ಮಪುತ್ರ ಕುಶನು ಭೂಪತಿ ಕುಶನಾಭನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಗಮನಿಸಬೇಕು — ವರದಾತನು ಯಜ್ಞದ ಸಮಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಕಾಯುವುದಿಲ್ಲ; ಕರ್ಮ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಬರುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಸಂಕಲ್ಪವೇ ದೈವಕ್ಕೆ ಕೇಳಿಸುವಂತಹುದು. ಅಲ್ಲದೆ ಪುತ್ರನನ್ನು ಅಜ್ಜನಿಂದಲೇ ಯಾಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ — ಕುಶನೇ ಕುಶನಾಭನ ತಂದೆಯಲ್ಲವೇ.
"When Brahmadatta, now married, had gone back to his own country, the sonless Kuśanābha began a sacrifice to obtain a son. While that sacrifice was still going on, Kuśa, the most generous son of Brahmā, spoke to King Kuśanābha." Notice that the giver of the boon does not wait for the sacrifice to end; he comes while the rite is still in progress, for it is the resolve itself that the divine hears. And the blessing of a son comes from Kuśa, Kuśanābha's own father.
२कुशस्य वरः ब्रह्मलोकगमनं च
३पुत्रस्ते सदृशः पुत्र भविष्यति सुधार्मिकः।
गाधिं प्राप्स्यसि तेन त्वं कीर्तिं लोके च शाश्वतीम्॥“A son like yourself will be born to you, my boy, a man of the highest righteousness. You will receive him as Gādhi, and through him lasting fame in the world.”
४एवमुक्त्वा कुशो राम कुशनाभं महीपतिम्।
जगामाकाशमाविश्य ब्रह्मलोकं सनातनम्॥Having said this to Kuśanābha, lord of the earth, Rāma, Kuśa entered the sky and went to the eternal world of Brahmā.
‘ಮಗನೇ, ನಿನಗೆ ಸದೃಶನಾದ ಸುಧಾರ್ಮಿಕ ಪುತ್ರನು ಹುಟ್ಟುವನು; ಗಾಧಿ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಅವನನ್ನು ನೀನು ಪಡೆಯುವೆ, ಅವನಿಂದ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶಾಶ್ವತವಾದ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಗಳಿಸುವೆ’ ಎಂಬುದು ಕುಶನ ಮಾತು. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಆ ಕುಶನು ಆಕಾಶವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಸನಾತನವಾದ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದನು. ‘ಸದೃಶಃ’ ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ವದ್ದು — ಮಗ ತಂದೆಯ ಪ್ರತಿಬಿಂಬದಂತೆ; ವರದಾತನು ಕೇವಲ ಸಂತಾನವನ್ನು ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ, ಶೀಲದ ಮುಂದುವರಿಕೆಯನ್ನೂ ಭರವಸೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಶಾಶ್ವತೀಂ ಕೀರ್ತಿಮ್’ ಎಂಬುದೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು — ಮಗನೇ ತಂದೆಯ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಹೊತ್ತು ಸಾಗುವವನು ಎಂಬುದು ರಾಜಧರ್ಮದ ದೃಷ್ಟಿ.
"'My son,' said Kuśa, 'you will have a son like yourself, supremely righteous. You will have him as Gādhi, and through him you will win lasting fame in the world.' Having said this, Kuśa rose into the sky and went to the eternal world of Brahmā." "Like yourself" is a large promise: the son will be almost his father's reflection, so the giver of the boon grants not just offspring but the continuity of good character. And "lasting fame" reflects the view of a king's dharma that a son carries his father's renown.
३गाधेर्जन्म विश्वामित्रस्य परिचयश्च
५कस्यचित्त्वथ कालस्य कुशनाभस्य धीमतः।
जज्ञे परमधर्मिष्ठो गाधिरित्येव नामतः॥After some time a son of the greatest righteousness was born to wise Kuśanābha, known by the name Gādhi.
६स पिता मम काकुत्स्थ गाधिः परमधार्मिकः।
कुशवंशप्रसूतोऽस्मि कौशिको रघुनन्दन॥That Gādhi, most righteous of men, was my father, Kākutstha; and since I was born in the line of Kuśa I am called Kauśika, Raghunandana.
ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲ ಕಳೆದ ಮೇಲೆ ಧೀಮಂತನಾದ ಕುಶನಾಭನಿಗೆ ಪರಮಧರ್ಮಿಷ್ಠನಾದ ಮಗ ಹುಟ್ಟಿದನು; ಅವನು ‘ಗಾಧಿ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದನು. ‘ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ, ಆ ಪರಮಧಾರ್ಮಿಕನಾದ ಗಾಧಿಯೇ ನನ್ನ ತಂದೆ; ಕುಶವಂಶದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದುದರಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಕೌಶಿಕ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.’ ಇದು ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರ — ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ತಮ್ಮ ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಕುಲವನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇಂದು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯಾದವರು ಜನ್ಮದಿಂದ ರಾಜಕುಮಾರರು; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುವವರು ಕೇವಲ ಗುರುವಲ್ಲ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಕುಲಕ್ಕೇ ಸೇರಿದ ಹಿರಿಯರೂ ಹೌದು ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.
"In time a supremely righteous son was born to the wise Kuśanābha, known by the name of Gādhi. That most righteous Gādhi, Kākutstha, was my father, and because I was born in the line of Kuśa I am called Kauśika." Here is the centre of the sarga: Viśvāmitra plainly tells Rāma of his own warrior lineage. The man who is now a brahmin sage through austerity was by birth a king's son, so the one who gives Rāma orders is not only his teacher but, as it were, an elder of his own warrior kind.
४सत्यवत्याः विवाहः कौशिकीप्रवृत्तिश्च
७पूर्वजा भगिनी चापि मम राघव सुव्रता।
नाम्ना सत्यवती नाम ऋचीके प्रतिपादिता॥I also had an elder sister, Rāghava, a woman of firm vows, Satyavatī by name, who was given in marriage to Ṛcīka.
८सशरीरा गता स्वर्गं भर्तारमनुवर्तिनी।
कौशिकी परमोदारा प्रवृत्ता च महानदी॥Following her husband, she went to heaven in her own body, and, most generous of streams, she flowed forth as the great river Kauśikī.
‘ರಾಘವ, ನನಗೆ ಒಬ್ಬ ಅಕ್ಕನೂ ಇದ್ದಳು, ಸುವ್ರತೆ, ಸತ್ಯವತಿ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನವಳು; ಅವಳನ್ನು ಋಚೀಕ ಮುನಿಗೆ ಕೊಡಲಾಯಿತು — ಪತ್ನಿಯಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಸಲಾಯಿತು. ಪತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾ ಅವಳು ಶರೀರಸಹಿತಳಾಗಿಯೇ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋದಳು; ಪರಮೋದಾರಳಾದ ಅವಳು ಕೌಶಿಕೀ ಎಂಬ ಮಹಾನದಿಯಾಗಿ ಹರಿಯತೊಡಗಿದಳು.’ ‘ಸಶರೀರಾ’ (ಶರೀರಸಹಿತ) ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮರಣದಿಂದಲ್ಲ, ಪಾತಿವ್ರತ್ಯದ ಬಲದಿಂದಲೇ ಅವಳು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನೇರಿದಳು. ಒಬ್ಬಳೇ ನಾರಿಯ ಎರಡು ಪರಿಣತಿಗಳು — ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ದೇಹಧಾರಿಣಿ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನದಿ; ಭಕ್ತಿ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ರೂಪ ತಾಳುತ್ತದೆ.
"I also had an elder sister, Rāghava, a woman of firm vows named Satyavatī, who was given in marriage to the sage Ṛcīka. Following her husband, she went to heaven in her own body, and, most generous of beings, she began to flow as the great river Kauśikī." "In her own body": she rose to heaven not through death but by the power of her devotion to her husband. One woman took two forms, a body in heaven and a river on earth; devotion takes shape even in this world.
५कौशिक्याः माहात्म्यं हिमवत्पार्श्वे वासश्च
९दिव्या पुण्योदका रम्या हिमवन्तमुपाश्रिता।
लोकस्य हितकार्यार्थं प्रवृत्ता भगिनी मम॥Divine, holy of water and lovely, she rests against Himavān; my sister took her course for the good of the world.
१०ततोऽहं हिमवत्पार्श्वे वसामि नियतः सुखम्।
भगिन्यां स्नेहसंयुक्तः कौशिक्यां रघुनन्दन॥Since then I live beside Himavān, disciplined and content, bound by affection to my sister Kauśikī, Raghunandana.
ಆ ನದಿ ದಿವ್ಯವಾದುದು, ಪುಣ್ಯಜಲವುಳ್ಳದ್ದು, ರಮ್ಯವಾದುದು, ಹಿಮವಂತನನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿರುವುದು; ಲೋಕದ ಹಿತಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿಯೇ ನನ್ನ ಅಕ್ಕ ಹರಿಯತೊಡಗಿದಳು ಎಂದು ಮುನಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ‘ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಹಿಮವಂತನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ನಿಯಮದಿಂದ ಸುಖವಾಗಿ ವಾಸಿಸುತ್ತೇನೆ, ಅಕ್ಕ ಕೌಶಿಕಿಯ ಮೇಲಿನ ಸ್ನೇಹದಿಂದ.’ ಮುನಿಯ ತಪೋಭೂಮಿಯನ್ನು ಸುಮ್ಮನೆ ಆರಿಸಿಕೊಂಡದ್ದಲ್ಲ — ಅಕ್ಕನ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯವೇ ಅದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ಸ್ನೇಹ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ವಿರೋಧಿಯಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕೆ ಆಶ್ರಯ; ಲೋಕಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಹರಿಯುವ ಅಕ್ಕನನ್ನು ಸೇವಿಸುವವನು ಅವಳೊಡನೆಯೇ ಲೋಕಹಿತವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.
"That river is divine, holy in its waters and lovely, and rests against the Himālaya; my sister took her course for the good of the world. And so I live contentedly beside the Himālaya, disciplined, bound by affection to my sister Kauśikī." The sage did not choose his place of austerity by chance; it was to be near his sister. Affection is not the enemy of austerity but its support, and in serving a sister who flows for the good of the world, he too serves the world with her.
६सत्यवत्याः प्रतिष्ठा कथोपसंहारश्च
११सा तु सत्यवती पुण्या सत्ये धर्मे प्रतिष्ठिता।
पतिव्रता महाभागा कौशिकी सरितां वरा॥That holy Satyavatī, established in truth and in righteousness, devoted to her husband and greatly blessed, is Kauśikī, the best of rivers.
१२अहं हि नियमाद्राम हित्वा तां समुपागतः।
सिद्धाश्रममनुप्राप्तः सिद्धोऽस्मि तव तेजसा॥It was only for the sake of my vow, Rāma, that I left her and came here. I reached Siddhāśrama, and by your power I have succeeded.
१३एषा राम ममोत्पत्तिः स्वस्य वंशस्य कीर्तिता।
देशस्य हि महाबाहो यन्मां त्वं परिपृच्छसि॥This, Rāma, is the account of my own birth and of my lineage, and of the country too, about which you asked me, mighty-armed one.
‘ಆ ಪುಣ್ಯವತಿ ಸತ್ಯವತಿ ಸತ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿಯೂ ನೆಲೆನಿಂತಿದ್ದಾಳೆ; ಪತಿವ್ರತೆಯೂ ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿನಿಯೂ ಆದ ಅವಳು ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠಳಾದ ಕೌಶಿಕಿಯಾಗಿ ಇಂದಿಗೂ ಇದ್ದಾಳೆ. ನಾನಾದರೋ ನಿಯಮಕ್ಕಾಗಿ — ಯಜ್ಞನಿಯಮದ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ — ಅವಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಸಿದ್ಧಾಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಂದೆನು; ನಿನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಸಿದ್ಧನಾದೆನು. ರಾಮ, ನನ್ನ ಹುಟ್ಟು, ನನ್ನ ವಂಶ ಮತ್ತು ಈ ದೇಶದ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ; ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಏನು ಕೇಳಿದೆಯೋ ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಹೇಳಲಾಯಿತು.’ ಹೀಗೆ ಮೂವತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗದಿಂದ ಆರಂಭವಾದ ಕುಶವಂಶದ ಕಥೆ ಸ್ವಕುಲವರ್ಣನೆಯೊಂದಿಗೆ ಮುಗಿಯಿತು; ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಉತ್ತರ ದೊರೆಯಿತು. ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮುನಿ ತಮ್ಮ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ರಾಮನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಗುರು ಶಿಷ್ಯನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ತಾವೇ ಘೋಷಿಸುತ್ತಾರೆ, ಇದೇ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಔದಾರ್ಯ. ಅಕ್ಕನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬಂದದ್ದೂ ನಿಯಮಕ್ಕಾಗಿಯೇ, ವೈರಾಗ್ಯದಿಂದಲ್ಲ.
"That holy Satyavatī, firm in truth and dharma, devoted to her husband and greatly blessed, lives on today as Kauśikī, the best of rivers. It was only to fulfil the vow of my sacrifice that I left her and came to the Siddhāśrama, and by your power I have succeeded. This, Rāma, is the story of my birth and of my family, and of the country you asked about; I have told you all of it." So the tale of Kuśa's line that began in the thirty-second sarga ends with the sage's own family, and Rāma's question is fully answered. Notice that the sage credits his success to Rāma's power: the teacher himself proclaims his pupil's greatness, and that is Viśvāmitra's generosity. And he left his sister only to keep his vow, not out of indifference.
७अर्धरात्रः निद्रानिदेशश्च
१४गतोऽर्धरात्रः काकुत्स्थ कथाः कथयतो मम।
निद्रामभ्येहि भद्रं ते मा भूद्विघ्नोऽध्वनीह नः॥Half the night has gone by, Kākutstha, while I told my tales. Go to sleep now; may all be well with you, and may nothing hinder us on the road here.
१५निष्पन्दास्तरवः सर्वे निलीना मृगपक्षिणः।
नैशेन तमसा व्याप्ता दिशश्च रघुनन्दन॥The trees are all motionless, the beasts and birds have gone to their roosts, and the quarters are covered with the darkness of night, Raghunandana.
‘ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ, ನಾನು ಕಥೆಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿರುವಂತೆ ಅರ್ಧರಾತ್ರಿ ಕಳೆಯಿತು; ನಿದ್ರಿಸು, ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ನಮ್ಮ ಈ ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕೆ ವಿಘ್ನವಾಗದಿರಲಿ.’ ಹೆಚ್ಚು ಜಾಗರಣೆ ನಾಳಿನ ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕೆ ಅಡ್ಡಿಯಾಗುವುದು ಎಂಬುದು ಗುರುವಿನ ಚಿಂತೆ; ಶಿಷ್ಯನ ದೇಹರಕ್ಷಣೆಯೂ ಆಚಾರ್ಯನ ಕರ್ತವ್ಯ. ಆಮೇಲೆ ಅವರು ರಾತ್ರಿಯ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ — ‘ರಘುನಂದನ, ಎಲ್ಲ ಮರಗಳೂ ಅಲುಗಾಡದೆ ನಿಂತಿವೆ, ಮೃಗ-ಪಕ್ಷಿಗಳು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ನೆಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಡಗಿವೆ, ದಿಕ್ಕುಗಳು ರಾತ್ರಿಯ ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ವ್ಯಾಪಿಸಿವೆ.’ ಪ್ರಕೃತಿಯ ನಿಶ್ಶಬ್ದತೆಯೇ ನಿದ್ರೆಗೆ ಆಹ್ವಾನ; ವನವಾಸಿಗಳು ಕಾಲವನ್ನು ಗಡಿಯಾರದಿಂದಲ್ಲ, ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದಲೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ.
"Half the night has gone by, Kākutstha, while I told my stories. Sleep now, and bless you; let nothing hinder us on the road." The teacher worries that staying awake too long will hurt the next day's journey, for caring for a pupil's body is also a teacher's duty. Then he points to the stillness of the night: "The trees are all motionless, the beasts and birds have settled in their roosts, and the quarters are wrapped in the darkness of night, joy of the Raghus." The hush of nature itself invites sleep; those who live in the forest tell the time not by a clock but by nature.
८निशावर्णनम्
१६शनैर्विसृज्यते संध्या नभो नेत्रैरिवावृतम्।
नक्षत्रतारागहनं ज्योतिर्भिरवभासते॥Slowly the twilight is being let go; the sky, as though covered over with eyes, is thick with constellations and stars and shines with their lights.
१७उत्तिष्ठते च शीतांशुः शशी लोकतमोनुदः।
ह्लादयन्प्राणिनां लोके मनांसि प्रभया स्वया॥And the cool-rayed moon, dispeller of the world’s darkness, is rising, gladdening with its own radiance the minds of living beings.
१८नैशानि सर्वभूतानि प्रचरन्ति ततस्ततः।
यक्षराक्षससङ्घाश्च रौद्राश्च पिशिताशनाः॥All the creatures of the night are moving about here and there — troops of yakṣas and rākṣasas, and fierce eaters of flesh.
‘ಸಂಧ್ಯೆ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಸರಿಯುತ್ತಿದೆ; ಆಕಾಶ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದಂತೆ, ನಕ್ಷತ್ರ-ತಾರೆಗಳಿಂದ ದಟ್ಟವಾಗಿ, ಜ್ಯೋತಿಗಳಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತಿದೆ. ಲೋಕದ ಕತ್ತಲೆಯನ್ನು ನೀಗಿಸುವ, ತಣ್ಣನೆಯ ಕಿರಣಗಳುಳ್ಳ ಚಂದ್ರನು ತನ್ನ ಪ್ರಭೆಯಿಂದ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಜೀವಿಗಳ ಮನಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಆಹ್ಲಾದಗೊಳಿಸುತ್ತಾ ಉದಯಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳೂ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿವೆ — ರೌದ್ರರಾದ, ಮಾಂಸಭಕ್ಷಕರಾದ ಯಕ್ಷ-ರಾಕ್ಷಸ ಸಮೂಹಗಳು.’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ರಾತ್ರಿಯ ಎರಡು ರೂಪಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಚಂದ್ರನ ಆಹ್ಲಾದ ಮತ್ತು ನಿಶಾಚರರ ಭಯ. ‘ನೇತ್ರೈರಿವಾವೃತಮ್’ (ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಆಕಾಶವನ್ನು ಸಾವಿರ ಕಣ್ಣುಳ್ಳದ್ದಂತೆ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಆಗ ನಿದ್ರೆ ಯುಕ್ತ, ಸಂಚಾರವಲ್ಲ. ಕಥೆಯ ಉದ್ದೇಶವೂ ಇದೇ — ರಾತ್ರಿ ಪ್ರಯಾಣವನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸಿ ಮುನಿ ಶಿಷ್ಯರನ್ನು ವಿಶ್ರಮಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಶೋಣಾ ತೀರದಿಂದ ಪ್ರಯಾಣವಾಗಲಿದೆ. ಈ ವರ್ಣನೆ ಕೇವಲ ಶೋಭೆಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಕರ್ತವ್ಯನಿರ್ಣಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣ.
"Slowly the twilight fades; the sky, as if covered with eyes, is thick with constellations and stars and shines with their light. The cool-rayed moon, dispeller of the world's darkness, is rising, gladdening the hearts of living beings with its radiance. And all the creatures of the night are roaming here and there, bands of yakṣas and rākṣasas and fierce eaters of flesh." Here the poet shows two faces of the night at once, the delight of the moon and the menace of the night-roamers. The image of the sky covered with eyes paints it as thousand-eyed. That is why sleep, not travel, was right at that hour. This has a purpose in the story too: by ruling out travel at night the sage lets his pupils rest, and at dawn they will leave the bank of the Śoṇa. The description is not only for beauty; it gives the reason for a decision.
९मुनीनां प्रशंसा
१९एवमुक्त्वा महातेजा विरराम महामुनिः।
साधुसाध्विति ते सर्वे मुनयो ह्यभ्यपूजयन्॥Having said this, the great and radiant sage fell silent, and all the ascetics honoured him with cries of “Well done, well done.”
२०कुशिकानामयं वंशो महान्धर्मपरः सदा।
ब्रह्मोपमा महात्मानः कुशवंश्या नरोत्तमाः॥“This line of the Kuśikas has always been great and devoted to righteousness. The men of Kuśa’s line are great souls, the best of men, the equals of Brahmā.
२१विशेषेण भवानेव विश्वामित्र महायशः।
कौशिकी सरितां श्रेष्ठा कुलोद्योतकरी तव॥You above all are such a man, illustrious Viśvāmitra; and Kauśikī, the best of rivers, sheds light on the fame of your family.”
ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಮಹಾಮುನಿ ಸುಮ್ಮನಾದರು. ಆ ಮುನಿಗಳೆಲ್ಲರೂ ‘ಸಾಧು, ಸಾಧು’ ಎಂದು ಅವರನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದರು — ‘ಕುಶಿಕರ ಈ ವಂಶ ಯಾವಾಗಲೂ ಮಹತ್ತಾದುದು, ಧರ್ಮಪರವಾದುದು; ಕುಶವಂಶದ ನರೋತ್ತಮರು ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ಸಮಾನರಾದ ಮಹಾತ್ಮರು. ಮಹಾಯಶಸ್ವಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರೇ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ತಾವೇ ಅಂತಹವರು; ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠಳಾದ ಕೌಶಿಕಿಯೂ ತಮ್ಮ ಕುಲವನ್ನು ಬೆಳಗುವವಳು.’ ಸ್ತುತಿಯ ಸಾರ ಇದು — ವಂಶದ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಪುರುಷರು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಆ ನದಿಯೂ ಹೊತ್ತಿದೆ; ಒಬ್ಬಳು ಸಹೋದರಿಯೇ ಕುಲವನ್ನು ಬೆಳಗುವವಳಾದಳು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನಿಗೆ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ — ಯಾರ ವಂಶ ಬ್ರಹ್ಮಸಮಾನವೋ ಅವರ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ತಲೆಬಾಗಿ ಧರಿಸಬೇಕು. ಮುನಿಗಳ ಸಾಧುವಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಕಥೆಯ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯವನ್ನೂ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ — ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಕೇಳಿ ಅನೇಕ ತಪಸ್ವಿಗಳು ಅನುಮೋದಿಸುವುದೇ ಶಾಸ್ತ್ರದಂತೆ ಪ್ರಮಾಣವಾಗುತ್ತದೆ.
With these words the great and radiant sage fell silent, and all the sages honoured him, crying "Well done, well done!" They said: "This line of the Kuśikas has always been great and devoted to dharma. The men of Kuśa's line are great souls, the best of men, equal to Brahmā. And you above all, illustrious Viśvāmitra, are such a man; and Kauśikī, the best of rivers, makes the glory of your family shine." The heart of their praise is that a family's fame is carried not only by its men but by that river as well; one sister has become the light of the whole line. And Rāma is reminded again that the command of one whose line is equal to Brahmā is to be received with bowed head. The sages' approval also confirms Viśvāmitra's account, for what many ascetics hear in assembly and approve carries authority like scripture.
१०शयनम्
२२मुदितैर्मुनिशार्दूलैः प्रशस्तः कुशिकात्मजः।
निद्रामुपागमच्छ्रीमानस्तंगत इवांशुमान्॥Praised by the delighted tigers among sages, the glorious son of Kuśika went to sleep, like the sun that has set.
२३रामोऽपि सहसौमित्रिः किंचिदागतविस्मयः।
प्रशस्य मुनिशार्दूलं निद्रां समुपसेवते॥Rāma too, together with Saumitri, wondering a little at what he had heard, praised the tiger among sages and gave himself to sleep.
ಸಂತೋಷಗೊಂಡ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರಿಂದ ಪ್ರಶಂಸಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಶ್ರೀಮಂತರಾದ ಕುಶಿಕಪುತ್ರರು ಅಸ್ತಮಿಸಿದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ನಿದ್ರೆಗೆ ಜಾರಿದರು. ಸೌಮಿತ್ರಿಯೊಡನೆ ರಾಮನೂ ಸ್ವಲ್ಪ ವಿಸ್ಮಯಗೊಂಡವನಾಗಿ ಆ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿ ನಿದ್ರೆಗೆ ಶರಣಾದನು. ‘ಅಸ್ತಂಗತಃ ಅಂಶುಮಾನ್ ಇವ’ (ಅಸ್ತಮಿಸಿದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ರಮಣೀಯ — ತೇಜಸ್ವಿಯ ವಿಶ್ರಾಂತಿಯೂ ತೇಜೋಮಯವೇ; ಅಸ್ತಮಾನ ನಾಶವಲ್ಲ, ಪುನರುದಯದ ನಿರೀಕ್ಷೆಯೇ. ‘ಆಗತವಿಸ್ಮಯಃ’ (ವಿಸ್ಮಯಗೊಂಡವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ಕೇಳಿದುದರ ಫಲ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಕಥೆ ಅವನನ್ನು ವಿಸ್ಮಯದಿಂದಲೇ ಅಲಂಕರಿಸುತ್ತದೆ; ಕೇಳುವವನ ವಿಸ್ಮಯವೇ ಹೇಳುವವನಿಗೆ ಬಹುಮಾನ.
Praised by the delighted sages, the glorious son of Kuśika went to sleep like the setting sun. Rāma too, with the son of Sumitrā, somewhat filled with wonder, praised the tiger among sages and gave himself to sleep. The image of the setting sun is lovely: even the rest of a radiant man is radiant, and setting is not an end but a waiting to rise again. "Filled with wonder" shows what Rāma gained from listening; the story adorned him with wonder, and a listener's wonder is the teller's reward.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे चतुस्त्रिंशः सर्गः॥ ३४॥
ಪದವಿವರಣೆ
ಕಠಿಣ ಪದಗಳ ಸಂಧಿ, ಸಮಾಸ, ವಿಭಕ್ತಿ, ಅರ್ಥ.
- सन्धिः
- इष्टिम् + अकल्पयत् — मकारस्य अनुनासिकः (इष्टिमकल्पयत्)
- समासः
- कॢप् धातोः णिजन्तस्य लङन्तं रूपम्; समासः नास्ति
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- यज् धातोः क्तिन्प्रत्ययान्तम् (इष्टिः); समासः नास्ति
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (अधिकरणे, ‘वर्तमानायाम्’ इत्यनेन सह)
- सन्धिः
- ब्रह्मसुतः + तदा — विसर्गस्य सकारः (ब्रह्मसुतस्तदा)
- समासः
- ब्रह्मणः सुतः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘कुशः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- गाधिः + इति — विसर्गस्य रेफादेशः (गाधिरिति); इति + एव — सन्धिः (इत्येव)। सन्धित्रयस्य सङ्घातत्वात् समस्तं पदम् एव उद्धृतम्; पदविभागे तु ‘गाधिः’, ‘इति’, ‘एव’ इति पदत्रयम्।
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- गाधिः — प्रथमा एकवचनम्; इति, एव — अव्यये
- सन्धिः
- कुशवंशप्रसूतः + अस्मि — विसर्गस्य उत्वम्, ततः अवग्रहः (कुशवंशप्रसूतोऽस्मि)
- समासः
- कुशस्य वंशः — षष्ठीतत्पुरुषः; तस्मात् प्रसूतः — पञ्चमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘अहम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पूर्वं जाता इति — उपपदतत्पुरुषः (जन् धातोः डप्रत्ययः, स्त्रियां टाप्)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘भगिनी’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- प्रति + पद् धातोः णिजन्तस्य क्तप्रत्ययान्तम्; समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘सत्यवती’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- भर्तारम् + अनुवर्तिनी — मकारस्य अनुनासिकः (भर्तारमनुवर्तिनी)
- समासः
- अनु + वृत् धातोः णिनिप्रत्ययान्तम्, स्त्रियां ङीप्; समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘सा’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- पुण्य + उदका — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- पुण्यम् उदकं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘सा नदी’ इति अध्याहार्यम्)
- सन्धिः
- कार्य + अर्थम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); हितकार्यार्थम् + प्रवृत्ता — मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- हितं च तत् कार्यम् — कर्मधारयः; तस्य अर्थम् — तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (तादर्थ्ये क्रियाविशेषणत्वेन)
- सन्धिः
- हिमवत् + पार्श्वे — समासे जश्त्वं न, तकारः स्थितः
- समासः
- हिमवतः पार्श्वम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (अधिकरणे)
- सन्धिः
- सम् + युक्तः — अनुस्वारः; स्नेहसंयुक्तः + कौशिक्याम् — विसर्गस्य स्थितिः
- समासः
- स्नेहेन संयुक्तः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘अहम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- महान् भागः (भाग्यम्) यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘सा’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सिद्ध + आश्रमम् — सवर्णदीर्घसन्धिः; आश्रमम् + अनुप्राप्तः — मकारस्य अनुनासिकः। सन्धिद्वयस्य सङ्घातत्वात् समस्तं पदम् एव उद्धृतम्; पदविभागे तु ‘सिद्धाश्रमः’ तथा ‘अनुप्राप्तः’ इति पदद्वयम्।
- समासः
- सिद्धानाम् आश्रमः — षष्ठीतत्पुरुषः; अनु + प्र + आप् धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- सिद्धाश्रमम् — द्वितीया एकवचनम् (कर्म); अनुप्राप्तः — प्रथमा एकवचनम्
- सन्धिः
- मम + उत्पत्तिः — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- उत् + पद् धातोः क्तिन्प्रत्ययान्तम् (उत्पत्तिः); ‘मम’ इति षष्ठ्यन्तं पृथक् पदम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘एषा’ इत्यस्य समानाधिकरणम्)
- सन्धिः
- विघ्नः + अध्वनि — विसर्गस्य उत्वम्, ततः अवग्रहः (विघ्नोऽध्वनि); अध्वनि + इह — सवर्णदीर्घसन्धिः (इ + इ = ई)। सन्धिद्वयस्य सङ्घातत्वात् समस्तं पदम् एव उद्धृतम्; पदविभागे तु ‘विघ्नः’, ‘अध्वन्’, ‘इह’ इति पदानि।
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- विघ्नः — प्रथमा एकवचनम्; अध्वनि — सप्तमी एकवचनम् (अधिकरणे); इह — अव्ययम्
- सन्धिः
- निस् + स्पन्दाः — विसर्गस्य षत्वम् (निष्पन्दाः); निष्पन्दाः + तरवः — विसर्गस्य सकारः (निष्पन्दास्तरवः)
- समासः
- निर्गतः स्पन्दः येषां ते — प्रादिबहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘तरवः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- शनैः + विसृज्यते — विसर्गस्य रेफादेशः (शनैर्विसृज्यते)
- समासः
- शनैः इति अव्ययम्; वि + सृज् धातोः कर्मणि लट्; समासः नास्ति
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लट्, कर्मणि, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (कर्तृपदं ‘सन्ध्या’)
- सन्धिः
- नक्षत्रतारागहनम् + ज्योतिर्भिः — मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- नक्षत्राणि च ताराश्च — इतरेतरद्वन्द्वः; ताभिः गहनम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘नभः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- लोकतमस् + नुदः — सकारस्य उत्वम्, ततः गुणसन्धिः (तमोनुदः)
- समासः
- लोकस्य तमः — षष्ठीतत्पुरुषः; तत् नुदति इति — उपपदतत्पुरुषः (णुद् धातोः क्विप्)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘शशी’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- ह्लादयन् + प्राणिनाम् — नकारस्य स्थितिः; संहितायां ‘ह्लादयन्प्राणिनाम्’
- समासः
- ह्लाद् धातोः णिजन्तस्य शतृप्रत्ययान्तम्; समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘शशी’ इत्यस्य विशेषणम्, शतृप्रत्ययान्तम्)
- सन्धिः
- पिशित + अशनाः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- पिशितम् (मांसम्) अशनं येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘रौद्राः’ इत्यनेन समानाधिकरणम्)
- सन्धिः
- हि + अभ्यपूजयन् — यण्सन्धिः (इ + अ = य्)
- समासः
- अभि + पूज् धातोः णिजन्तस्य लङन्तं रूपम्; समासः नास्ति
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
- सन्धिः
- ब्रह्म + उपमाः — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ); ब्रह्मोपमाः + महात्मानः — विसर्गस्य लोपः (ब्रह्मोपमा महात्मानः)
- समासः
- ब्रह्मा उपमा येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘महात्मानः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- कुल + उद्योत — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- कुलस्य उद्योतः — षष्ठीतत्पुरुषः; तं करोति इति — उपपदतत्पुरुषः (कृ धातोः टप्रत्ययः, स्त्रियां ङीप्)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘कौशिकी’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- निद्राम् + उपागमत् — मकारस्य अनुनासिकः; उपागमत् + श्रीमान् — तकारस्य श्चुत्वेन चकारः, शकारस्य छकारः (उपागमच्छ्रीमान्)। सन्धिद्वयस्य सङ्घातत्वात् समस्तं पदम् एव उद्धृतम्; पदविभागे तु ‘निद्रा’, ‘उपागमत्’, ‘श्रीमान्’ इति पदानि।
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- निद्राम् — द्वितीया एकवचनम्; उपागमत् — लुङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; श्रीमान् — प्रथमा एकवचनम्
- सन्धिः
- किंचित् + आगत — जश्त्वसन्धिः (तकारस्य दकारः, किंचिदागत)
- समासः
- आगतः विस्मयः यस्य सः — बहुव्रीहिः; ‘किंचित्’ इति अव्ययं क्रियाविशेषणम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘रामः’ इत्यस्य विशेषणम्)