- सन्धिः
- इति + उक्तः → इत्युक्तः — यण्सन्धिः (इ + उ = य् + उ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वच्’ धातोः क्तान्तम्, ‘इति’ इति अव्ययेन योगः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (सौमित्रेः विशेषणम्)
किष्किन्धाकाण्ड — सर्ग 36
सुग्रीव और लक्ष्मण का परस्पर प्रसन्न होना
लक्ष्मण द्वारा तारा का वचन स्वीकार करना, सुग्रीव का मद उतरना, कृतज्ञता का वचन, साथ चलने की प्रतिज्ञा, लक्ष्मण का क्षमा माँगना
तारया उक्तं प्रश्रितं धर्मसंहितं वाक्यं मृदुस्वभावः लक्ष्मणः प्रतिजगृहे। ततः सुग्रीवः लक्ष्मणात् जातं महत् त्रासं क्लिन्नं वस्त्रम् इव त्यक्त्वा कण्ठगतं माल्यं चिच्छेद, विमदः च अभूत्। सः प्रश्रितं वदति — रामप्रसादात् एव श्रीः कीर्तिः कपिराज्यं च पुनः प्राप्तानि; तस्य विक्रमस्य प्रत्युपकारः अंशेन अपि अशक्यः। यस्य एकेन बाणेन सप्त तालाः गिरिः वसुधा च दारिताः, यस्य धनुःशब्देन सशैला भूमिः कम्पिता, तस्य सहायेन किम्? तथापि रावणं हन्तुं गच्छतः रामस्य अनुयात्रां करिष्ये; विश्वासात् प्रणयात् वा यत् अतिक्रान्तं तत् प्रेष्यस्य क्षम्यताम्। तेन प्रीतः लक्ष्मणः प्रेम्णा वदति — त्वया नाथेन मम भ्राता सनाथः; तव प्रभावेन शौचेन च त्वं कपिराज्यश्रियम् अर्हसि; अचिरात् रामः शत्रून् वधिष्यति। सामर्थ्ये सति एवं भाषितुं मम ज्येष्ठं त्वां च विना कः अन्यः अर्हति? विक्रमेण बलेन च त्वं रामसदृशः। अन्ते सः शीघ्रं निष्क्रमणं प्रार्थयते, भार्याहरणदुःखितं वयस्यं सान्त्वयितुं वदति, परुषवचनार्थं च क्षमां याचते।
१लक्ष्मणस्य प्रसादः, सुग्रीवस्य विमदता
१इत्युक्तस्तारया वाक्यं प्रश्रितं धर्मसंहितम्।
मृदुस्वभावः सौमित्रिः प्रतिजग्राह तद्वचः॥Addressed thus by Tārā in words modest and in keeping with dharma, the gentle-natured son of Sumitrā accepted what she said.
२तस्मिन्प्रतिगृहीते तु वाक्ये हरिगणेश्वरः।
लक्ष्मणात्सुमहत्त्रासं वस्त्रं क्लिन्नमिवात्यजत्॥When his words were accepted, the lord of the monkey hosts shed his great terror of Lakṣmaṇa as one casts off a wet garment.
३ततः कण्ठगतं माल्यं चित्रं बहुगुणं महत्।
चिच्छेद विमदश्चासीत्सुग्रीवो वानरेश्वरः॥Then Sugrīva, lord of the monkeys, tore off the great, many-stranded, brilliant garland from his neck, and became sober.
४स लक्ष्मणं भीमबलं सर्ववानरसत्तमः।
अब्रवीत्प्रश्रितं वाक्यं सुग्रीवः सम्प्रहर्षयन्॥That best of all the monkeys then spoke modest words to Lakṣmaṇa of terrible might, gladdening him:
तारा द्वारा इस प्रकार विनयपूर्ण और धर्मयुक्त वचन कहे जाने पर कोमल स्वभाव वाले सौमित्रि ने वह वचन स्वीकार कर लिया। उस वचन के स्वीकार कर लिए जाने पर वानरगणों के स्वामी ने लक्ष्मण से उत्पन्न अपने अत्यन्त बड़े भय को भीगे वस्त्र की भाँति त्याग दिया — जैसे गीला वस्त्र शरीर से हटा दिया जाता है, वैसे ही उन्होंने भय त्याग दिया। तब वानरराज सुग्रीव ने अपने गले में पड़ी रंग-बिरंगी, अनेक लड़ों वाली बड़ी माला तोड़ डाली और मदरहित हो गए। यहाँ माला का तोड़ना प्रतीकात्मक है — भोग के चिह्न के त्याग से ही कर्तव्य का बोध आरम्भ होता है। सब वानरों में श्रेष्ठ उन्होंने भयंकर बल वाले लक्ष्मण को प्रसन्न करते हुए विनयपूर्ण वचन कहा। इस सर्ग में कथा की दिशा बदल जाती है — क्रोध से प्रसन्नता, मद से विवेक और भय से मैत्री उत्पन्न होती है। लक्ष्मण का ‘मृदुस्वभावः’ (कोमल स्वभाव वाले) विशेषण पिछले सर्ग के क्रोध के विरुद्ध-सा लगता है, किन्तु वही उनकी मूल प्रकृति को दिखाता है — क्रोध आगन्तुक है, कोमलता स्वाभाविक। ‘क्लिन्नं वस्त्रम् इव’ (भीगे वस्त्र की भाँति) — यह उपमा अत्यन्त सूक्ष्म है; गीला वस्त्र शरीर से चिपककर बोझ की तरह पीड़ा देता है, और त्याग देने पर तुरन्त सुख देता है; वैसा ही भय है। ‘विमदः’ (मदरहित) — यह एक ही पद सर्ग का सार वहन करता है।
Addressed by Tārā in such modest words, in keeping with dharma, the son of Sumitrā, gentle by nature, accepted what she said. Once her words had been accepted, the lord of the monkey hosts threw off his great fear of Lakṣmaṇa as one throws off a wet garment. The image is subtle: a wet cloth clings to the body like a weight, and once cast off it brings instant relief, and so it was with his fear. Then Sugrīva, lord of the monkeys, tore from his neck the great, many-stranded, brilliant garland and became sober. Tearing off the garland is symbolic: by casting away the token of pleasure he begins to wake to his duty, and "sober" is the one word that carries the heart of the sarga. Then the best of all monkeys, wishing to gladden Lakṣmaṇa of terrible might, spoke to him humbly. In this sarga the story turns: anger gives way to goodwill, intoxication to good sense, fear to friendship. Calling Lakṣmaṇa "gentle by nature" seems to clash with his wrath in the last sarga, yet it shows his true temper: the anger was passing, the gentleness his own.
२सुग्रीवस्य कृतज्ञतावचनम्, अनुयात्राप्रतिज्ञा, क्षमायाचना
५प्रणष्टा श्रीश्च कीर्तिश्च कपिराज्यं च शाश्वतम्।
रामप्रसादात्सौमित्रे पुनश्चाप्तमिदं मया॥“My fortune and my fame and the lasting kingdom of the monkeys had all been lost; by Rāma’s favour, son of Sumitrā, I have won them back again.
६कः शक्तस्तस्य देवस्य ख्यातस्य स्वेन कर्मणा।
तादृशं प्रतिकुर्वीत अंशेनापि नृपात्मज॥Who is able, prince, to repay even in part such valour as belongs to that godlike man, famed for his own deeds?
७सीतां प्राप्स्यति धर्मात्मा वधिष्यति च रावणम्।
सहायमात्रेण मया राघवः स्वेन तेजसा॥The righteous Rāghava will win Sītā back and will slay Rāvaṇa by his own might, with me for a mere helper.
८सहायकृत्यं किं तस्य येन सप्त महाद्रुमाः।
गिरिश्च वसुधा चैव बाणेनैकेन दारिताः॥What need has he of help, by one of whose arrows seven great trees, a mountain, and the earth itself were split?
९धनुर्विस्फारमाणस्य यस्य शब्देन लक्ष्मण।
सशैला कम्पिता भूमिः सहायैः किं नु तस्य वै॥When the earth with its mountains trembled at the very sound of his drawing the bow, Lakṣmaṇa, what need has he of allies?
१०अनुयात्रां नरेन्द्रस्य करिष्येऽहं नरर्षभ।
गच्छतो रावणं हन्तुं वैरिणं सपुरस्सरम्॥Yet I shall follow behind the lord of men, bull among men, as he goes with his vanguard to slay his enemy Rāvaṇa.
११यदि किंचिदतिक्रान्तं विश्वासात्प्रणयेन वा।
प्रेष्यस्य क्षमितव्यं मे न कश्चिन्नापराध्यति॥If through trust or through affection I have overstepped in anything, it should be forgiven in me, who am your servant; for there is no one who never offends.”
‘हे सौमित्रि, नष्ट हुई लक्ष्मी, कीर्ति और स्थायी वानर-राज्य मैंने राम की कृपा से ही फिर से पाए हैं। हे राजकुमार, अपने कर्म से विख्यात उन देव के वैसे पराक्रम का अंश मात्र भी बदला चुकाने में कौन समर्थ है? धर्मात्मा राघव अपने ही तेज से सीता को पाएँगे और रावण का वध करेंगे; मैं तो केवल सहायक हूँ। जिनके एक ही बाण से सात विशाल वृक्ष, पर्वत और पृथ्वी विदीर्ण हो गए, उन्हें सहायता की क्या आवश्यकता? हे लक्ष्मण, जिनके धनुष की टंकार के शब्द से पर्वतों सहित पृथ्वी काँप उठी, उन्हें सहायकों से भला क्या प्रयोजन? फिर भी हे नरश्रेष्ठ, शत्रु रावण को मारने जाते हुए राजा राम के आगे-आगे चलते हुए मैं उनका अनुगमन करूँगा। विश्वास से या प्रेम से यदि कुछ उल्लंघन हुआ हो, तो मुझ सेवक का वह अपराध क्षमा करना चाहिए; क्योंकि ऐसा कोई सेवक नहीं जो अपराध न करे।’ सुग्रीव का वचन तीन अंगों से युक्त है — कृतज्ञता की स्वीकृति, अपनी लघुता का कथन और सेवा की प्रतिज्ञा। वे राम की महत्ता का वर्णन करते हुए अपनी सहायता की अल्पता का ही प्रतिपादन करते हैं; यह विनय की पराकाष्ठा है। सात तालवृक्षों का बेधना, पर्वत को विदीर्ण करना, धनुष के शब्द से भूकम्प — पिछले सर्गों में वर्णित ये तीनों कर्म यहाँ स्मरण कराए गए हैं, और इनसे राम का बिना सहायक के भी सामर्थ्य स्थापित किया गया है। फिर भी वे साथ चलने की प्रतिज्ञा करते हैं — सहायता आवश्यक नहीं, यह जानकर भी सेवा नहीं छोड़ी जाती, यह भक्ति का लक्षण है। अन्त में ‘प्रेष्यस्य’ (सेवक का) कहकर अपने आपको सेवक के पद पर रखते हुए वे क्षमा माँगते हैं; ‘न कश्चिन्नापराध्यति’ (कोई ऐसा नहीं जो अपराध न करे) इस सामान्य न्याय से वे अपने अपराध को हल्का करते हैं। ‘कः शक्तः’ (कौन समर्थ है) — प्रश्न के रूप में कहा गया यह वाक्य प्रत्युपकार की असम्भवता को ही निश्चित करता है। ‘देवस्य’ (देव के) पद से सुग्रीव राम को मनुष्य से ऊपर स्थापित करते हैं, जो इस काण्ड के अगले सर्गों में बार-बार दिखाई देता है। और ‘सहायमात्रेण मया’ (मुझ केवल सहायक के द्वारा) कहकर उन्होंने अपना स्थान बता दिया है।
"My fortune, my fame and the lasting kingdom of the monkeys had all been lost," said Sugrīva, "and it is by Rāma's favour, son of Sumitrā, that I have won them back. Who could repay even a part of such valour as that godlike man's, famed for his own deeds, prince?" Asked as a question, this settles that repayment is impossible, and in calling Rāma godlike Sugrīva sets him above the merely human, as happens again and again in the sargas ahead. "The righteous Rāghava will win back Sītā and kill Rāvaṇa by his own might; I shall be only his helper. What help does he need, whose single arrow split seven great trees, a mountain and the earth itself? Lakṣmaṇa, when the earth and its mountains trembled at the mere sound of his drawing the bow, what need has he of allies? Still, bull among men, I will follow behind the lord of men as he marches with his vanguard to kill his enemy Rāvaṇa." Piercing the seven trees, splitting the hill and shaking the earth with the sound of his bow are deeds told in earlier sargas, recalled here to show that Rāma needs no one; yet Sugrīva promises to follow him, for even knowing his help is not needed he will not give up service, and that is the mark of devotion. "If out of trust or affection I have overstepped in anything, it should be forgiven me, your servant; there is no servant who never offends." His speech has three parts, acknowledgment of the debt, confession of his own smallness and a pledge of service; describing Rāma's greatness he makes his own help seem slight, the height of humility. At the end, placing himself as a servant, he asks forgiveness and lightens his fault by the common truth that no one is without offence.
३लक्ष्मणस्य प्रीतिः, सुग्रीवस्तुतिः
१२इति तस्य ब्रुवाणस्य सुग्रीवस्य महात्मनः।
अभवल्लक्ष्मणः प्रीतः प्रेम्णा चेदमुवाच ह॥At these words of the great-souled Sugrīva, Lakṣmaṇa was pleased, and he spoke thus in affection:
१३सर्वथा हि मम भ्राता सनाथो वानरेश्वर।
त्वया नाथेन सुग्रीव प्रश्रितेन विशेषतः॥“In every way my brother has a protector, lord of the monkeys, in having you for his helper, Sugrīva — and especially in one so modest.
१४यस्ते प्रभावः सुग्रीव यच्च ते शौचमीदृशम्।
अर्हस्त्वं कपिराज्यस्य श्रियं भोक्तुमनुत्तमाम्॥Such as your power is, Sugrīva, and such as this purity of yours, you deserve to enjoy the unsurpassed glory of the monkey kingdom.
१५सहायेन च सुग्रीव त्वया रामः प्रतापवान्।
वधिष्यति रणे शत्रूनचिरान्नात्र संशयः॥With you for his ally, Sugrīva, the mighty Rāma will slay his enemies in battle before long; of this there is no doubt.
१६धर्मज्ञस्य कृतज्ञस्य संग्रामेष्वनिवर्तिनः।
उपपन्नं च युक्तं च सुग्रीव तव भाषितम्॥Your words are fitting and proper, Sugrīva, coming from one who knows dharma, who is grateful, and who never turns back in battle.
१७दोषज्ञः सति सामर्थ्ये कोऽन्यो भाषितुमर्हति।
वर्जयित्वा मम ज्येष्ठं त्वां च वानरसत्तम॥Who else, knowing his faults while yet possessing the power, would speak like this — save my elder brother and yourself, best of monkeys?
१८सदृशश्चासि रामेण विक्रमेण बलेन च।
सहायो दैवतैर्दत्तश्चिराय हरिपुंगव॥In valour and in strength you are Rāma’s equal; the gods have given him such an ally for long years to come, bull among monkeys.
इस प्रकार बोलते हुए महात्मा सुग्रीव के वचन से लक्ष्मण प्रसन्न हुए और प्रेमपूर्वक यह बोले — ‘हे वानरराज, आप जैसे स्वामी के रहते, और विशेष रूप से ऐसे विनयशील के रहते, मेरे भाई सब प्रकार से सनाथ हैं। हे सुग्रीव, आपका जो प्रभाव है और आपकी जो ऐसी शुचिता है, उससे आप वानर-राज्य की सर्वोत्तम लक्ष्मी को भोगने के योग्य हैं। हे सुग्रीव, आप जैसे सहायक से युक्त प्रतापी राम शीघ्र ही युद्ध में शत्रुओं का वध करेंगे; इसमें कोई संशय नहीं। हे सुग्रीव, आप धर्मज्ञ, कृतज्ञ और युद्धों में कभी पीठ न दिखाने वाले हैं; आपका कथन उचित और युक्तियुक्त है। हे वानरश्रेष्ठ, मेरे बड़े भाई और आपको छोड़कर, सामर्थ्य होते हुए भी अपना दोष जानकर ऐसा कहने योग्य दूसरा कौन है? हे वानरश्रेष्ठ, पराक्रम और बल में आप राम के समान हैं; देवताओं ने ही बहुत समय के लिए आपको यह सहायक दिया है।’ लक्ष्मण का उत्तर स्तुति-रूप है — जिन्होंने पहले ‘अनार्य, कृतघ्न’ कहा था, वही अब ‘धर्मज्ञ, कृतज्ञ’ कहते हैं; दोनों वचनों का विरोध क्रोध के आगन्तुक होने को प्रमाणित करता है। ‘सनाथः’ पद से वे राम के अकेलेपन के अन्त की सूचना देते हैं। ‘अर्हस्त्वं कपिराज्यस्य श्रियं भोक्तुम्’ (आप वानर-राज्य की लक्ष्मी भोगने के योग्य हैं) इस वाक्य से राज्य के अधिकार का भी अनुमोदन हो गया, जिस पर पहले संशय किया गया था। ‘मम ज्येष्ठं त्वां च वर्जयित्वा’ (मेरे बड़े भाई और आपको छोड़कर) इस तुलना से सुग्रीव को राम के साथ समान पद पर स्थापित किया गया है — यह मैत्री का परम सम्मान है। और ‘दैवतैः दत्तः सहायः’ (देवताओं द्वारा दिया गया सहायक) कहकर यह स्थापित किया गया कि उनका सम्बन्ध दैव द्वारा रचा गया है। ‘प्रश्रितेन विशेषतः’ (विशेष रूप से विनयशील) पद से सूचित होता है कि विनय ही सब गुणों से बढ़कर है। ‘अचिरात्’ (शीघ्र ही) — इस समय-निर्देश से आशा फिर से स्थापित होती है।
Lakṣmaṇa was pleased by these words of the great-souled Sugrīva, and spoke to him with affection. "In every way, lord of the monkeys, my brother has a protector in you, above all in one so modest"; Rāma is no longer alone, and humility is valued here above every other virtue. "With such power as yours, Sugrīva, and such integrity, you deserve to enjoy the matchless glory of the monkey kingdom"; his right to the kingdom, once in doubt, is now confirmed. "With you as his ally, Sugrīva, the mighty Rāma will soon kill his enemies in battle; of that there is no doubt." "Soon" restores their hope. "Your words are fitting and right, Sugrīva, coming from one who knows dharma, who is grateful and never turns back in battle. Who else, having the power and knowing his own faults, would speak like this, except my elder brother and you, best of monkeys? In valour and in strength you are Rāma's equal, bull among monkeys; the gods themselves have given him such an ally for years to come." Lakṣmaṇa's answer is praise: the one who had called him base and ungrateful now calls him knower of dharma and grateful, and the contradiction proves that his anger was passing. Comparing Sugrīva with his own elder brother puts him on a level with Rāma, the highest honour friendship can give, and an ally given by the gods makes their bond the work of heaven.
४निष्क्रमणप्रार्थना, क्षमायाचना
१९किं तु शीघ्रमितो वीर निष्क्रम त्वं मया सह।
सान्त्वयस्व वयस्यं च भार्याहरणदुःखितम्॥But come out from here with me at once, hero, and comfort your friend, who is stricken with grief at the carrying off of his wife.
२०यच्च शोकाभिभूतस्य श्रुत्वा रामस्य भाषितम्।
मया त्वं परुषाण्युक्तस्तत्क्षमस्व सखे मम॥And as for the harsh words I spoke to you, having heard the speech of Rāma overcome by grief — forgive me for that, my friend.”
‘किन्तु हे वीर, यहाँ से शीघ्र ही मेरे साथ निकलिए, और पत्नी के हरण से दुःखी अपने मित्र को सान्त्वना दीजिए। शोक से अभिभूत राम का वचन सुनकर मैंने आपसे जो कठोर बातें कहीं, उनके लिए मुझे क्षमा कीजिए, हे सखा।’ अन्त में लक्ष्मण स्वयं ही क्षमा माँगते हैं — जिन्होंने पहले भर्त्सना की थी, वही मैत्री की स्थापना करते हैं; ‘सखे’ (हे सखा) सम्बोधन से कलह का अन्त और आगे के कार्य का आरम्भ सूचित होता है। दोनों श्लोकों में क्रियापद आज्ञार्थक (लोट्) हैं — ‘निष्क्राम’ (निकलिए), ‘सान्त्वयस्व’ (सान्त्वना दीजिए), ‘क्षमस्व’ (क्षमा कीजिए); यहाँ आज्ञा का रूप भी प्रार्थना का रूप है।
"But come out from here with me at once, hero," said Lakṣmaṇa, "and comfort your friend, who is stricken with grief at the loss of his wife. And forgive me, my friend, for the harsh words I spoke to you after hearing Rāma speak in his sorrow." At the end it is Lakṣmaṇa who asks forgiveness: he who had rebuked Sugrīva now seals the friendship, and calling him "friend" marks the end of the quarrel and the start of the work ahead. His words are all commands, come out, comfort, forgive, yet here they are the commands of a request.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे षट्त्रिंशः सर्गः॥ ३६॥
पद-विवरण
कठिन पदों की सन्धि, समास, विभक्ति और अर्थ।
- सन्धिः
- प्र + श्रित → प्रश्रित; सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘श्रि’ धातोः क्तान्तम्, ‘प्र’ उपसर्गः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (वाक्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सम् + हित → संहित — मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- धर्मेण संहितम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- प्रति + जग्राह → प्रतिजग्राह; सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘ग्रह्’ धातोः लिट्, ‘प्रति’ उपसर्गः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- गण + ईश्वर → गणेश्वर — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
- समासः
- हरीणां गणानाम् ईश्वरः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सु + महत् → सुमहत्; महत् + त्रास → महत्त्रास
- समासः
- सुमहान् त्रासः, तम् — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘क्लिद्’ धातोः क्तान्तम्, दकारस्य नकारः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (वस्त्रस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- कण्ठ + गत → कण्ठगत; सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कण्ठं गतम् — द्वितीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (माल्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- वि + मद → विमद; सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- विगतः मदः यस्य सः — प्रादिबहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सम् + प्र + हर्षयन् → सम्प्रहर्षयन्; मकारस्य परसवर्णः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘हृष्’ धातोः ण्यन्तस्य शतृप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- प्र + नष्टा → प्रणष्टा — णत्वसन्धिः (रेफवत् प्रोपसर्गनिमित्तकं नकारस्य णत्वम्)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘नश्’ धातोः क्तान्तस्य स्त्रीलिङ्गम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (श्रियः विशेषणम्)
- सन्धिः
- पुनर् + च → पुनश्च — विसर्गस्य चकारे परतः शकारः; च + आप्तम् → चाप्तम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘आप्’ धातोः क्तान्तम्, ‘पुनर्’ ‘च’ इति अव्यये
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- प्रति + कुर्वीत → प्रतिकुर्वीत; सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘कृ’ धातोः विधिलिङ्, आत्मनेपदम्, ‘प्रति’ उपसर्गः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — विधिलिङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- अंश + इन → अंशेन (तृतीयैकवचनम्); अंशेन + अपि → अंशेनापि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्, ‘अपि’ इति अव्ययेन सह
- सन्धिः
- नृप + आत्मज → नृपात्मज — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ); आत्म + ज इति उपपदसमासः अन्तर्भूतः
- समासः
- नृपस्य आत्मजः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्
- सन्धिः
- प्र + आप्स्यति → प्राप्स्यति — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘आप्’ धातोः लृट्, ‘प्र’ उपसर्गः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लृट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- सह + आय → सहाय — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ); सहाय + मात्र → सहायमात्र
- समासः
- सहायः मात्रम् यस्य तत्, तेन — बहुव्रीह्यर्थे मात्रच्प्रत्ययः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- महा + द्रुम → महाद्रुम; ‘महत्’ इत्यस्य समासे ‘महा’ आदेशः
- समासः
- महान्तः द्रुमाः — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘दॄ’ धातोः ण्यन्तस्य क्तान्तम्
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- वि + स्फारमाण → विस्फारमाण; सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘स्फुर्’ धातोः ण्यन्तस्य शानच्प्रत्ययान्तम्, ‘वि’ उपसर्गः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम् (यस्य इत्यनेन सम्बद्धम्)
- सन्धिः
- स + शैल → सशैल — सहार्थे ‘स’
- समासः
- शैलैः सह वर्तमाना — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (भूमेः विशेषणम्)
- सन्धिः
- अनु + यात्रा → अनुयात्रा; सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- अनुगता यात्रा — प्रादितत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- स + पुरस्सर → सपुरस्सर; ‘पुरस्’ इत्यस्य सकारः परसकारेण सह द्वित्वम् इव मुद्रितः
- समासः
- पुरस्सरैः सह — बहुव्रीहिः (‘पुरः सरति’ इति पुरस्सरः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (क्रियाविशेषणम्)
- सन्धिः
- अति + क्रान्त → अतिक्रान्त; सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘क्रम्’ धातोः क्तान्तम्, ‘अति’ उपसर्गः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- प्र + इष्य → प्रेष्य — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘इष्’ धातोः ण्यत्प्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्
- सन्धिः
- न + अपराध्यति → नापराध्यति — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); अप + राध् इति उपसर्गयोगः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘राध्’ धातोः लट्, ‘अप’ उपसर्गः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘प्रेमन्’ इत्यस्य तृतीयैकवचने ‘प्रेम्णा’
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- स + नाथ → सनाथ — सहार्थे ‘स’
- समासः
- नाथेन सहितः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘शुचि’ इत्यस्मात् अण्प्रत्ययेन वृद्धिः (उ → औ)
- समासः
- समासः नास्ति — तद्धितान्तं नाम
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- न + उत्तमा → अनुत्तमा — नञ्समासे स्वरादौ ‘अन्’ आदेशः
- समासः
- न विद्यते उत्तमा यस्याः सा — नञ्गर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (श्रियः विशेषणम्)
- सन्धिः
- प्र + ताप → प्रताप; ततः मतुप्प्रत्ययः (वत्वादेशः)
- समासः
- प्रतापः अस्य अस्ति इति — मत्वर्थीयः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (रामस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- न + चिरात् → अचिरात् — नञ्समासे ‘अ’ आदेशः; मूले ‘शत्रूनचिरान्नात्र’ इति — पूर्वं ‘शत्रून् + अचिरात्’ इति अकारलोपः न, अपितु सन्धौ पदसंयोगः; ततः ‘अचिरात् + न’ इत्यत्र तकारस्य नकारः (अनुनासिकसन्धिः)
- समासः
- न चिरम्, तस्मात् — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम् (अव्ययवत् प्रयुक्तम्)
- सन्धिः
- न + निवर्तिन् → अनिवर्तिन् — नञ्समासे ‘अ’ आदेशः
- समासः
- न निवर्तते इति, तस्य — नञ्गर्भः उपपदसमासः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम् (सुग्रीवस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- दोष + ज्ञ → दोषज्ञ; सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- दोषं जानाति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- स + दृश् → सदृश; ‘समान’ इत्यस्य ‘स’ इति आदेशः समासे
- समासः
- समानं दृश्यते इति — उपपदसमासः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- हरि + पुंगव → हरिपुंगव; ‘पुम्’ + ‘गो’ → पुंगव (मकारस्य अनुस्वारः)
- समासः
- हरिषु पुंगवः इव — उपमितसमासः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्
- सन्धिः
- निस् + क्रम → निष्क्रम — षत्वसन्धिः (सकारस्य षकारः)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘क्रम्’ धातोः लोट्, ‘निस्’ उपसर्गः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लोट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- भार्या + हरण → भार्याहरण; हरण + दुःखित → हरणदुःखित; सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- भार्यायाः हरणेन दुःखितम् — तृतीयातत्पुरुषः (षष्ठीगर्भः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (वयस्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- मूले द्वितीया, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् — ‘परुषाणि’, सन्धौ ‘परुषाण्युक्तः’ इति (इ + उ = य् + उ, यण्सन्धिः)