- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘ब्रू’ धातोः शानच्प्रत्ययान्तं रूपम्
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (सौमित्रेः विशेषणम्)
किष्किन्धाकाण्ड — सर्ग 35
तारा द्वारा लक्ष्मण को प्रसन्न करना
सुग्रीव की निर्दोषता का प्रतिपादन, विश्वामित्र का दृष्टान्त, क्रोध का निषेध, राक्षसों के बल का वर्णन, वानर-सेना के आगमन की सूचना
तेजसा प्रदीप्तम् इव ब्रुवाणं लक्ष्मणं ताराधिपनिभानना तारा शमयति — सुग्रीवः न अकृतज्ञः, न शठः, न दारुणः, न अनृतकथः, न जिह्मः; रामेण कृतम् उपकारं सः न विस्मृतवान्। रामप्रसादात् एव तेन कीर्तिः राज्यं रुमा तारा च प्राप्ताः। चिरं दुःखशयितः सः सुखं प्राप्य प्राप्तकालं न जानीते, यथा घृताच्यां संसक्तः विश्वामित्रः दश वर्षाणि अहः इति अमन्यत; यदि कालविदां वरः अपि स्खलति, तर्हि पृथग्जनः किम्? अतः देहधर्मगतस्य अवितृप्तस्य अस्य रामः क्षन्तुम् अर्हति। निश्चयम् अविज्ञाय प्राकृतः इव रोषवशं न गन्तव्यम्। सुग्रीवः रामप्रियार्थं रुमां तारां अङ्गदं राज्यं च त्यजेत्। लङ्कायां राक्षसानां महती सङ्ख्या; असहायेन रावणः हन्तुं न शक्यः। वालिना कथितम् इदं श्रवात् एव सा ब्रवीति। सहायार्थं दूताः प्रेषिताः, अद्य एव कोटिशः ऋक्षगोलाङ्गूलवानराः आगमिष्यन्ति; अतः कोपः त्यज्यताम् — हरिवरवनिताः भयेन शान्तिं न लभन्ते।
१तारायाः वचनारम्भः, सुग्रीवस्य निर्दोषतासाधनम्
१तथा ब्रुवाणं सौमित्रिं प्रदीप्तमिव तेजसा।
अब्रवील्लक्ष्मणं तारा ताराधिपनिभानना॥To the son of Sumitrā, who spoke thus and seemed to blaze with his own energy, Tārā, whose face was like the lord of stars, replied:
२नैवं लक्ष्मण वक्तव्यो नायं परुषमर्हति।
हरीणामीश्वरः श्रोतुं तव वक्त्राद्विशेषतः॥“You should not speak so, Lakṣmaṇa; he does not deserve harsh words. The lord of the monkeys does not deserve to hear them, least of all from your mouth.
३नैवाकृतज्ञः सुग्रीवो न शठो नापि दारुणः।
नैवानृतकथो वीर न जिह्मश्च कपीश्वरः॥Sugrīva is not ungrateful, nor a cheat, nor cruel, nor a teller of falsehoods, hero, nor is the lord of the monkeys crooked.
४उपकारं कृतं वीरो नाप्ययं विस्मृतः कपिः।
रामेण वीर सुग्रीवो यदन्यैर्दुष्करं रणे॥Nor has this heroic monkey forgotten the service Rāma did him in battle, hero — a deed that would have been hard for any other.
तेज से मानो जलते हुए, वैसा कहते हुए सौमित्रि से चन्द्रमा के समान मुख वाली तारा बोलीं — ‘हे लक्ष्मण, ऐसा नहीं कहना चाहिए; ये कठोर वचन के योग्य नहीं हैं। वानरों के ये स्वामी विशेष रूप से आपके मुख से यह सुनने योग्य नहीं हैं। सुग्रीव न अकृतज्ञ हैं, न शठ, न क्रूर, न झूठ बोलने वाले, और न ये वानरराज कुटिल हैं। हे वीर, युद्ध में राम ने जो किया — जो दूसरों के लिए दुष्कर था — उस उपकार को ये वीर वानर भूले नहीं हैं।’ तारा का वचन आरम्भ में ही पाँच निषेधों से शुरू होता है — अकृतज्ञ, शठ, क्रूर, झूठ बोलने वाला, कुटिल; लक्ष्मण द्वारा कहे गए दोषों का एक-एक करके खण्डन किया जाता है। ‘तव वक्त्रात्’ (आपके मुख से) पद से वे सूचित करती हैं कि दूसरों से यह सहा जा सकता है, पर मित्र से नहीं; सम्बन्ध का गौरव ही तीखापन लाता है। ‘नैवं लक्ष्मण वक्तव्यः’ (लक्ष्मण, ऐसा नहीं कहना चाहिए) इस आरम्भ से ही वे क्रोध के मूल का नहीं, बल्कि वाणी के रूप का ही निषेध करती हैं; अर्थ की परीक्षा बाद में होती है। इस प्रकार वाद-विवाद के आरम्भ में ही वे शान्ति की भूमि तैयार कर देती हैं। लक्ष्मण तो उत्तर नहीं देते — उनका मौन ही तारा के वचन के बल को सूचित करता है।
As the son of Sumitrā spoke, seeming to blaze with his own energy, Tārā, her face like the moon, answered him. "You should not speak like this, Lakṣmaṇa; he does not deserve harsh words. The lord of the monkeys does not deserve to hear them, least of all from your lips. Sugrīva is not ungrateful, hero, nor a cheat, nor cruel, nor a liar, nor is the lord of the monkeys crooked. Nor has this heroic monkey forgotten the service Rāma did him in battle, a deed no one else could have done." She begins with five denials, answering one by one the charges Lakṣmaṇa had made. "From your lips" hints that such words might be borne from others but not from a friend, whose closeness makes them sharper. By opening with "you should not speak like this", she objects not to the root of his anger but only to the form of his words, leaving the substance to be weighed later; so at the very start of the dispute she prepares the ground for peace. Lakṣmaṇa makes no reply, and his silence shows the force of her words.
२रामप्रसादः, कालविस्मृतिः, विश्वामित्रदृष्टान्तः
५रामप्रसादात्कीर्तिं च कपिराज्यं च शाश्वतम्।
प्राप्तवानिह सुग्रीवो रुमां मां च परंतप॥By Rāma’s favour Sugrīva has won here fame, and the lasting kingdom of the monkeys, and Rumā, and me as well, scorcher of foes.
६सुदुःखशयितः पूर्वं प्राप्येदं सुखमुत्तमम्।
प्राप्तकालं न जानीते विश्वामित्रो यथा मुनिः॥Having lain long in great misery and won this supreme happiness at last, he does not know that the hour has come — as once the sage Viśvāmitra did not.
७घृताच्यां किल संसक्तो दश वर्षाणि लक्ष्मण।
अहोऽमन्यत धर्मात्मा विश्वामित्रो महामुनिः॥They say that the righteous great sage Viśvāmitra, held fast by Ghṛtācī, thought ten years a single day, Lakṣmaṇa.
८स हि प्राप्तं न जानीते कालं कालविदां वरः।
विश्वामित्रो महातेजाः किं पुनर्यः पृथग्जनः॥If Viśvāmitra of great energy, best among those who know time, did not know that the hour had come, what then of a common man?
९देहधर्मंगतस्यास्य परिश्रान्तस्य लक्ष्मण।
अवितृप्तस्य कामेषु रामः क्षन्तुमिहार्हति॥He has yielded to the needs of the body, he is worn out, and he is not yet sated with pleasures; Rāma should forgive him in this, Lakṣmaṇa.
‘हे परंतप, राम की कृपा से ही इन सुग्रीव ने कीर्ति, स्थायी वानर-राज्य, रुमा और मुझे पाया है। पहले अत्यन्त दुःख में पड़े रहे वे इस उत्तम सुख को पाकर आए हुए समय को नहीं जान पाए, जैसे विश्वामित्र मुनि। हे लक्ष्मण, कहते हैं कि घृताची अप्सरा में आसक्त धर्मात्मा महामुनि विश्वामित्र ने दस वर्षों को एक दिन के समान माना। समय जानने वालों में श्रेष्ठ, महातेजस्वी विश्वामित्र भी आए हुए समय को नहीं जान पाए; फिर साधारण व्यक्ति का तो कहना ही क्या? हे लक्ष्मण, देह-धर्म के अधीन हुए, थके हुए और कामनाओं से अतृप्त इनके अपराध को राम यहाँ क्षमा करने योग्य हैं।’ विश्वामित्र का दृष्टान्त यहाँ अत्यन्त सूक्ष्म है — यदि तप के भण्डार भी समय भूल जाते हैं, तो भोग में डूबे वानरराज क्यों न भूलें; दोष स्वीकार किया जाता है, किन्तु मानव-स्वभाव की सार्वभौमिकता से उसे कोमल बना दिया जाता है। ‘रामप्रसादात्’ (राम की कृपा से) पद से वे उपकार को छिपाकर बचाव नहीं करतीं, बल्कि पहले ही उसे पूरी तरह स्वीकार कर लेती हैं; स्वीकार ही क्षमा-याचना की भूमिका है। विश्वामित्र की कथा बालकाण्ड में कही गई है। ‘दस वर्ष एक दिन के समान’ — इस अतिशयोक्ति से समय के भ्रम की स्वाभाविकता दिखाई गई है। ‘देहधर्मम्’ (देह-धर्म) पद से आहार, निद्रा, मैथुन आदि शरीर के धर्म लक्षित होते हैं, जो पशुओं में भी समान हैं — अतः उनमें फिसलना मानवीय दुर्बलता ही है, दुष्टता नहीं।
"It is by Rāma's favour, scorcher of foes," said Tārā, "that Sugrīva has won fame here, the lasting kingdom of the monkeys, Rumā, and me as well." She does not defend him by denying the kindness; she admits it fully from the start, and that admission is the ground of her plea. "He lay so long in misery, and now that he has won this great happiness he does not see that the hour has come, as once the sage Viśvāmitra did not. They say, Lakṣmaṇa, that the great and righteous sage Viśvāmitra, held fast by the nymph Ghṛtācī, thought ten years a single day. If even Viśvāmitra of great energy, best of those who know the times, did not know when the hour had come, what of an ordinary creature? He has given way to the needs of the body, he is worn out and not yet sated with pleasure; Rāma should forgive him for this, Lakṣmaṇa." The example of Viśvāmitra, whose story is told in the Bāla Kāṇḍa, is subtle: if even a treasure-house of austerity forgot the time, how could a monkey king sunk in pleasure not forget it? The fault is admitted, but softened as a weakness common to all. Ten years seeming like a day shows how natural such a mistake about time is, and the needs of the body, food, sleep and love, belong to beasts as much as men, so slipping in them is weakness, not wickedness.
३कोपनिषेधः, क्षमायाचना, सुग्रीवस्य त्यागबुद्धिः
१०न च रोषवशं तात गन्तुमर्हसि लक्ष्मण।
निश्चयार्थमविज्ञाय सहसा प्राकृतो यथा॥Nor should you give way to anger, dear Lakṣmaṇa, rashly and like a common man, without first learning the truth of the matter.
११सत्त्वयुक्ता हि पुरुषास्त्वद्विधाः पुरुषर्षभ।
अविमृश्य न रोषस्य सहसा यान्ति वश्यताम्॥Men of firm nature such as you, bull among men, do not rashly fall under the sway of anger without reflection.
१२प्रसादये त्वां धर्मज्ञ सुग्रीवार्थं समाहिता।
महान्रोषसमुत्पन्नः संरम्भस्त्यज्यतामयम्॥I entreat you, knower of dharma, with all my mind, for Sugrīva’s sake: let this great agitation born of anger be laid aside.
१३रुमां मां चाङ्गदं राज्यं धनधान्यपशूनि च।
रामप्रियार्थं सुग्रीवस्त्यजेदिति मतिर्मम॥It is my belief that for Rāma’s pleasure Sugrīva would give up Rumā, and me, and Aṅgada, and the kingdom, and wealth, grain and cattle.
१४समानेष्यति सुग्रीवः सीतया सह राघवम्।
शशाङ्कमिव रोहिण्या हत्वा तं राक्षसाधमम्॥Sugrīva will slay that vilest of rākṣasas and reunite Rāghava with Sītā, as the moon is joined with Rohiṇī.
‘हे तात लक्ष्मण, निश्चित बात जाने बिना साधारण व्यक्ति की भाँति सहसा रोष के वश में होना आपको उचित नहीं। हे पुरुषश्रेष्ठ, आप जैसे सत्त्वगुण से युक्त पुरुष बिना विचारे सहसा रोष के वश में नहीं होते। हे धर्मज्ञ, मैं एकाग्र होकर सुग्रीव के लिए आपको प्रसन्न कर रही हूँ; रोष से उत्पन्न यह महान आवेश छोड़ दीजिए। मेरा विचार है कि राम का प्रिय करने के लिए सुग्रीव रुमा को, मुझे, अंगद को, राज्य को और धन, धान्य तथा पशुओं को भी त्याग सकते हैं। उस अधम राक्षस को मारकर सुग्रीव राघव को सीता से वैसे ही मिला देंगे, जैसे चन्द्रमा को रोहिणी से।’ उनकी यह युक्ति दो प्रकार की है — पहले वे लक्ष्मण को उनका अपना स्वभाव स्मरण कराती हैं, फिर सुग्रीव के त्याग के सामर्थ्य को बताती हैं; ‘रुमां माम्’ (रुमा को, मुझे) कहकर अपने आपको भी त्याग की वस्तुओं में गिनती हुई वे निःस्वार्थता को ही प्रमाणित करती हैं। ‘निश्चयार्थम् अविज्ञाय’ (निश्चित बात जाने बिना) पद से वे न्याय के मूल का स्मरण कराती हैं — दण्ड से पहले विचार। ‘प्राकृतः इव’ (साधारण व्यक्ति की भाँति) इस उपमा से लक्ष्मण का अपना गौरव ही प्रमाण बना दिया गया है; ऊँचे पद पर स्थित व्यक्ति को सहसा क्रोध शोभा नहीं देता। ‘प्रसादये त्वां धर्मज्ञ’ (हे धर्मज्ञ, मैं आपको प्रसन्न करती हूँ) इस सम्बोधन से वे उनकी धर्मज्ञता की ही शरण लेती हैं। अंगद का नाम यहाँ वल्गेट में ही दिखाई देता है; समीक्षित संस्करण में ‘कपिराज्यम्’ पाठ है — पुत्र का नाम लेने से त्याग की तीव्रता बढ़ जाती है। इस प्रकार युक्ति और भाव मिलकर उनके वचन को बलवान बनाते हैं।
"Dear Lakṣmaṇa," Tārā went on, "you should not give way to anger rashly, like a common man, before you have learned the truth of the matter. Men of firm nature like you, bull among men, do not fall under the sway of anger without thinking." She reminds him of the root of justice, that judgment must come before punishment, and by saying "like a common man" she appeals to his own dignity, for sudden anger does not become one of high standing. "Knower of dharma, I beg you with all my heart for Sugrīva's sake: set aside this great agitation born of anger." In calling him a knower of dharma she takes refuge in that very knowledge. "I believe that for Rāma's sake Sugrīva would give up Rumā and me, Aṅgada and the kingdom, wealth, grain and cattle. Sugrīva will kill that vilest of rākṣasas and bring Rāghava together with Sītā, as the moon is joined with Rohiṇī." Her argument has two sides: first she reminds Lakṣmaṇa of his own nature, then she speaks of Sugrīva's readiness to give everything up; and by counting herself among what he would give up, she proves her own selflessness. Naming his son makes the sacrifice sharper still, and so reason and feeling together give her words their strength.
४राक्षसबलवर्णनम्, एकाकिनः असामर्थ्यम्
१५शतकोटिसहस्राणि लङ्कायां किल रक्षसाम्।
अयुतानि च षट्त्रिंशत्सहस्राणि शतानि च॥In Laṅkā, they say, there are a hundred thousand crores of rākṣasas, and thirty-six myriads and thousands and hundreds besides.
१६अहत्वा तांश्च दुर्धर्षान्राक्षसान्कामरूपिणः।
न शक्यो रावणो हन्तुं येन सा मैथिली हृता॥Without slaying those rākṣasas, hard to assail and able to take any shape at will, Rāvaṇa, who carried off the princess of Mithilā, cannot be killed.
१७ते न शक्या रणे हन्तुमसहायेन लक्ष्मण।
रावणः क्रूरकर्मा च सुग्रीवेण विशेषतः॥They cannot be slain in battle by one without allies, Lakṣmaṇa — and Rāvaṇa of cruel deeds least of all, without Sugrīva.
‘सुना जाता है कि लंका में राक्षस शत-कोटि सहस्र, अयुत, छत्तीस सहस्र और सैकड़ों की संख्या में हैं। इच्छानुसार रूप धारण करने वाले उन दुर्धर्ष राक्षसों को मारे बिना वह रावण, जिसने मैथिली का हरण किया है, मारा नहीं जा सकता। हे लक्ष्मण, युद्ध में बिना सहायक के उन्हें नहीं मारा जा सकता, और विशेष रूप से क्रूरकर्मा रावण को सुग्रीव के बिना नहीं।’ यहाँ संख्या का वर्णन केवल अतिशयोक्ति नहीं है — सहायक की आवश्यकता सिद्ध करने के लिए ही उसका प्रयोग हुआ है; तारा की नीति यह है कि कार्य की सिद्धि क्रोध से नहीं, संगठन से ही होती है। ‘किल’ (सुना जाता है) पद से वे स्वयं ही बताती हैं कि उनका प्रमाण केवल सुनी हुई बात है, प्रत्यक्ष नहीं; इससे वक्ता की प्रामाणिकता की रक्षा हुई है। तीनों पंक्तियाँ एक ही निष्कर्ष सिद्ध करती हैं — सहायक की अवश्य आवश्यकता है।
"In Laṅkā, they say," Tārā said, "there are a hundred thousand crores of rākṣasas, and thirty-six myriads, thousands and hundreds besides. Without killing those rākṣasas, who can take any form and are hard to overcome, Rāvaṇa, who carried off the princess of Mithilā, cannot be killed. They cannot be killed in battle by one who has no allies, Lakṣmaṇa, and least of all Rāvaṇa of cruel deeds without Sugrīva." The numbers are not mere exaggeration; they serve to prove that allies are needed. Her counsel is that the work will be done not by anger but by gathering forces. By saying "they say" she admits that her knowledge rests on hearsay, not on what she has seen, and so keeps her word honest. All three verses lead to one conclusion: allies are indispensable.
५वालिवचनस्मरणम्, दूतप्रेषणम्, सेनासमागमः
१८एवमाख्यातवान्वाली स ह्यभिज्ञो हरीश्वरः।
आगमस्तु न मे व्यक्तः श्रवात्तस्य ब्रवीम्यहम्॥So Vālin declared, and the lord of the monkeys knew such things well; how the tale first came to him is not clear to me — I speak from having heard it from him.
१९त्वत्सहायनिमित्तं हि प्रेषिता हरिपुङ्गवाः।
आनेतुं वानरान्युद्धे सुबहून्हरिपुङ्गवान्॥It is for the sake of helping you that the bulls among monkeys were sent out, to bring very many leading monkeys for the war.
२०तांश्च प्रतीक्षमाणोऽयं विक्रान्तान्सुमहाबलान्।
राघवस्यार्थसिद्ध्यर्थं न निर्याति हरीश्वरः॥It is while awaiting those valiant and mighty ones, for the accomplishment of Rāghava’s purpose, that the lord of the monkeys has not yet set out.
२१कृता सुसंस्था सौमित्रे सुग्रीवेण पुरा यथा।
अद्य तैर्वानरैः सर्वैरागन्तव्यं महाबलैः॥The term that Sugrīva fixed long ago has been kept, son of Sumitrā; this very day all those mighty monkeys are to arrive.
२२ऋक्षकोटिसहस्राणि गोलाङ्गूलशतानि च।
अद्य त्वामुपयास्यन्ति जहि कोपमरिंदम।
कोट्योऽनेकास्तु काकुत्स्थ कपीनां दीप्ततेजसाम्॥Thousands of crores of bears and hundreds of hundreds of long-tailed monkeys will come to you today; lay aside your anger, tamer of foes — and many crores besides of monkeys of blazing energy, Kākutstha.
२३तव हि मुखमिदं निरीक्ष्य कोपात्क्षतजसमे नयने निरीक्षमाणाः।
हरिवरवनिता न यान्ति शान्तिं प्रथमभयस्य हि शङ्किताः स्म सर्वाः॥Seeing this face of yours in anger, and looking upon your eyes red as blood, the wives of the monkey chiefs cannot be calmed; we are all afraid, remembering that first terror.”
‘जानकार वानरराज वाली ने ऐसा बताया था; मुझे इसका स्रोत स्पष्ट नहीं है — उनसे सुनकर ही मैं कह रही हूँ। आपकी सहायता के लिए ही श्रेष्ठ वानर भेजे गए हैं, ताकि युद्ध के लिए बहुत-से श्रेष्ठ वानरों को ले आएँ। उन पराक्रमी, महाबली वानरों की प्रतीक्षा करते हुए ये वानरराज राघव का प्रयोजन सिद्ध करने के लिए ही अभी नहीं निकल रहे हैं। हे सौमित्रि, सुग्रीव ने पहले जैसी व्यवस्था की थी, उसके अनुसार आज ही वे सब महाबली वानर आ जाने चाहिए। हे काकुत्स्थ, सहस्रों करोड़ ऋक्ष, सैकड़ों गोलांगूल और प्रदीप्त तेज वाले अनेक करोड़ वानर आज आपके पास आएँगे; हे शत्रुदमन, क्रोध छोड़ दीजिए। आपके क्रोध से भरे इस मुख को और रक्त जैसे लाल नेत्रों को देखती हुई श्रेष्ठ वानरों की स्त्रियाँ शान्ति नहीं पा रही हैं — पहले के भय का स्मरण करके हम सब शंकित हैं।’ अन्तिम श्लोक लम्बे छन्द में रचा गया है; स्त्रियों के भय के साथ सर्ग समाप्त होता है, और इससे लक्ष्मण के कोप की भीषणता फिर चित्रित की गई है। ‘आगमस्तु न मे व्यक्तः’ (मुझे इसका स्रोत स्पष्ट नहीं) इस वाक्य से तारा अपने ज्ञान की सीमा भी स्पष्ट बता देती हैं — यह उनकी सत्यनिष्ठा है। बाईसवाँ श्लोक तीन अर्धश्लोकों में रचा गया है, जिससे संख्या का वर्णन पूरा होता है। अन्त में वे युक्ति छोड़कर भाव का आश्रय लेती हैं — स्त्रियों का भय ही अन्तिम अस्त्र है; लोक-स्वभाव है कि जो वीर स्त्रियों में भय उत्पन्न करता है, वह स्वयं ही रुक जाता है। ‘पुरा यथा’ (जैसा पहले) पद से प्रतिज्ञा का पालन ही सूचित होता है, कोई नया निश्चय नहीं; अतः लक्ष्मण का आक्षेप स्वयं ही खण्डित हो जाता है।
"Vālin, the lord of the monkeys, who knew such things, told me this," Tārā said; "how the knowledge came to him is not clear to me; I speak only from what I heard from him." So she states the limits of her own knowledge, a mark of her honesty. "It is to help you that the leading monkeys were sent out, to bring very many more of the chief monkeys for the war. It is while he waits for those valiant and mighty ones, for the sake of Rāghava's cause, that the lord of the monkeys has not yet set out. As Sugrīva arranged long ago, son of Sumitrā, all those mighty monkeys are to arrive this very day." "Long ago" shows that the promise was already being kept, not a new decision, and so Lakṣmaṇa's charge answers itself. "Thousands of crores of bears, hundreds of hundreds of long-tailed monkeys, and many crores of monkeys of blazing energy will come to you today, Kākutstha. Put your anger away, tamer of foes. When they see your face in anger and your eyes red as blood, the wives of the monkey chiefs can find no peace; remembering that first terror, we are all afraid." In the end she leaves reasoning for feeling: the women's fear is her last weapon, for a hero who frightens women will of himself draw back. The last verse is in a longer metre, and the sarga ends with the women's fear, which paints once more how terrible Lakṣmaṇa's anger was.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे पञ्चत्रिंशः सर्गः॥ ३५॥
पद-विवरण
कठिन पदों की सन्धि, समास, विभक्ति और अर्थ।
- सन्धिः
- तारा + अधिप → ताराधिप — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ); निभ + आनना → निभानना — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- ताराधिपेन निभम् आननं यस्याः सा — बहुव्रीहिः (ताराणाम् अधिपः चन्द्रः इति अन्तर्भूतः षष्ठीतत्पुरुषः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (तारायाः विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; मूले ‘वक्त्राद्विशेषतः’ इति सन्धौ तकारस्य दकारः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वच्’ धातोः ष्ट्रन्प्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- मूले पञ्चम्यन्तम् ‘वक्त्रात्’, सन्धौ ‘वक्त्राद्विशेषतः’ इति तकारस्य दकारः; एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- न + एव → नैव — वृद्धिसन्धिः (अ + ए = ऐ); नैव + अकृतज्ञः → नैवाकृतज्ञः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- न कृतज्ञः इति अकृतज्ञः — नञ्तत्पुरुषः; ‘कृतं जानाति’ इति उपपदसमासः अन्तर्भूतः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- राम + प्रसाद → रामप्रसाद; प्र + साद इति उपसर्गयोगः
- समासः
- रामस्य प्रसादात् — षष्ठीगर्भः पञ्चमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम् (हेतौ)
- सन्धिः
- प्र + आप्त → प्राप्त — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ); ततः क्तवतुप्रत्ययः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘आप्’ धातोः क्तवत्वन्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- परम् + तप → परंतप — मकारस्य अनुस्वारः (खरि च इति न, किन्तु मोऽनुस्वारः)
- समासः
- परान् तापयति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्
- सन्धिः
- सु + दुःख → सुदुःख; दुःख + शयित → दुःखशयित (विसर्गस्य शकारे परतः रक्षणम्)
- समासः
- सुदुःखं शयितः — क्रियाविशेषणपूर्वपदः तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- प्र + आप्त → प्राप्त — सवर्णदीर्घसन्धिः; प्राप्त + काल → प्राप्तकाल
- समासः
- प्राप्तः कालः, तम् — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- घृताची + आम् → घृताच्याम् — यण्सन्धिः (ई + आ = य् + आ)
- समासः
- घृतम् अञ्चति इति घृताची — उपपदसमासः (अप्सरसः नाम)
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सम् + सक्त → संसक्त — मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सञ्ज्’ धातोः क्तान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- काल + विद् → कालविद्; सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कालं विदन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम्
- सन्धिः
- पृथक् + जन → पृथग्जन — जश्त्वसन्धिः (ककारस्य गकारः)
- समासः
- पृथक् जनः — कर्मधारयः (‘पृथक्’ इति अव्ययम्)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- देह + धर्म → देहधर्म; मूले ‘धर्मं गतस्य’ इति अनुस्वारान्तं पदं गतशब्देन सह अविच्छिन्नं मुद्रितम्
- समासः
- देहधर्मं गतस्य — द्वितीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम् (सुग्रीवस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- न + वितृप्त → अवितृप्त — नञ्समासे ‘अ’ आदेशः; वि + तृप्त इति उपसर्गयोगः
- समासः
- न वितृप्तः, तस्य — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्
- सन्धिः
- न + विमृश्य → अविमृश्य — नञ्समासे ‘अ’ आदेशः; वि + मृश् इत्यस्मात् ल्यप्
- समासः
- न विमृश्य — नञ्पूर्वकं ल्यबन्तम्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘वश्य’ इत्यस्मात् तल्प्रत्ययः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सम् + आ + हिता → समाहिता — मकारस्य अनुस्वारः, ततः आकारे लोपः इव श्रूयते
- समासः
- समासः नास्ति — ‘धा’ धातोः क्तान्तस्य स्त्रीलिङ्गम्, ‘सम्’ ‘आ’ इति उपसर्गौ
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सम् + रम्भ → संरम्भ — मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- धन + धान्य → धनधान्य; धान्य + पशु → धान्यपशु; सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- धनं धान्यं पशवः च — समाहारद्वन्द्वः (नपुंसकत्वेन निर्दिष्टः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सम् + आनेष्यति → समानेष्यति — मकारस्य आकारे परतः लोपः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘नी’ धातोः लृट्, ‘सम्’ ‘आ’ इति उपसर्गौ
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लृट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- राक्षस + अधम → राक्षसाधम — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- राक्षसेषु अधमः, तम् — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — सङ्ख्यावाचकं नाम
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- दुर् + धर्ष → दुर्धर्ष; रेफस्य धकारे परतः रक्षणम्
- समासः
- दुःखेन धर्षितुं शक्याः, तान् — उपपदगर्भः तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- न + सहाय → असहाय — नञ्समासे ‘अ’ आदेशः
- समासः
- न विद्यते सहायः यस्य सः, तेन — नञ्गर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- आ + गम → आगम; सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘गम्’ धातोः घञन्तम्, ‘आ’ उपसर्गः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; मूले ‘श्रवात्तस्य’ इति सन्धौ तकारस्य द्वित्वम्
- समासः
- समासः नास्ति — ‘श्रु’ धातोः अप्प्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम् (हेतौ)
- सन्धिः
- त्वद् + सहाय → त्वत्सहाय — चर्त्वसन्धिः (दकारस्य तकारः)
- समासः
- तव साहाय्यं निमित्तं यस्य तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (क्रियाविशेषणम्)
- सन्धिः
- प्रति + ईक्षमाण → प्रतीक्षमाण — सवर्णदीर्घसन्धिः (इ + ई = ई)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘ईक्ष्’ धातोः शानच्, ‘प्रति’ उपसर्गः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सु + सम् + स्था → सुसंस्था — मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- सुष्ठु संस्था — प्रादितत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- गो + लाङ्गूल → गोलाङ्गूल; लाङ्गूल + शत → लाङ्गूलशत; सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- गोः इव लाङ्गूलं येषां ते गोलाङ्गूलाः, तेषां शतानि — बहुव्रीहिगर्भः षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- दीप्त + तेजस् → दीप्ततेजस्; सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- दीप्तं तेजः येषां ते, तेषाम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम्
- सन्धिः
- क्षतज + सम → क्षतजसम; सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- क्षतजेन समे — तृतीयातत्पुरुषः; ‘क्षतात् जायते’ इति क्षतजम् (रुधिरम्)
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (नयनयोः विशेषणम्)
- सन्धिः
- प्रथम + भय → प्रथमभय; सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- प्रथमं भयम्, तस्य — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्